![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/03\/s-e1650562023365.png\")
T.Z.: A dok\u0142adniej? Na czym polega\u0142a tu analiza, jakie zagadnienia by\u0142y podejmowane, co si\u0119 przede wszystkim liczy\u0142o?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Gry z percepcj\u0105 przestrzeni i perspektywy, \u201epu\u0142apki percepcyjne\u201d tworzone z pomoc\u0105 medium fotografii i wideo. Prace wideo powsta\u0142y pod wp\u0142ywem fascynacji wynalazkiem, jakim by\u0142a kamera telewizyjna pod\u0142\u0105czona do monitora transmituj\u0105cego przekaz w czasie rzeczywistym. To, co w praktyce by\u0142o wykorzystywane w przemy\u015ble, na dworcach czy w sklepach, w sztuce otworzy\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 obserwacji siebie i swoich dzia\u0142a\u0144. Zachwyci\u0142em si\u0119 tym potencja\u0142em i stworzy\u0142em szereg wideoinstalacji, pozwalaj\u0105cych bada\u0107 przestrze\u0144 i jej percepcj\u0119. Uk\u0142ad kamera \u2013 monitor pozwoli\u0142 mi te\u017c realizowa\u0107 za\u0142o\u017cenia Grotowskiego, czyli odej\u015bcie od spektaklu w stron\u0119 wsp\u00f3\u0142uczestnictwa widza, mog\u0105cego dzia\u0142a\u0107 w przestrzeni galerii i jednocze\u015bnie obserwowa\u0107 swe dzia\u0142ania, transmitowane na monitorze. Wideo-instalacja m\u00f3wi\u0142a: \u201ePatrz, to Ty, tu i teraz\u201d. Stwarza\u0142a wi\u0119c sytuacj\u0119 szoku podobn\u0105 do tej, kiedy dziecko pierwszy raz widzi swoje odbicie w lustrze. P\u00f3\u017aniej w sztuce nast\u0105pi\u0142 odwr\u00f3t od wideo i wideoinstalacji. Wydaje mi si\u0119, \u017ce by\u0142y one w pewnym sensie \u201eniewygodne\u201d dla tradycyjnego pola sztuki \u2013 tak samo jak performance. Powodem by\u0142y te\u017c szybkie zmiany techniki i formatu zapisu wideo: prace, kt\u00f3re powsta\u0142y na pierwszych magnetowidach ju\u017c po chwili nie da\u0142y si\u0119 odtwarza\u0107 na nowym sprz\u0119cie, co generowa\u0142o problemy dla galerii i muze\u00f3w, kt\u00f3re prezen-towa\u0142y je i archiwizowa\u0142y. Dosz\u0142o te\u017c do pewnego przek\u0142amania: spos\u00f3b, w jaki \u201ewideo\u201d zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 w masowym, domowym obiegu, by\u0142 zaprzeczeniem istoty wideo, czyli bezpo\u015bredniego zapisu dzia\u0142ania i jego transmisji lub odtworzenia. \u201eWideo\u201d traktowane jako proces odtwarzania filmu z kasety stanowi\u0142o zubo\u017cenie mo\u017cliwo\u015bci nowego medium.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/03\/Bez-nazwy-1.png\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/04\/DSC2678.png\")
<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\nAndrzej Paruzel, Do\u015bwiadczenie audiowizualne w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szkole Muzycznej w Warszawie, 1979<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
T.Z.: Analiza medi\u00f3w p\u0142ynnie przechodzi\u0142a zatem w dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu w\u0142\u0105czenie widza w sytuacj\u0119 artystyczn\u0105, pozwala\u0142a przekracza\u0107 podzia\u0142 na tw\u00f3rc\u0119 i odbiorc\u0119, dawa\u0142a widzowi mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania i obserwowania siebie samego jako swego rodzaju performera. Czy tak?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak, kulminacyjnym momentem takiego podej\u015bcia by\u0142y u mnie prace pokazane \u2013 w postaci dokumentacji \u2013 na mi\u0119dzynarodowej imprezie Works and Words, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w 1979 roku, w Amsterdamie, w galerii de Appel. Jedn\u0105 zrealizowa\u0142em w warszawskiej Akademii Muzycznej. Zaaran\u017cowa\u0142em w dw\u00f3ch studiach nast\u0119puj\u0105c\u0105 sytuacj\u0119: w jednym, wype\u0142nionym kakofoni\u0105 d\u017awi\u0119k\u00f3w, znajdowa\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cne figury przestrzenne, drugie pozostawa\u0142o puste i wyciszone. Osoby zaproszone do udzia\u0142u w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu, w r\u00f3\u017cnym wieku i z r\u00f3\u017cnym wykszta\u0142ceniem, mia\u0142y za zadanie przenosi\u0107 figury do pustego studia i tam budowa\u0107 z nich wi\u0119ksz\u0105 figur\u0119 przestrzenn\u0105, ale jednocze\u015bnie d\u017awi\u0119kow\u0105. Po przeniesieniu danego elementu do drugiej sali mo\u017cna by\u0142o bowiem us\u0142ysze\u0107 osobno przypisany mu d\u017awi\u0119k. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czy docelowy uk\u0142ad by\u0142 z g\u00f3ry ustalony? Czy chodzi\u0142o o to, by odtworzy\u0107 swoist\u0105 uk\u0142adank\u0119?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak. Cz\u0119\u015bci\u0105 eksperymentu by\u0142y instrukcje, okre\u015blaj\u0105ce co nale\u017cy zbudowa\u0107. I ca\u0142y ten proces by\u0142 dokumentowany dwiema kamerami, dzi\u0119ki czemu po sko\u0144czonym dzia\u0142aniu ka\u017cda osoba mog\u0142a obejrze\u0107 zar\u00f3wno to, co sama robi\u0142a, jak i por\u00f3wna\u0107 swoje dzia\u0142ania z dzia\u0142aniami innych os\u00f3b. Druga praca pokazana w de Appel, Wypowiedzi \u2013 motywacje \u2013 konfrontacje, by\u0142a prac\u0105 fotograficzn\u0105. Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do dziesi\u0119ciu os\u00f3b z \u0142\u00f3dzkiej Szko\u0142y Filmowej, student\u00f3w, wyk\u0142adowc\u00f3w, moich koleg\u00f3w artyst\u00f3w, przedstawicieli w\u0142adz uczelni, pracownik\u00f3w technicznych itd. z tak\u0105 propozycj\u0105: mieli oni do dyspozycji po dwana\u015bcie klatek fotograficznych, aby opisa\u0107 siebie i mnie na terenie Szko\u0142y Filmowej. Ja tak\u017ce opisywa\u0142em fotograficznie ka\u017cdego z uczestnik\u00f3w dzia\u0142ania. Powsta\u0142a ksi\u0105\u017cka, zawieraj\u0105ca czterysta osiemdziesi\u0105t zdj\u0119\u0107. Ka\u017cda osoba mia\u0142a w niej rozk\u0142ad\u00f3wk\u0119, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 zdj\u0119cia ukazuj\u0105ce to, jak sama si\u0119 postrzega w przestrzeni i spo\u0142eczno\u015bci Szko\u0142y Filmowej, jak postrzega tam mnie, a tak\u017ce jak sama jest z kolei postrzegana przeze mnie. Ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107 ten album w ca\u0142o\u015bci i por\u00f3wna\u0107 sw\u00f3j spos\u00f3b obserwacji, zar\u00f3wno samego siebie, jak i mnie, ze sposobem, w jaki siebie i mnie postrzegaj\u0105 inni. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czy inni studenci Szko\u0142y Filmowej interesowali si\u0119 w\u00f3wczas podobnymi tematami?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Proces przej\u015bcia od analizy medi\u00f3w do w\u0142\u0105czania widza w sytuacj\u0119 artystyczn\u0105 by\u0142 te\u017c widoczny u moich koleg\u00f3w, na przyk\u0142ad Tomasza Konarta czy Janusza Szczerka. W pewnym sensie na fali tych przemian powsta\u0142 Zesp\u00f3\u0142 T, czyli grupa, do kt\u00f3rej obok mnie, Konarta i Szczerka, nale\u017ca\u0142a te\u017c Ma\u0142gorzata Paruzel, Janusz Ko\u0142odrubiec oraz Piotr Weychert. Tu z pe\u0142n\u0105 moc\u0105 doszed\u0142 do g\u0142osu problem zatarcia si\u0119 granicy pomi\u0119dzy wysy\u0142aj\u0105cym komunikat artyst\u0105 a odbieraj\u0105cym go widzem. Zatarcie si\u0119 tej granicy doprowadzi\u0142o do \u015bwiadomej rezygnacji z wy\u0142\u0105cznego prawa autorskiego na rzecz takiego, kt\u00f3re by\u0142o niejako dzielone mi\u0119dzy tw\u00f3rc\u0119 i uczestnik\u00f3w-wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u00f3w. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to ze wszystkimi przewarto\u015bciowaniami, jakie pojawi\u0142y si\u0119 od czasu rewolty hipisowskiej, przede wszystkim z d\u0105\u017ceniem do odej\u015bcia od postawy podkre\u015blaj\u0105cej indywidualizm tw\u00f3rcy. Zesp\u00f3\u0142 T stawia\u0142 w\u0142a\u015bnie na badanie proces\u00f3w komunikacji w grupie ludzi i doprowadza\u0142 w swych dzia\u0142aniach do sytuacji, w kt\u00f3rej podmiot i przedmiot stawa\u0142y si\u0119 jednym. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Ale przed Zespo\u0142em T by\u0142 Pan jeszcze przez chwil\u0119 cz\u0142onkiem Warsztatu Formy Filmowej, to znaczy nale\u017ca\u0142 Pan do szerszej konfiguracji artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142pracowali w ramach Warsztatu na pocz\u0105tku drugiej po\u0142owy lat 70.<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak, by\u0142em zreszt\u0105 chyba pierwszym z m\u0142odszego pokolenia, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 do tej szerszej konfiguracji Warsztatu. By\u0142 to czas przyja\u017ani z J\u00f3zefem Robakowskim, Ryszardem Wa\u015bk\u0105 i Paw\u0142em Kwiekiem. Istotne jest to, \u017ce wraz z utrat\u0105 przez Warsztat bytu grupowego, coraz silniej zarysowywa\u0142y si\u0119 indywidualne postawy jego pierwotnych cz\u0142onk\u00f3w. \u015aledzenie tych indywidualnych postaw, \u015bledzenie rywalizacji mi\u0119dzy g\u0142\u00f3wnymi aktorami Warsztatu, a tak\u017ce pr\u00f3ba nawi\u0105zania z nimi dialogu stwarza\u0142y bardzo ciekaw\u0105 sytuacj\u0119 i otwiera\u0142y mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy. By\u0142 to bowiem czas intensywnej wsp\u00f3\u0142pracy, licznych warsztatowych sesji, jakie wsp\u00f3lnie robili\u015bmy. Wsp\u00f3lnie tworzyli\u015bmy te\u017c prace wideo w O\u015brodku Szko\u0142y Filmowej na Marysinie lub przy pomocy przeno\u015bnego magnetowidu wypo\u017cyczonego z Komitetu Olimpijskiego. Po pracy cz\u0119sto spotykali\u015bmy si\u0119 w \u0142\u00f3dzkim Spatifie, kt\u00f3ry by\u0142 w tamtym okresie miejscem spotka\u0144 filmowc\u00f3w i artyst\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Kiedy dok\u0142adnie powsta\u0142 Zesp\u00f3\u0142 T? Co oznacza\u0142a sama nazwa?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Zesp\u00f3\u0142 T powsta\u0142 w 1979 roku, a istnia\u0142 do og\u0142oszenia stanu wojennego, zreszt\u0105 przez ostatnie p\u00f3\u0142 roku w stanie szcz\u0105tkowym. Litera T oznacza\u0142a tw\u00f3rczo\u015b\u0107, teori\u0119 i terapi\u0119. To ostatnie okre\u015blenie odsy\u0142a\u0142o do wsp\u00f3\u0142czesnej psychologii i analitycznych bada\u0144 mo\u017cliwo\u015bci ludzkiego m\u00f3zgu. Byli\u015bmy wtedy wszyscy pod ogromnym wra\u017ceniem bada\u0144 nad mo\u017cliwo\u015bci\u0105 rozwoju tw\u00f3rczego cz\u0142owieka. Wa\u017cn\u0105 lektur\u0105 by\u0142a ksi\u0105\u017cka ameryka\u0144skiego psychologa Joya Paula Guilforda Natura inteligencji cz\u0142owieka wydana w Polsce w 1978 roku. Mieli\u015bmy nawet sesj\u0119 w o\u015brodku terapeutycznym \u2013 w szpitalu psychiatrycznym w Drewnicy pod Warszaw\u0105. Przez siedem dni byli\u015bmy tam poddawani badaniom, maj\u0105cym ustali\u0107, jak dzia\u0142amy indywidualnie, a jak w grupie. By\u0142o to zgodne z naszymi og\u00f3lnymi zainteresowaniami relacjami mi\u0119dzyludzkimi i procesami komunikacji w grupie.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: A co by\u0142o powodem rozpadu Zespo\u0142u T?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Je\u015bli chodzi o mnie, to czu\u0142em, \u017ce brakuje mi jakiej\u015b tre\u015bci, czy warto\u015bci kulturowej, by\u0107 mo\u017ce nawet jakiego\u015b mitu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by wyst\u0105pi\u0107 w oparciu o analiz\u0119 medi\u00f3w i komunikacji mi\u0119dzyludzkiej. Szuka\u0142em mo\u017cliwo\u015bci odniesienia si\u0119 do rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i kulturowej. I w\u0142a\u015bnie to da\u0142 mi projekt robiony w Koluszkach wraz z Ma\u0142gorzat\u0105 Paruzel i Piotrem Weychertem. Drugim istotnym powodem rozpadu by\u0142 stan wojenny, kt\u00f3ry zasta\u0142 niekt\u00f3rych cz\u0142onk\u00f3w zespo\u0142u za granic\u0105.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Projekt realizowany w Koluszkach dotyczy\u0142 ju\u017c spo\u0142ecznego otoczenia sztuki i warunk\u00f3w kszta\u0142towania si\u0119 kultury artystycznej, a jednocze\u015bnie by\u0142 pr\u00f3b\u0105 tworzenia i animowania sytuacji uczestnictwa dla lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Jak brzmi w\u0142a\u015bciwy tytu\u0142 tego przedsi\u0119wzi\u0119cia? Projekt Koluszki?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Ja u\u017cywam tytu\u0142u Realizacja Koluszki. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Rzecz dotyczy podejmowania prac i dzia\u0142a\u0144 odnosz\u0105cych si\u0119 do pobytu Katarzyny Kobro <\/p>\n\n\n\n
i W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego w Koluszkach, w latach 1926-1931. Na czym dok\u0142adnie polega\u0142a idea tego przedsi\u0119wzi\u0119cia? W jakich latach by\u0142o ono przez was realizowane? <\/p>\n\n\n\n
A.P.: Zacz\u0119li\u015bmy pod koniec 1980 roku, dzia\u0142ali\u015bmy przez ca\u0142y 1981 rok, a zako\u0144czyli\u015bmy rok p\u00f3\u017aniej, ju\u017c w czasie stanu wojennego. Pocz\u0105tkowo by\u0142 to projekt prowadzony w ramach Zespo\u0142u T, jakkolwiek, ze wzgl\u0119du na coraz wyra\u017aniejsze p\u0119kni\u0119cia w grupie, nie przez wszystkich jej cz\u0142onk\u00f3w. Chcieli\u015bmy przyjrze\u0107 si\u0119 \u017cyciu, dzia\u0142alno\u015bci i losom spo\u0142eczno\u015bci absolwentek Szko\u0142y Przemys\u0142owo-Handlowej, w kt\u00f3rej uczy\u0142 Strzemi\u0144ski. By\u0142 to ostatni dzwonek, \u017ceby dotrze\u0107 do tych os\u00f3b. Fascynowa\u0142a nas te\u017c oczywi\u015bcie postawa Strzemi\u0144skiego i Kobro \u2013 zastanawiali\u015bmy si\u0119, jak to by\u0142o mo\u017cliwe, \u017ceby w ma\u0142ej osadzie tworzy\u0107 tak wa\u017cne teksty, jak te dotycz\u0105ce unizmu w malarstwie czy kompozycji przestrzeni, jednocze\u015bnie prowadzi\u0107 aktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w obszarze awangardowych grup artystycznych, a tak\u017ce tworzy\u0107 fundament dla przysz\u0142ego Muzeum Sztuki w \u0141odzi, czyli kolekcj\u0119 grupy a.r. W\u00f3wczas by\u0142o to dla mnie niepoj\u0119te, dzi\u015b ju\u017c pewnie inaczej to widz\u0119 \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 cho\u0107by fakt, \u017ce przed wojn\u0105 poci\u0105gi kursowa\u0142y punktualnie i szybko…<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czy chodzi\u0142o zatem o wydobycie kontrastu mi\u0119dzy ideami i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 artyst\u00f3w a miejscem, w kt\u00f3rym \u017cyli?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak\u017ce i o to, ale przede wszystkim liczy\u0142a si\u0119 kwestia ich determinacji. Strzemi\u0144ski chwali\u0142 si\u0119 Przybosiowi, \u017ce pewne rzeczy robi w Koluszkach lepiej ni\u017c robi si\u0119 je w Bauhausie. Chcia\u0142em zobaczy\u0107 ten polski mini-Bauhaus. Pewne wst\u0119pne za\u0142o\u017cenia, przypuszczenia i intuicje znajdowa\u0142y potwierdzenie, inne za\u015b nie. Ale nie dlatego, \u017ce Strzemi\u0144ski przesadza\u0142. Raczej dlatego, \u017ce \u017cycie by\u0142o \u201eostre\u201d. M\u00f3wi\u0119 tu o dalszych losach jego uczennic ze Szko\u0142y Handlowo-Przemys\u0142owej. Uko\u0144czy\u0142y dobr\u0105 szko\u0142\u0119, ale sytuacja ekonomiczna nie pozwoli\u0142a im dalej si\u0119 kszta\u0142ci\u0107. I st\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 niespe\u0142nienie. Jedna z tych uczennic pr\u00f3bowa\u0142a kontynuowa\u0107 nauk\u0119 w warszawskiej szkole poligraficznej, ale bilety na poci\u0105g by\u0142y bezp\u0142atne dla uczni\u00f3w jedynie na przejazdy do stu kilometr\u00f3w. A z Koluszek do Warszawy by\u0142o sto siedem kilometr\u00f3w…<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Co dok\u0142adnie robili\u015bcie w Koluszkach?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Po pierwsze, zrobili\u015bmy dokumentacj\u0119 szko\u0142y oraz programu zaj\u0119\u0107 realizowanych przez Strzemi\u0144skiego. Po drugie, chcieli\u015bmy si\u0119 dowiedzie\u0107 od by\u0142ych uczennic, jakiego rodzaju relacje \u0142\u0105czy\u0142y w tym okresie Kobro i Strzemi\u0144skiego. Chcieli\u015bmy si\u0119 dowiedzie\u0107, jak wygl\u0105da\u0142y one w okresie poprzedzaj\u0105cym rozpad ich zwi\u0105zku. By\u0142 to czas ich \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy, bardzo owocnej, bliskiej relacji intymnej, ale te\u017c oddania i hardo\u015bci \u2013 gdy pada\u0142 \u015bnieg, Kobro przywozi\u0142a niepe\u0142nosprawnego Strzemi\u0144skiego do szko\u0142y na sankach. Oboje byli te\u017c bardzo serdeczni i \u017cyczliwi w kontaktach z uczennicami. I wreszcie trzecia sprawa \u2013 podj\u0119cie konkretnej dzia\u0142al-no\u015bci socjologicznej w Koluszkach, nie tylko dotycz\u0105cej historii, ale maj\u0105cej te\u017c doprowadzi\u0107 do powstania nowych fakt\u00f3w kulturowych. Tu chodzi\u0142o przede wszystkim o znalezienie dokumentacji nieistniej\u0105cego przedwojennego pomnika, a tak\u017ce o inicjatyw\u0119 jego zrekonstruowania. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Chodzi o pomnik zaprojektowany przez Strzemi\u0144skiego i postawiony w Koluszkach \u2013 czemu by\u0142 on po\u015bwi\u0119cony?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Pomnik ten, upami\u0119tniaj\u0105cy dziesi\u0119ciolecie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, powsta\u0142 w Kolusz-kach w 1930 roku, z dwuletnim op\u00f3\u017anieniem, co wida\u0107 po dacie, wynikaj\u0105cym z braku \u015brodk\u00f3w finansowych na realizacj\u0119. Wygl\u0105da\u0142 on nast\u0119puj\u0105co: na cokole z czerwonej ceg\u0142y umieszczony by\u0142 unosz\u0105cy si\u0119 do lotu orze\u0142, bardzo syntetyczny w swojej formie. Pocz\u0105tkowo figura or\u0142a mia\u0142a by\u0107 odlana z \u017celiwa, ale nie by\u0142o na to pieni\u0119dzy i ostatecznie zosta\u0142a zrobiona z gipsu i pokryta blach\u0105. Projektantem pomnika by\u0142 Strzemi\u0144ski, cho\u0107 wydaje mi si\u0119, \u017ce pewne jego elementy, a dok\u0142adniej uk\u0142ad coko\u0142u wraz z elementem \u0142uku, zosta\u0142y zaczerpni\u0119te z jednej z kompozycji Kobro. Zapewne wi\u0119c wsp\u00f3\u0142pracowali przy tworzeniu tego projektu. Monument stan\u0105\u0142 przy liceum w Koluszkach. Po wyje\u017adzie Strzemi\u0144skiego ceglany cok\u00f3\u0142 otynkowano. Jako \u017ce pomnik znajdowa\u0142 si\u0119 blisko szko\u0142y, szybko sta\u0142 si\u0119 istotnym punktem orientacyjnym i miejscem schadzek m\u0142odzie\u017cy \u2013 \u0142uk przy cokole by\u0142 traktowany jako \u0142aweczka do siadania. Mamy w archiwum du\u017co zdj\u0119\u0107 ukazuj\u0105cych \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w Koluszek rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w tym miejscu.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czyli pomnik sta\u0142 si\u0119 takim \u201espo\u0142eczno\u015bciowym meblem publicznym\u201d…?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: I jako ten mebel spo\u0142eczno\u015bciowy nie ustrzeg\u0142 si\u0119 r\u00f3\u017cnych dzia\u0142a\u0144 ze strony spo\u0142eczno\u015bci. Mamy na przyk\u0142ad zdj\u0119cie, na kt\u00f3rym wida\u0107 naklejony na cokole plakat z napisem: \u201ePolacy nie kupujcie u \u017byd\u00f3w!\u201d Pomnik istnia\u0142 nieca\u0142\u0105 dekad\u0119 i zosta\u0142 zniszczony w pierwszych dniach wrze\u015bnia 1939 roku w czasie nalot\u00f3w niemieckich, kt\u00f3rych celem by\u0142a likwidacja w\u0119z\u0142a kolejowego Koluszki. Co ciekawe, przez pierwsze p\u00f3\u0142 roku naszej bytno\u015bci i dzia\u0142alno\u015bci w Koluszkach nie znale\u017ali\u015bmy \u017cadnego jego zdj\u0119cia. Dopiero po tym, jak zrobili\u015bmy ankiet\u0119 w\u015br\u00f3d by\u0142ych uczennic Strzemi\u0144skiego i mieszka\u0144c\u00f3w Koluszek, zdj\u0119cia si\u0119 pojawi\u0142y. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mieszka\u0144cy bali si\u0119 ujawni\u0107 zdj\u0119cia pomnika, kt\u00f3rego elementem by\u0142 orze\u0142 w koronie. <\/p>\n\n\n\n
W czasie wojny Koluszki znajdowa\u0142y si\u0119 na granicy mi\u0119dzy Rzesz\u0105 a Generaln\u0105 Guberni\u0105. <\/p>\n\n\n\n
W okolicach dzia\u0142a\u0142a silna organizacja AK-owskich kurier\u00f3w, kt\u00f3rzy przemycali ludzi przez granic\u0119. W 1945 roku NKWD wywioz\u0142a tych AK-owc\u00f3w do Zwi\u0105zku Radzieckiego. To, \u017ce w 1981 roku mieszka\u0144cy Koluszek bali si\u0119 ujawni\u0107 te zdj\u0119cia, \u015bwiadczy o stanie ich \u015bwiadomo\u015bci. <\/p>\n\n\n\n
Ale w ko\u0144cu zdecydowali si\u0119 je pokaza\u0107 i udost\u0119pni\u0107. Uda\u0142o nam si\u0119 to, co przez d\u0142ugie lata nie udawa\u0142o si\u0119 historykom sztuki. Nasza d\u0142u\u017csza obecno\u015b\u0107 i zaanga\u017cowanie w ca\u0142e przedsi\u0119wzi\u0119cie musia\u0142y wyrobi\u0107 w mieszka\u0144cach zaufanie do nas. Dysponuj\u0105c ju\u017c zdj\u0119ciami, postanowili\u015bmy zrekonstruowa\u0107 pomnik. Z pomoc\u0105 Janusza Zagrodzkiego i Jerzego Zachary zrobili\u015bmy ze zdj\u0119\u0107 model gipsowy, wszystko by\u0142o gotowe do rekonstrukcji i nagle wybuch\u0142 stan wojenny.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czy w modelu gipsowym odtworzyli\u015bcie te\u017c koron\u0119 na g\u0142owie or\u0142a?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak. W tym momencie nie tylko stan wojenny zahamowa\u0142 dynamik\u0119 naszych dzia\u0142a\u0144 w Koluszkach. Dwa dni przed og\u0142oszeniem stanu wojennego moja \u017cona urodzi\u0142a c\u00f3rk\u0119 i musia\u0142em za\u0142atwia\u0107 wszystkie sprawy zwi\u0105zane z ubezpieczeniem dziecka, kartkami na jedzenie itd. By\u0142 to z wielu powod\u00f3w trudny okres. Aby m\u00f3c doje\u017cd\u017ca\u0107 w stanie wojennym do Koluszek, zatrudni\u0142em si\u0119 w tamtejszym liceum i w szkole budowlanej, gdzie prowadzi\u0142em przedmiot wiedza o wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Czy w sprawie rekonstrukcji pomnika i postawienia go z powrotem w mie\u015bcie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 Pan z lokalnymi w\u0142adzami? Trzeba by\u0142o przecie\u017c za\u0142atwi\u0107 kwesti\u0119 finansowania, oficjaln\u0105 zgod\u0119 itd.<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Tak, cho\u0107 pocz\u0105tkowo, jeszcze przed stanem wojennym, mia\u0142 on powsta\u0107 dzi\u0119ki pomocy prywatnej osoby. Na jednym z zebra\u0144 w sprawie rekonstrukcji pomnika zg\u0142osi\u0142 si\u0119 ch\u0119tny do dostarczenia materia\u0142\u00f3w i zbudowania pomnika. Tymczasem wprowadzono stan wojenny i zacz\u0105\u0142em si\u0119 zastanawia\u0107 nad sensem tego przedsi\u0119wzi\u0119cia. To by\u0142 1982 rok. Nagle dosta\u0142em list z organizacji partyjnej z Koluszek z zaproszeniem na spotkanie. Przestraszy\u0142em si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 problemy, ale na spotkaniu przedstawiciel organizacji partyjnej powiedzia\u0142 mi: \u201eS\u0142yszeli\u015bmy, \u017ce prowadzi\u0142 Pan tu aktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 do stanu wojennego, chcia\u0142 Pan zrekonstruowa\u0107 ten pomnik. Tu, pod Koluszkami stacjonuje jednostka wojskowa, my natomiast nie mamy miejsca, gdzie mogliby\u015bmy nadawa\u0107 \u017co\u0142nierzom stopnie. To niech nam Pan ten pomnik postawi\u201d. Ja jednak w tej sytuacji nie chcia\u0142em dzia\u0142a\u0107. I ju\u017c do sprawy odbudowania pomnika nie wraca\u0142em. Po kilku latach dosta\u0142em list od nauczyciela z Koluszek, z informacj\u0105, \u017ce jest grupa mieszka\u0144c\u00f3w ch\u0119tnych do jego postawienia i prosz\u0105 o udost\u0119pnienie im dokumentacji. Przekaza\u0142em im j\u0105 i zrealizowali sw\u00f3j zamiar. Dzi\u015b pomnik stoi w pobli\u017cu dworca kolejowego. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: W waszych dzia\u0142aniach by\u0142y elementy, kt\u00f3re mog\u0142yby si\u0119 te\u017c pojawi\u0107 w pracach badawczych historyk\u00f3w lub socjolog\u00f3w sztuki \u2013 zbieranie dokumentacji, ankiety, wywiady, rekonstrukcja szerszego kontekstu kultury artystycznej…<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Pytali\u015bmy te\u017c o recepcj\u0119 pomnika w\u015br\u00f3d spo\u0142eczno\u015bci mieszkaj\u0105cej w Koluszkach. A tak\u017ce o recepcj\u0119 prac i wystaw uczennic Strzemi\u0144skiego, prezentuj\u0105cych odwa\u017cne projekty z geometryzuj\u0105cymi wzorami. Namacalne efekty tych wszystkich dzia\u0142a\u0144 zosta\u0142y docenione przez grono specjalist\u00f3w. Janusz Zagrodzki kupi\u0142 dokumentacj\u0119 do Muzeum Narodowego w Warszawie, Andrzej Turowski pokazywa\u0142 nasz film dokumentuj\u0105cy ca\u0142\u0105 Realizacj\u0119 Koluszki na kilku sympozjach, napisa\u0142 te\u017c tekst o naszym przedsi\u0119wzi\u0119ciu. By\u0142em r\u00f3wnie\u017c w kontakcie z Nik\u0105 Strzemi\u0144sk\u0105, kt\u00f3rej przekazywa\u0142em informacje o pobycie jej rodzic\u00f3w w Koluszkach. Zgromadzili\u015bmy te\u017c kolekcj\u0119 projekt\u00f3w i prac uczennic Strzemi\u0144skiego. W 1985 roku w bia\u0142ostockim BWA uda\u0142o mi si\u0119 zrobi\u0107 wystaw\u0119, na kt\u00f3rej obok obraz\u00f3w Strzemi\u0144skiego, wypo\u017cyczonych mi przez Ryszarda Stanis\u0142awskiego z Muzeum Sztuki w \u0141odzi, pokazali\u015bmy ca\u0142y ten socjologiczny i kulturowy kontekst \u017cycia i tw\u00f3rczo\u015bci obojga artyst\u00f3w w Koluszkach.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Warto wspomnie\u0107 o jeszcze jednej rzeczy. W pi\u015bmie \u201eSztuka\u201d z 1986 roku, w numerze po\u015bwi\u0119conym Strzemi\u0144skiemu i Kobro opublikowa\u0142 Pan tekst dotycz\u0105cy ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia, w tym dzia\u0142a\u0144 z lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, maj\u0105cych na celu wypracowanie nowej warto\u015bci kulturowej. Czytaj\u0105c ten tekst dzisiaj, mo\u017cna dostrzec w nim bardzo wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie brzmi\u0105ce okre\u015blenia: jest mowa o tym, \u017ce istotna jest dla was \u201epartycypacja\u201d, \u201ewci\u0105ganie do udzia\u0142u\u201d, \u201estosunki mi\u0119dzyludzkie\u201d, \u201eforma uaktywnienia kulturalnego\u201d, \u201ezast\u0105pienie stereotypu kultury dla spo\u0142ecze\u0144stwa przez bezpo\u015brednie uczestnictwo w kulturze\u201d. Wiele element\u00f3w tego manifestu sztuki jako animacji spo\u0142eczno-kulturowej da\u0142oby si\u0119 dzisiaj powt\u00f3rzy\u0107 bez zmian i wci\u0105\u017c pozostawa\u0142yby aktualne. <\/p>\n\n\n\n
Zmie\u0144my nieco temat. Chcia\u0142bym, aby\u015bmy spr\u00f3bowali ustali\u0107 Pana miejsce w \u0142\u00f3dzkiej kulturze artystycznej p\u00f3\u017anych lat 70. i 80. Kt\u00f3re miejsca, sytuacje, wydarzenia, instytucje i osoby by\u0142y dla Pana istotne, jak to si\u0119 wtedy m\u00f3wi\u0142o sprzyjaj\u0105ce, z kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy\u0142a Pana wsp\u00f3\u0142praca, a z kt\u00f3rymi raczej napi\u0119cie i antagonizm?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Lata 80. zacz\u0119\u0142y si\u0119 dla mnie od kilku sytuacji b\u0119d\u0105cych pok\u0142osiem mojej intensywnej dzia\u0142alno\u015bci w p\u00f3\u017anych latach 70. Dotyczy to przede wszystkim mojego wyst\u0105pienia na Biennale w Pary\u017cu w 1982 roku. By\u0142 to ju\u017c stan wojenny, ale zgod\u0119 na m\u00f3j wyjazd wydano rok wcze\u015bniej i ju\u017c jej nie cofni\u0119to. Wyjazd, a jeszcze bardziej powr\u00f3t, bardzo mi pom\u00f3g\u0142. P\u00f3\u017aniej bez problemu dostawa\u0142em paszport.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce Pan w\u00f3wczas wr\u00f3ci\u0142?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Dlatego, \u017ce wr\u00f3ci\u0142em. I p\u00f3\u017aniej mia\u0142em du\u017co zaprosze\u0144 od przyjaci\u00f3\u0142 z Francji i wiele okazji do wyjazd\u00f3w. Bra\u0142em te\u017c udzia\u0142 w organizowanych tam wystawach \u2013 film o Koluszkach by\u0142 pokazywany na wystawie Pr\u00e9sences Polonaises w 1983 roku. M\u00f3wi\u0119 o tym, aby pokaza\u0107, \u017ce w tamtym okresie mog\u0142em si\u0119 ju\u017c czu\u0107 dowarto\u015bciowanym, uznanym artyst\u0105. To w jakim\u015b stopniu budowa\u0142o moj\u0105 relacj\u0119 ze \u015brodowiskiem \u0142\u00f3dzkim. Z drugiej strony, narodziny mojej c\u00f3rki narzuci\u0142y mi konieczno\u015b\u0107 reorganizacji dotychczasowego \u017cycia, a dojazdy do Koluszek i praca tam w charakterze nauczyciela uniemo\u017cliwia\u0142y mi sta\u0142\u0105 obecno\u015b\u0107 w \u0141odzi, zar\u00f3wno na demonstracjach ulicznych, jak i w \u017cyciu artystycznym. Jak wiadomo, jednym z wa\u017cnych miejsc spotka\u0144 i dzia\u0142a\u0144 by\u0142 Strych. Bywa\u0142em na Strychu, zaliczy\u0142em nawet kt\u00f3ry\u015b z festiwali Nieme Kino, a moja praca znalaz\u0142a si\u0119 w jednym z numer\u00f3w \u201eTanga\u201d. Ale w kt\u00f3rym\u015b momencie obrazi\u0142em si\u0119 na Adama Rzepeckiego z \u0141odzi Kaliskiej, kt\u00f3rego zreszt\u0105, obok Marka Janiaka, najbardziej ceni\u0142em w tej grupie. Wtedy te\u017c przesta\u0142em przychodzi\u0107 na Strych. W tym, co dzia\u0142o si\u0119 na Strychu, wa\u017cny by\u0142 kontakt z artystami przyje\u017cd\u017caj\u0105cymi z innych miast, mi\u0119dzy innymi Jackiem Kryszkowskim czy Zbigniewem Liber\u0105, z kt\u00f3rymi p\u00f3\u017aniej w r\u00f3\u017cnej formie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142em. Kontakty te s\u0105 dla mnie istotne do dzisiaj \u2013 czego wyrazem jest fakt, \u017ce prace tych artyst\u00f3w tak\u017ce pojawi\u0105 si\u0119 na wystawie w Atlasie Sztuki. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: A czy Pan rozumie Kultur\u0119 Zrzuty w\u0105sko czy szeroko? Czy Kultura Zrzuty to przede wszystkim Strych, czy te\u017c co\u015b og\u00f3lniejszego, co dzia\u0142o si\u0119 nie tylko szerzej w \u0142\u00f3dzkim \u015brodowisku artystycznym, ale i poza nim, w wymiarze og\u00f3lnopolskim?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Szczerze m\u00f3wi\u0105c, w \u017cadnej z tych wersji Kultura Zrzuty nie stanowi\u0142a dla mnie istotnej propozycji. Po do\u015bwiadczeniach p\u00f3\u017anych lat 70., uczestnictwie w wystawach, r\u00f3wnie\u017c zagranicznych, by\u0142em ju\u017c gdzie indziej. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Id\u017amy dalej. A Stowarzyszenie Tw\u00f3rc\u00f3w Kultury, dzia\u0142aj\u0105ce w p\u00f3\u017anych latach 70. i niemal przez ca\u0142e lata 80. przy Domu \u015arodowisk Tw\u00f3rczych?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: By\u0142em najm\u0142odszym cz\u0142onkiem zarz\u0105du STK-u; w sk\u0142ad zarz\u0105du wchodzili te\u017c Robakowski, Zagrodzki i brat Ewy Partum, Konrad Frejdlich \u2013 syn znanego lekarza i spo\u0142ecznika w \u0141odzi. Razem dzia\u0142ali\u015bmy tam, staraj\u0105c si\u0119 stworzy\u0107 alternatywn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 dla spotka\u0144 artystycznych. Odby\u0142o si\u0119 tam wiele wystaw i sympozj\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c mi\u0119dzynarodowych. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce pod koniec lat 70. dzi\u0119ki inicjatywie Robakowskiego go\u015bci\u0142o w \u0141odzi i w ca\u0142ej Polsce szereg wybitnych indywidualno\u015bci \u015bwiatowej sztuki, m.in. Valie Export, Peter Weibel i Ji\u0159i Valoch oraz wielu innych. Wraz z Robakowskim by\u0142em r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142organizatorem bardzo wa\u017cnego spotkania z Josephem Beuysem, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 na terenie STK.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Konstrukcja w Procesie z roku 1981?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: By\u0142a to niew\u0105tpliwie najwi\u0119ksza i najwa\u017cniejsza wystawa mi\u0119dzynarodowa, jaka odby\u0142a si\u0119 w Polsce po 1945 roku. To rzecz niepodwa\u017calna i chwa\u0142a za to Wa\u015bce i zespo\u0142owi, kt\u00f3ry organizowa\u0142 to ca\u0142e przedsi\u0119wzi\u0119cie. Z punktu widzenia ideowego brakowa\u0142o mi tam artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy pracowali w procesie, a nie jedynie tworzyli obiekty. W tamtym czasie sam dzia\u0142a\u0142em ju\u017c w Koluszkach i nie mog\u0142em tej sprawy postrzega\u0107 i ocenia\u0107 inaczej. Z drugiej strony, po zako\u0144czeniu prowadzonych tam dzia\u0142a\u0144, w nowej sytuacji \u017cyciowej, a tak\u017ce w rzeczywisto\u015bci stanu wojennego, zacz\u0105\u0142em tak\u017ce szuka\u0107 mo\u017cliwo\u015bci powrotu do tworzenia obiekt\u00f3w. By\u0142 to czas zwrotu w stron\u0119 ekspresji i pojawienia si\u0119 \u201edzikiego\u201d malarstwa. Stworzy\u0142em wtedy seri\u0119 niewielkich prac zatytu\u0142owanych Planety sztuki. Powstawa\u0142y one w trakcie zabaw z dzieckiem, ze wszystkiego, co mia\u0142em pod r\u0119k\u0105 \u2013 plasteliny, kolorowych proszk\u00f3w, kredek itp. Ciekawy tekst o tych pracach napisa\u0142 Andrzej Turowski w 1984 roku. W maju 1985 roku ten obiektowy cykl zako\u0144czy\u0142em du\u017c\u0105 instalacj\u0105, przygotowan\u0105 w ogrodzie Muzeum Historii Miasta \u0141odzi. By\u0142 to mur z suchego lodu, kt\u00f3ry szybko topnia\u0142 w upalny wiecz\u00f3r, przy d\u017awi\u0119kach niemieckiej operetki z lat mi\u0119dzywojennych. Chcia\u0142em, aby instalacja nosi\u0142a tytu\u0142 Mur berli\u0144ski, ale nie zgodzi\u0142a si\u0119 na to cenzura. Ostatecznie praca zyska\u0142a tytu\u0142 Najbardziej neurotyczny punkt w Europie. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: A Galeria Wschodnia?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: W Galerii Wschodniej pokaza\u0142em w 1987 roku instalacj\u0119 Sznurowad\u0142a w kolorze zieleni weneckiej, w kt\u00f3rej obok monitor\u00f3w zgromadzi\u0142em farb\u0119 w proszku sk\u0142adowan\u0105 podobne jak materia\u0142 na budowie. Galeria Wschodnia to tak\u017ce miejsce, w kt\u00f3rym bywa\u0142em jako pracownik Biura Przewodnik\u00f3w po\/Sztuce i Kulturze. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Przejd\u017amy zatem do Biura Przewodnik\u00f3w po\/Sztuce i Kulturze. Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 i na czym polega\u0142a jego idea? I sk\u0105d taka nazwa, dlaczego \u201ebiuro\u201d?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Biuro powsta\u0142o w 1988 roku. Wcze\u015bniej by\u0142em na stypendium we Francji, a tak\u017ce we W\u0142oszech i wr\u00f3ci\u0142em z nowym spojrzeniem na sztuk\u0119, praktycznie z nowym, artystycznym \u201eja\u201d. Istotne znaczenie mia\u0142 ponowny kontakt w Pary\u017cu z Raymondem Hainsem, kt\u00f3ry tworzy\u0142 sztuk\u0119 w ramach swych spacer\u00f3w po mie\u015bcie i po kulturze. Na gruncie polskim Biuro w pewien spos\u00f3b odnosi\u0142o si\u0119 do Biura Poezji Andrzeja Partuma, ale te\u017c do Firmy Portretowej Witkacego. Okre\u015blenie \u201epo\/Sztuce\u201d odsy\u0142a\u0142o do przekonania, \u017ce w\u0105sko rozumiana sztuka osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j kres i powinna zosta\u0107 zast\u0105piona szersz\u0105 kategori\u0105 \u201eKultury\u201d. Wraz z ni\u0105 m\u00f3g\u0142 si\u0119 pojawi\u0107 \u201emagister nauk o ziemi\u201d i ca\u0142e zaplecze problematyki spo\u0142eczno-kulturowej. Biuro Przewodnik\u00f3w by\u0142o zatem spacerem po mie\u015bcie i po kulturze. Zrozumia\u0142em, \u017ce do takich spacer\u00f3w i dialog\u00f3w z kultur\u0105 oraz histori\u0105 musz\u0119 stworzy\u0107 instytucj\u0119, w pewnym sensie fikcyjn\u0105, rozci\u0105gaj\u0105c\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy Przewodnikiem po Sztuce, czyli mn\u0105, a Biurem, czyli miejscem biurokratyzacji dzia\u0142a\u0144 artystycznych. Biuro zaistnia\u0142o w momencie dokonywania si\u0119 prze\u0142omu politycznego i nowej fali zainteresowania Polsk\u0105, czy szerzej, Europ\u0105 \u015arodkowo-Wschodni\u0105. <\/p>\n\n\n\n
W tym kontek\u015bcie zacz\u0119\u0142o si\u0119 ono odwo\u0142ywa\u0107 do wielokulturowej historii \u0141odzi i czu\u0142o si\u0119 powo\u0142ane do dokumentowania jej \u015bwiadectw, na przyk\u0142ad pozosta\u0142o\u015bci napis\u00f3w na murach w j\u0119zyku niemieckim lub rosyjskim. Wszystko to by\u0142o jednak realizowane w duchu \u201eekspresji fluxusu\u201d czy dzia\u0142a\u0144 sytuacjonistycznych.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: W czym przejawia\u0142a si\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Biura?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Do codziennych prac Biura nale\u017ca\u0142o odnajdywanie obiekt\u00f3w sztuki Biura i oznaczanie ich metalow\u0105 tabliczk\u0105. Pocz\u0105tkowo obiekty te by\u0142y znajdywane w \u0141odzi, ale z czasem czynno\u015bci te wykonywa\u0142 pracownik Biura \u2013 magister nauk o ziemi w innych miastach: Bratys\u0142awie, Olsztynie czy Berlinie (w tym wypadku tabliczki by\u0142y w odpowiednich j\u0119zykach). By\u0142o to sta\u0142e zaj\u0119cie i p\u00f3\u017aniej Biuro uczestniczy\u0142o w ten spos\u00f3b w r\u00f3\u017cnych plenerach, wystawach czy manifestacjach organizowanych przez Hotel Sztuki. Obiektami sztuki Biura by\u0142y efemeryczne, absurdalne wizualne obiekty lub zjawiska. Takie naznaczenie lub oznaczenie, podniesienie do rangi obiektu sztuki, by\u0142o cz\u0119sto spotykane we wcze\u015bniejszych praktykach konceptualnych. Now\u0105, dodan\u0105 przeze mnie warto\u015bci\u0105, by\u0142o \u2013 jak mi si\u0119 wtedy wydawa\u0142o \u2013 skodyfikowanie tego typu dzia\u0142a\u0144 przez instytucj\u0119, czyli Biuro Przewodnik\u00f3w po\/Sztuce i Kulturze oraz umieszczenie ich na mapie w pobli\u017cu istotnych obiekt\u00f3w wa\u017cnych dla historii miasta. By\u0142a to specyficzna prowokacja, usytuowana mi\u0119dzy \u015bwiatem fikcji a tradycj\u0105 kultury. Obiektem sztuki Biura mog\u0142a by\u0107 przestrze\u0144 w parku o zmiennej temperaturze, ale te\u017c \u201ezaparkowane\u201d, porzucone trabanty z NRD wok\u00f3\u0142 konsulatu RFN w Warszawie na Saskiej K\u0119pie. Niekiedy obiekty te odnosi\u0142y si\u0119 do sytuacji politycznej w Europie. P\u00f3\u017aniej, ju\u017c na terenie zjednoczonego Berlina, oznacza\u0142em trabanty s\u0142u\u017c\u0105ce jako ogr\u00f3dki do uprawiania kwiat\u00f3w w alternatywnych siedziskach wolnej m\u0142odzie\u017cy w dzielnicy Mitte. Wszystkie te obiekty i trasy by\u0142y publikowane w pi\u015bmie Biura. W wydawanym przez Biuro periodyku znajdowa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c fikcyjne listy do znanych artyst\u00f3w oraz instytucji kulturalnych. <\/p>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Biura trafnie opisa\u0142 Marek Krajewski. Pozwol\u0119 sobie przytoczy\u0107 fragment jego tekstu: \u201eBiuro Przewodnik\u00f3w po\/Sztuce i Kulturze (\u2026) rozpoczyna\u0142o swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wraz narodzinami (odrodzeniem) kapitalizmu w Polsce, w ko\u0144cu lat 80-tych. Ta zbie\u017cno\u015b\u0107 nie jest przypadkowa, bo strategia dzia\u0142ania praktykowana w tej instytucji bardzo przypomina\u0142a t\u0119, kt\u00f3ra stanowi fundament nowego systemu ekonomicznego, cho\u0107 ich cele by\u0142y zupe\u0142nie odmienne. Strategi\u0119 t\u0119 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako wytwarzanie widzialno\u015bci poprzez oznaczanie, a jej celem jest przekszta\u0142cenie tego, co niewidoczne (albo nie istnieje) w dystraktor, kt\u00f3rego ujawnienie sprawia, i\u017c zaczynamy inaczej postrzega\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Oznaczanie polega na wyodr\u0119bnieniu czego\u015b z jednorodnego t\u0142a, kt\u00f3re zazwyczaj jest zbyt opatrzone, by mo\u017cna je by\u0142o dostrzec, i zwr\u00f3ceniu na to co\u015b uwagi \u2013 przez wskazanie palcem, stani\u0119cie obok i uporczywe wpatrywanie si\u0119, nadanie temu czemu\u015b statusu dzie\u0142a sztuki, umieszczenie obok tego tabliczki z informacj\u0105, zreprodukowanie w milionach kopii, wprowadzenie do turystycznego folderu lub umieszczenie na ulicznym billboardzie. Oznaczanie jest sztuk\u0105 konceptualn\u0105, bo cho\u0107 jego przestrzeni\u0105 jest sfera estetyki, wygl\u0105d\u00f3w, to wymaga ono zrozumienia regu\u0142 kontekstu, w kt\u00f3rym ma miejsce oraz czerpie swoj\u0105 efektywno\u015b\u0107 z przekraczania naszych ram poznawczych, z wprowadzania niepokoju w u\u017cywane przez nas na co dzie\u0144 systemy klasyfikacji. (…) Oznaczanie narusza wi\u0119c zawsze ustalony porz\u0105dek, ale te\u017c i w konsekwencji ma zdolno\u015b\u0107 do aktywizowania refleksji nad nim. (\u2026) Oznaczanie ko\u0144czy si\u0119 wi\u0119c sukcesem o ile obiekt zostanie wype\u0142niony nowymi znaczeniami, o ile zaczynamy dzia\u0142a\u0107 wobec niego inaczej, ni\u017c dotychczas. Sukces gwarantuje za\u015b albo widzialno\u015b\u0107 \/ wysoki status tego, kt\u00f3ry oznacza (artysta), albo powszechno\u015b\u0107, wszechobecno\u015b\u0107 oznacznika, reprezentacji tego, co oznaczane (reklama)\u201d. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Wspomnia\u0142 Pan o periodyku wydawanym przez Biuro. Jaki mia\u0142 on nak\u0142ad? Jak wydawa\u0142 Pan i rozprowadza\u0142 to pismo?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Za\u0142o\u017cenie by\u0142o takie: ka\u017cdy numer pisma mia\u0142 by\u0107 wydawany przeze mnie i przez instytucj\u0119 kultury lub sztuki \u2013 na przyk\u0142ad \u0142\u00f3dzkie Muzeum Kinematografii lub Teatr Studyjny, w kt\u00f3rym galeri\u0119 prowadzi\u0142a Jolanta Ciesielska. Instytucje te dawa\u0142y mi mo\u017cliwo\u015b\u0107 prezentacji idei Biura w formie wyk\u0142adu oraz pieni\u0105dze na ksero. Pismo by\u0142o bowiem kserowane i wydawane w tej postaci, w nak\u0142adzie kilkudziesi\u0119ciu egzemplarzy. W sumie uda\u0142o mi si\u0119 wyda\u0107 jedena\u015bcie numer\u00f3w \u2013 pierwsze dwa musia\u0142y jeszcze przej\u015b\u0107 przez cenzur\u0119. Pierwsze dziesi\u0119\u0107 egzemplarzy danego numeru numerowa\u0142em, sygnowa\u0142em i sprzedawa\u0142em. By\u0142a to moja \u00f3wczesna koncepcja zarabiania na \u017cycie \u2013 i faktycznie jaki\u015b czas udawa\u0142o mi si\u0119 z tego wy\u017cy\u0107. Kupuj\u0105cymi byli g\u0142\u00f3wnie zamo\u017cni Polacy, kt\u00f3rzy wyemigrowali z Polski, dorobili si\u0119 na emigracji i teraz przyje\u017cd\u017cali do kraju, mi\u0119dzy innymi w\u0142a\u015bnie do \u0141odzi. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Biuro to r\u00f3wnie\u017c teczka, z kt\u00f3r\u0105 Pan podr\u00f3\u017cowa\u0142…<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Teczka by\u0142a jedyn\u0105 trwa\u0142\u0105 materialn\u0105 struktur\u0105 Biura. Dzi\u0119ki niej Biuro mog\u0142o si\u0119 przemieszcza\u0107 i podr\u00f3\u017cowa\u0107. By\u0142o zreszt\u0105 wiele teczek, w ko\u0144cu osta\u0142a si\u0119 jedna, taka mini-walizka. Wozi\u0142em w niej dokumentacj\u0119 dzia\u0142a\u0144, ale te\u017c mog\u0142a si\u0119 w niej znale\u017a\u0107 kanapka i butelka wina. Teczka by\u0142a te\u017c znakiem profesjonalizmu ca\u0142ej sytuacji \u2013 gdy si\u0119 z kim\u015b spotyka\u0142em, otwiera\u0142em teczk\u0119 i wyci\u0105ga\u0142em z niej materia\u0142y dokumentacyjne. Biuro mia\u0142o swoj\u0105 skrzynk\u0119 P.O. Box na Poczcie G\u0142\u00f3wnej w \u0141odzi. Mia\u0142o te\u017c swoje terenowe oddzia\u0142y, mi\u0119dzy innymi w Toruniu. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Jak Biuro odnajdywa\u0142o si\u0119 w \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci, w okresie prze\u0142omu?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Kolejn\u0105 form\u0105 dzia\u0142alno\u015bci Biura by\u0142y og\u0142oszenia w \u0142\u00f3dzkich czasopismach kulturalnych. Jedno z nich dotyczy\u0142o szkolenia na przewodnik\u00f3w po \u0141odzi i spotka\u0142o si\u0119 z ca\u0142kiem sporym zainteresowaniem \u2013 otrzyma\u0142em kilka zg\u0142osze\u0144. By\u0142o te\u017c og\u0142oszenie departamentu matrymonialnego Biura. Ta gra na prowokacjach znakomicie wpisywa\u0142a si\u0119 w \u00f3wczesny gor\u0105czkowy okres poszukiwania nowych mo\u017cliwo\u015bci i kszta\u0142towania si\u0119 nowej rzeczywisto\u015bci politycznej oraz kulturowej. Biuro i jego dzia\u0142alno\u015b\u0107, przede wszystkim za\u015b wydawane przez nie pismo, pozwala\u0142y na tworzenie swoistej narracji, nadawa\u0142y ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 narracyjn\u0105 b\u0142ahym lub efemerycznym faktom i sytuacjom, kt\u00f3re dzi\u0119ki temu zyskiwa\u0142y sens kulturowy i polityczny, odnosi\u0142y si\u0119 bowiem do kwestii zmierzchu Europy podzielonej. Za chwil\u0119 realnie zacz\u0119to organizowa\u0107 wycieczki autokarowe \u201epo kulturze\u201d dla ludzi z zagranicy. Niekt\u00f3rzy my\u015bleli, \u017ce ja r\u00f3wnie\u017c chc\u0119 organizowa\u0107 takie wycieczki i dziwili si\u0119, gdy m\u00f3wi\u0142em, \u017ce to jedynie fikcja. Radzili mi, bym to jednak realnie zacz\u0105\u0142 robi\u0107, bym otworzy\u0142 prawdziwe biuro podr\u00f3\u017cy. I w pewnym sensie rozpocz\u0105\u0142em tak\u0105 bardziej \u201erealn\u0105\u201d dzia\u0142alno\u015b\u0107, cho\u0107 o innym profilu, kt\u00f3ra wch\u0142on\u0119\u0142a, niejako \u201ezjad\u0142a\u201d fikcyjne Biuro Przewodnik\u00f3w po\/Sztuce i Kulturze. My\u015bl\u0119 tu o Hotelu Sztuki. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Hotel Sztuki, ale te\u017c Wydawnictwo Hotel Sztuki: z jednej strony by\u0142a to inicjatywa zwi\u0105zana z organizacj\u0105 i kuratorowaniem wystaw i wyst\u0105pie\u0144 artystycznych, a z drugiej strony wydawnictwo publikuj\u0105ce katalogi z tych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 wystawienniczych, a tak\u017ce maj\u0105ce plany przek\u0142adu i publikacji wa\u017cnych ksi\u0105\u017cek o sztuce i kulturze. Co by\u0142o impulsem, kt\u00f3ry zadecydowa\u0142 o powstaniu Hotelu Sztuki?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Hotel Sztuki by\u0142 najpierw przestrzeni\u0105 \u2013 w 1990 roku Muzeum Miasta, w\u0142adze wojew\u00f3dztwa i miasta \u0141odzi udost\u0119pni\u0142y mi strych w budynku administracyjnym przy placu Wolno\u015bci. Podj\u0105\u0142em tam p\u00f3\u0142roczn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 opatrzy\u0142em w\u0142a\u015bnie tak\u0105 nazw\u0105: Hotel Sztuki. Zaprosi\u0142em sze\u015bcioro artyst\u00f3w do wyst\u0105pie\u0144, kt\u00f3re mog\u0142y si\u0119 odby\u0107 tam lub w Pa\u0142acu Pozna\u0144skiego. Ten p\u00f3\u0142roczny cykl zako\u0144czy\u0142a du\u017ca wystawa, na kt\u00f3rej pi\u0119tna\u015bcioro artyst\u00f3w prezentowa\u0142o swoje prace i dzia\u0142ania jednocze\u015bnie w Hotelu, i w Pa\u0142acu Pozna\u0144skiego \u2013 w samym budynku i w ogrodzie. P\u00f3\u017aniej powsta\u0142o Stowarzyszenie Hotel Sztuki i wydawnictwo o tej samej nazwie, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142prowadzi\u0142y ze mn\u0105 Dorota Karaszewska i Ewa Mikina. Stowarzyszenie by\u0142o g\u0142\u00f3wnym animatorem projektu Drogi kultury europejskiej, dwuletniego cyklu wystaw w Brukseli, Bratys\u0142awie, Berlinie i \u0141odzi, wsp\u00f3\u0142tworzonego przeze mnie wraz z Ew\u0105 Mikin\u0105, kt\u00f3rej intelektualny wk\u0142ad, szczeg\u00f3lnie w dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnictwa, by\u0142 nieoceniony.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Na obu tych imprezach \u2013 Hotel Sztuki i Drogi kultury europejskiej pojawili si\u0119 arty\u015bci, kt\u00f3rych zaprosi\u0142 Pan te\u017c do udzia\u0142u w wystawie przygotowywanej dla Atlasa Sztuki: Jerzy Treli\u0144ski, J\u00falius Koller, Emilio L\u00f3pez-Menchero. Po raz kolejny wida\u0107, \u017ce na kszta\u0142t obecnej wystawy wp\u0142ywaj\u0105 kontakty i wsp\u00f3\u0142praca przy wcze\u015bniejszych przedsi\u0119wzi\u0119ciach. <\/p>\n\n\n\n
A wracaj\u0105c jeszcze do kwestii Wydawnictwa Hotel Sztuki: opr\u00f3cz katalog\u00f3w dw\u00f3ch przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 wystawienniczych, o kt\u00f3rych przed chwil\u0105 wspominali\u015bmy, wydali\u015bcie te\u017c ksi\u0105\u017ck\u0119 Serge’a Guilbauta Jak Nowy Jork ukrad\u0142 ide\u0119 sztuki nowoczesnej oraz Gwa\u0142t na kulturze Stewarta Home’a, obie prze\u0142o\u017cone na j\u0119zyk polski przez Ew\u0119 Mikin\u0119. Sam Hotel i wydawnictwo funkcjonowa\u0142y w praktyce do 1993 roku, potem ich aktywno\u015b\u0107 usta\u0142a. Co by\u0142o tego przyczyn\u0105?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Egzystencjalne, \u017cyciowe przewroty. Ale Hotel Sztuki, we wsp\u00f3\u0142pracy z Ew\u0105 Mikin\u0105, zrobi\u0142 jeszcze w \u0141odzi wystaw\u0119 Wie\u017cyczki, kopu\u0142y, strychy, pasa\u017ce obywateli miejskich. Arty\u015bci mogli wybra\u0107 miejsce na strychach \u0142\u00f3dzkich kamienic i przygotowa\u0107 tam swe realizacje. Niestety, nie powsta\u0142 z tego wydarzenia katalog. Oko\u0142o 1995 roku nast\u0105pi\u0142o u mnie, z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w \u017cyciowych, zawieszenie tak aktywnej dzia\u0142alno\u015bci artystycznej. Wr\u00f3ci\u0142em do niej po kilku latach, gdy podj\u0105\u0142em koncepcj\u0119 Biura Przewodnik\u00f3w i stworzy\u0142em fikcyjne Biuro Podr\u00f3\u017cy Soczewka. By\u0142 to cykl prac, realizowanych od 2004 do 2013 roku na bilbordach, a prezentuj\u0105cych moje zdj\u0119cia paryskich kloszard\u00f3w z lat 70. Jak pisa\u0142 Marek Krajewski, do kt\u00f3rego raz jeszcze chcia\u0142bym si\u0119 odwo\u0142a\u0107, \u201ereklamy Biura Podr\u00f3\u017cy Soczewka oznaczaj\u0105 wi\u0119c przede wszystkim wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 kultur\u0119 wizualn\u0105, czyni\u0105 widzialnymi regu\u0142y, kt\u00f3re rz\u0105dz\u0105 wytwarzaniem obraz\u00f3w i naszych sposob\u00f3w ich ogl\u0105dania, pos\u0142ugiwania si\u0119 nimi\u201d. Ich celem \u201enie jest dydaktyka, ujawnienie prawdy, demaskowanie, ale raczej otwarcie jeszcze jednej z mo\u017cliwych dr\u00f3g widzenia, popychanie akcji naprz\u00f3d bez roszczenia do napisania jej zako\u0144czenia, do wyznaczenia jej destynacji\u201d. <\/p>\n\n\n\n
Kolejny projekt, w kt\u00f3ry si\u0119 zaanga\u017cowa\u0142em mia\u0142 bardzo \u201erealny\u201d charakter \u2013 to powsta\u0142a w 2008 roku Fundacja Profile, kt\u00f3rej by\u0142em wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem wraz z Bo\u017cen\u0105 Czubak. Na pocz\u0105tku wsp\u00f3lnie okre\u015blili\u015bmy kierunek dzia\u0142alno\u015bci, potem Bo\u017cena przej\u0119\u0142a kierownictwo i prowadzi Fundacj\u0119 do dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Nie spos\u00f3b nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kilku artyst\u00f3w, kt\u00f3rych prace maj\u0105 by\u0107 zaprezentowane na wystawie w Atlasie Sztuki to tak\u017ce arty\u015bci Fundacji Profile. Fundacja przygotowuje wystawy ich prac, a tak\u017ce prowadzi ich sprzeda\u017c. Wzgl\u0119dy historyczne, decyduj\u0105ce o kszta\u0142cie wystawy, wydaj\u0105 si\u0119 tu zbiega\u0107 z bie\u017c\u0105cym zaanga\u017cowaniem w dzia\u0142alno\u015b\u0107 Fundacji. Na ile ten kontekst Fundacji Profile jest tutaj istotny?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Fundacja Profile to kolejne wyzwanie, ciekawa praktyka i obserwacja. Przez kilka lat istnienia tej fundacji mia\u0142em mo\u017cliwo\u015b\u0107 obserwacji reakcji os\u00f3b zwiedzaj\u0105cych mi\u0119dzynarodowe targi sztuki w Turynie, Wiedniu i Brukseli na prace Jaros\u0142awa Koz\u0142owskiego, Krzysztofa Wodiczki czy Zbigniewa Libery. By\u0142o to ca\u0142kiem nowe do\u015bwiadczenie, gdy\u017c os\u00f3b zwiedzaj\u0105cych targi nie jest kilkana\u015bcie, tak jak w galerii sztuki, a kilkana\u015bcie tysi\u0119cy. Dzi\u0119ki rozmowom z Koz\u0142owskim mog\u0142em lepiej pozna\u0107 sztuk\u0119 prze\u0142omu lat 60. i 70., tw\u00f3rczo\u015b\u0107 takich artyst\u00f3w jak W\u0142odzimierz Borowski, Andrzej Matuszewski czy Andrzej D\u0142u\u017cniewski. Z tymi dwoma ostatnimi artystami mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 w Hotelu Sztuki, a Andrzej D\u0142u\u017cniewski by\u0142 moim wieloletnim przyjacielem i interlokutorem. Krzysztof Wodiczko w trakcie przygotowywania wystaw w Profilach rozprawia\u0142 ze mn\u0105 o swojej aktywno\u015bci poza Polsk\u0105 w latach 80. i 90. Ciekawym do\u015bwiadczeniem by\u0142a dla mnie pomoc przy realizacji pracy Zbyszka Libery The Gay, Innocent and Heartless \u2212 pierwszej ods\u0142ony tego projektu w Fundacji Profile. Wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Bo\u017cen\u0105 Czubak rozpocz\u0105\u0142em po kilku spektakularnych wystawach, jakie przygotowa\u0142a mi\u0119dzy innymi w warszawskiej Zach\u0119cie i Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej Zamek Ujazdowski. Mog\u0142em te\u017c \u015bledzi\u0107 kolejne, szalenie energetyczne wystawy prac J\u00f3zefa Robakowskiego, jakie Bo\u017cena przygotowywa\u0142a w CSW w Warszawie i w Toruniu. Tych punkt\u00f3w stycznych mi\u0119dzy zakresem dzia\u0142ania Fundacji a kszta\u0142tem wystawy, jak\u0105 obecnie przygotowuj\u0119 dla Atlasa Sztuki, jest niew\u0105tpliwie wi\u0119cej. <\/p>\n\n\n\n
T.Z.: W\u015br\u00f3d uczestnik\u00f3w wystawy jest tylko jedna artystka \u2013 Natalia Lach-Lachowicz. Dlaczego tylko ona? Czy by\u0142y plany zaproszenia innych artystek?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: W ramach dzia\u0142a\u0144 Hotelu Sztuki swoje prezentacje mia\u0142o wiele artystek, m.in. Teresa Murak, Izabella Gustowska, Anne Veronice Janssens. W\u015br\u00f3d kuratorek tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142a Zuzana Bartosova \u2013 dyrektor S\u0142owackiej Galerii Narodowej, Angelika Stepken \u2013 wsp\u00f3\u0142kuratorka wystawy w Kunst-Werke w Berlinie czy Marie-Claire H\u00fcrner oraz Carin Fol \u2013 kuratorki prezentacji w Brukseli. My\u015bl\u0119, \u017ce w kolejnych ods\u0142onach przygotowywanej w\u0142a\u015bnie wystawy \u2013 bo my\u015blimy o kilku ods\u0142onach zagranicznych \u2013 pojawi\u0105 si\u0119 te\u017c inne artystki.<\/p>\n\n\n\n
T.Z.: Co jeszcze decyduje o kszta\u0142cie tej wystawy?<\/p>\n\n\n\n
A.P.: Dla sztuki niezwykle istotne s\u0105 dialogi mi\u0119dzy artystami. Chc\u0119 pokaza\u0107 takie dialogi, wywi\u0105zuj\u0105ce si\u0119 mi\u0119dzy pracami zaproszonych tw\u00f3rc\u00f3w. I jeszcze jedna rzecz, mo\u017ce nieco egoistyczna lub subiektywna. Zaproszeni arty\u015bci s\u0105 tymi, z kt\u00f3rymi si\u0119 sam po prostu dobrze czuj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
*dr Tomasz Za\u0142uski, historyk sztuki i filozof, pracownik Katedry Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej U\u0141 oraz ASP w \u0141odzi. Autor ksi\u0105\u017cki Modernizm artystyczny i powt\u00f3rzenie (2008), redaktor tom\u00f3w Sztuki w przestrzeni transmedialnej (2010) oraz Skuteczno\u015b\u0107 sztuki (2014). Cz\u0142onek redakcji Internetowego Magazynu Filozoficznego \u201eHybris\u201d oraz pisma \u201eSztuka i Dokumentacja\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
z Andrzejem Paruzelem rozmawia Tomasz Za\u0142uski<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[116],"class_list":["post-9606","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-wobec_awangardy"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9606","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9606"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9606\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9656,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9606\/revisions\/9656"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9606"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9606"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9606"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}