{"id":9400,"date":"2016-04-10T17:19:00","date_gmt":"2016-04-10T17:19:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=9400"},"modified":"2022-04-12T19:26:31","modified_gmt":"2022-04-12T19:26:31","slug":"promienne-dziecko","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/promienne-dziecko\/","title":{"rendered":"Promienne dziecko"},"content":{"rendered":"\n

W prezentowanej w Atlasie Sztuki Kolekcji Hoffmann znajduj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy innymi prace Jean-Michel Basquiata. Okazuje si\u0119, \u017ce dopiero teraz, dzi\u0119ki tej ekspozycji, po raz pierwszy w Polsce mamy okazj\u0119 bezpo\u015brednio spotka\u0107 si\u0119 ze sztuk\u0105 jednego z najbardziej fascynuj\u0105cych artyst\u00f3w ameryka\u0144skich lat 80. A tak\u017ce pozna\u0107 meteoryczn\u0105 karier\u0119 zmar\u0142ego w wieku 27 lat \u201eczarnego Picassa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

The Radiant Child \u2013 promienne dziecko \u2013 tytu\u0142 artyku\u0142u krytyka Rene Ricarda, opublikowanego w grudniowym numerze 1981 roku opiniotw\u00f3rczego periodyku \u201eArtforum\u201d, w decyduj\u0105cy spos\u00f3b okre\u015bli\u0142 wizerunek 21-letniego artysty, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie rozb\u0142ysn\u0105\u0142 na nowojorskiej scenie artystycznej. Nawet w tamtym \u015bwiecie r\u00f3wnie nagle ja\u015bniej\u0105cych i gasn\u0105cych karier, przypadek Jean-Michel Basquiata jest bez precedensu. Urodzony w 1960 roku i po niespe\u0142na dziesi\u0119ciu latach burzliwej kariery zmar\u0142y w 1988 w wyniku przedawkowania narkotyk\u00f3w, Basquiat nie tylko do\u0142\u0105cza do klubu 27 \u2013 grona kultowych muzyk\u00f3w, jak Janis Joplin, Jim Morrison czy Amy Winehouse, kt\u00f3rzy zmarli w wieku 27 lat, zniszczeni przez uzale\u017cnienia alkoholowo-narkotykowe. \u017bycie Basquiata, haita\u0144sko-portoryka\u0144skiego ch\u0142opaka, kt\u00f3ry z ulicznego graficiarza osi\u0105ga w ci\u0105gu zaledwie kilku lat status mi\u0119dzynarodowego celebryty, sprzedaj\u0105cego obrazy za ogromne sumy i nieuchronnie pogr\u0105\u017caj\u0105cego si\u0119 w autodestrukcji, skupia w sobie wielki \u0142adunek artystycznych mitologii. Mitologii zar\u00f3wno g\u0142\u0119boko zakorzenionych w tradycji biografiki artystycznej, jak te\u017c w\u015br\u00f3d tworzonych przez mass media legend i ikon popkultury. Cudowne, promienne dziecko, ameryka\u0144ski sen o awansie od ulicznika do milionera, samorodny talent obdarzony wieloma zdolno\u015bciami, dzikus bezczelnie wkraczaj\u0105cy na salony i \u017ceruj\u0105cy na ich snobizmach, ale te\u017c artysta przekl\u0119ty, n\u0119kany odmienno\u015bci\u0105 odmieniec, m\u0142odzik \u017c\u0105dny s\u0142awy i pieni\u0119dzy, a jednak trwoni\u0105cy jedno i drugie jak przekorny bachor. No i wreszcie geniusz zmar\u0142y tragicznie i m\u0142odo.<\/p>\n\n\n\n

Mit Basquiata, po cz\u0119\u015bci przeze\u0144 kreowany, podtrzymany przez film Basquiat, nakr\u0119cony ju\u017c po \u015bmierci artysty przez Juliana Schnabla i Lecha Majewskiego, jakkolwiek sugestywny, wymaga nie tyle rewizji, ile dopowiedze\u0144, kt\u00f3re w istocie rzeczy czyni\u0105 ten los i sztuk\u0119 jeszcze bardziej dramatycznymi. Basquiat nie wywodzi\u0142 si\u0119 z murzy\u0144skiego getta. Jego rodzice nale\u017celi do urz\u0119dniczej klasy \u015bredniej, syna pos\u0142ali do katolickiej szko\u0142y, matka dba\u0142a o nauk\u0119 j\u0119zyk\u00f3w i prowadza\u0142a ch\u0142opczyka do nowojorskich muze\u00f3w. Ona, w czasie d\u0142ugiej szpitalnej rekonwalescencji po wypadku samochodowym, przynios\u0142a mu stary podr\u0119cznik anatomii \u2212 \u015blad tej lektury odnajdujemy potem w wielu obrazach. Dopiero rozw\u00f3d rodzic\u00f3w i narastaj\u0105cy konflikt nastolatka z despotycznym ojcem przyni\u00f3s\u0142 bunt, ucieczki z domu, porzucanie kolejnych szk\u00f3\u0142, wreszcie ostateczne zerwanie i z nauczaniem, i z domem. Ale ten krytyczny moment to zarazem pocz\u0105tek Basquiata-artysty. Pocz\u0105tek uliczny, ryzykowny, ale i przemy\u015blny. 17-letni ch\u0142opak, bez sta\u0142ego miejsca zamieszkania, zarabiaj\u0105cy dorywczo (tak\u017ce prostytucj\u0105), wraz z koleg\u0105 Al Diazem kre\u015bli na \u015bcianach w okolicach SoHo enigmatyczne, przewrotne maksymy, sygnowane SAMO (w p\u00f3\u017aniejszym wywiadzie rozwija\u0142 ten akronim jako SAMe Old shit). To nie by\u0142y pospolite uliczne graffiti, pokrywaj\u0105ce w\u00f3wczas bez reszty nowojorskie metro, slamsy Bronxu czy Brooklynu, raczej rodzaj wizualnej poezji. Anonimowe teksty SAMO Basquiat \u015bwiadomie lokowa\u0142 nie tam, lecz w dzielnicy artystycznej, w pobli\u017cu galerii i modnych klub\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jean-Michel Basquiat, Untitled (Crote), 1987, akryl na drewnianej skrzyni, 116 x 109 x 73 cm \u00a9<\/strong> <\/em>Sammlung Hoffmann, Berlin<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Z tlenionym blond irokezem, \u015bwietnie ta\u0144cz\u0105cy i rapuj\u0105cy, okazjonalnie pracuj\u0105cy jako DJ, pr\u00f3buj\u0105cy r\u00f3\u017cnych formacji muzycznych, szybko sta\u0142 si\u0119 rozpoznawaln\u0105 postaci\u0105 awangardowych \u015brodowisk artystycznych, co rych\u0142o przynios\u0142o owoce.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W jakim kontek\u015bcie Jean-Michel rozpoczyna\u0142 sw\u0105 b\u0142yskawiczn\u0105 karier\u0119? Pocz\u0105tek lat 80. to w USA czas boomu na sztuk\u0119 najnowsz\u0105, popytu nap\u0119dzanego przez mno\u017c\u0105ce si\u0119 galerie, tak\u017ce alternatywne, i intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 galerzyst\u00f3w osi\u0105gaj\u0105cych \u2013 jak Charles Saatchi \u2013 wielkie dochody i status gwiazdorski. Co istotne w wypadku Basquiata, to tak\u017ce czas komercjalizacji Graffiti Art, \u015bci\u0105gania sztuki ulicy do galerii i muze\u00f3w. W\u0142\u0105czania w obieg galeryjny i handlowy. Wobec popartowskiego zniwelowania artystycznych hierarchii, zatarcia granic mi\u0119dzy sztuk\u0105 wysok\u0105 a nisk\u0105, zm\u0119czenia odbiorc\u00f3w zimn\u0105, intelektualn\u0105 sztuk\u0105 konceptualn\u0105 i minimal artem, spontaniczne, \u201edzikie\u201d, \u201eautentyczne\u201d graffiti wpasowywa\u0142y si\u0119 \u015bwietnie w oczekiwania i potrzeby nowych nabywc\u00f3w. Gdy Basquiat jako SAMO zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 po murach SoHo, graffiti wch\u0142aniane przez rynek sztuki traci\u0142y sw\u00f3j anonimowy i anarchiczny, i nielegalny charakter. <\/p>\n\n\n\n

Z karalnego wandalizmu przekszta\u0142ca\u0142y si\u0119 w Graffiti Art. Jej tw\u00f3rcy \u2013 jak Kennny Scharf, Lee Qui\u00f1ones czy Rammellzee \u2212 nie byli ju\u017c sfrustrowanymi nastolatkami z marginesu spo\u0142ecznego, lecz artystami o rozpoznawalnych indywidualno\u015bciach. <\/p>\n\n\n\n

Od roku 1980 kariera Basquiata eksploduje, nadchodz\u0105 glammy years. W 1980 roku Jean-Michel po raz pierwszy uczestniczy w zbiorowej wystawie w sk\u0142ocie na Times Square, ale ju\u017c nast\u0119pnego roku jest tych wystaw kilka, r\u00f3wnie\u017c w Europie. Radiant Child otaczaj\u0105 znani galerzy\u015bci, ma pierwsz\u0105 wystaw\u0119 indywidualn\u0105 w Modenie, nied\u0142ugo potem jego obrazy s\u0105 prezentowane na Documenta 7 w Kassel, co jest oficjaln\u0105, mi\u0119dzynarodow\u0105 konsekracj\u0105. Na potrzeby filmu Downtown 81 powtarza akcje SAMO, rekonstruuj\u0105c co\u015b, co by\u0142o efemeryczne i nietrwa\u0142e. Powodzenie ro\u015bnie b\u0142yskawicznie, recenzje s\u0105 \u015bwietne, ceny szybuj\u0105. Basquiat maluje du\u017co i szybko, wiele podr\u00f3\u017cuje w zwi\u0105zku z wystawami, sporo czasu sp\u0119dza w Kalifornii, w 1983 roku wynajmuje atelier w Wenecji, ma kr\u00f3tki romans z Madonn\u0105\u2026 Urzeczywistnia si\u0119 jego marzenie o poznaniu Warhola, niemniej zainicjowana przez znanego galerzyst\u0119 Bruno Bischofbergera wsp\u00f3\u0142praca nie daje oczekiwanych wynik\u00f3w, ani artystycznych, ani finansowych. Cena sukcesu i intensywno\u015bci \u017cycia te\u017c ro\u015bnie \u2013 w sta\u0142ym u\u017cyciu jest nie tylko niewinna marihuana, tak\u017ce heroina mieszana z czym si\u0119 da. Na zdj\u0119ciach z ostatnich lat \u017cycia m\u0142od\u0105 wci\u0105\u017c twarz Basquiata pokrywaj\u0105 chorobliwe plamy, \u015bwiadectwo narkotykowego zatrucia organizmu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jean Michel-Basquiat, Levitation, 1987, farba akrylowa, kredka china marker i farba olejna w sztyfcie na papierze umieszczonym na p\u0142\u00f3tnie 230 x 472 cm \u00a9<\/strong> Sammlung Hoffmann, Berlin<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Basquiat to zatem nie przypadkiem odkryty czarny raper z Bronxu, ale ch\u0142opak z mieszcza\u0144skiego domu, \u015bwiadomie d\u0105\u017c\u0105cy do artystycznej s\u0142awy. \u015awiadomie te\u017c graj\u0105cy ze stereotypami w kszta\u0142towaniu wizerunku. Do legendy przesz\u0142y jego aroganckie zachowania, ekscytuj\u0105ce wernisa\u017cowych go\u015bci. Trzymaj\u0105cy fason Bad Boy Basquiat nie zwraca\u0142 uwagi na marszand\u00f3w i kolekcjoner\u00f3w, nie wyjmowa\u0142 s\u0142uchawek walkmana z uszu, pali\u0142 marihuan\u0119. <\/p>\n\n\n\n

I obrazy sprzedawa\u0142 na pniu. Znakomitym przyk\u0142adem mistrzowskiej autokreacji jest zdj\u0119cie na ok\u0142adce \u201eNew York Times Magazine\u201d, kt\u00f3ra sama w sobie jest dowodem statusu artysty-celebryty. Basquiat, ubrany niczym prezes wielkiej korporacji, w czarnym, pr\u0105\u017ckowanym garniturze od Armaniego, bia\u0142ej koszuli i krawacie, k\u0142adzie brudne, bose nogi na przewr\u00f3conym tandetnym krzese\u0142ku. G\u0142ow\u0119 wspiera na d\u0142oni w odwiecznym ge\u015bcie melancholii. W drugiej r\u0119ce trzyma nie malarskie atrybuty, lecz fajk\u0119 do palenia zi\u00f3\u0142. Patrzy na widza przenikliwie i bez u\u015bmiechu. Sesja zdj\u0119ciowa odby\u0142a si\u0119 w 1985 roku w nowojorskim atelier artysty przy Great Jones Street. Wpisuj\u0105cy si\u0119 w d\u0142ugi, historyczny ci\u0105g wyobra\u017ce\u0144 \u201eartysty w swojej pracowni\u201d wizerunek Basquiata oscyluje mi\u0119dzy wielk\u0105 tradycj\u0105 melancholia artificialis \u2013 trudem i smutkiem tworzenia \u2013 a ostentacyjn\u0105 nonszalancj\u0105, prowokacyjnym gwa\u0142ceniem konwencji, wreszcie dum\u0105 artysty-kreatora, prezentuj\u0105cego si\u0119 na tle swoich dzie\u0142.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie zawi\u0142ym splotem jest malarstwo Basquiata. To ono przes\u0105dzi\u0142o o wielkiej karierze artysty, a nie jego ekscesy i ekstrawagancje. Podobnych, z\u0142aknionych rozg\u0142osu znarkotyzowanych freak\u00f3w nigdy w Nowym Jorku nie brakowa\u0142o. O karierze przes\u0105dzi\u0142 talent, kt\u00f3ry wybuch\u0142 z ogromn\u0105 si\u0142\u0105 i do ko\u0144ca nie straci\u0142 swej gwa\u0142towno\u015bci i mocy. Malarstwo Basquiata wyrasta ze sztuki ulicy, zachowuje jej barbarzy\u0144ski, ikonoklastyczny charakter, ale nie ma nic wsp\u00f3lnego z asemantycznym skowytem nielegalnych tag\u00f3w. Nie jest tak\u017ce ci\u0105giem niekontrolowanych, narkotycznych halucynacji. Basquiat maluje kompulsywnie, na wszystkim \u2013 na \u015bcianach, p\u0142\u00f3tnach, deskach, papierach, blachach, drzwiach od lod\u00f3wki, sto\u0142kach, ramach okiennych, w\u0142asnych i cudzych ubraniach. Nie dba o warsztat, zreszt\u0105 go nie zna, nikt go nie uczy\u0142. Maluje szybkoschn\u0105cym akrylem, ale te\u017c ma\u017ce, smaruje, bazgrze, drapie, skrobie, drze, klei, wycina. Narz\u0119dziem mo\u017ce by\u0107 cokolwiek \u2013 spray, p\u0119dzel \u0142awkowiec, tuba farby, o\u0142\u00f3wek, marker, kredki, gw\u00f3\u017ad\u017a. Jego obrazowanie jest chaotyczne, natarczywe, zgie\u0142kliwe niczym wielkomiejska ikonosfera. Niekt\u00f3re obrazy s\u0105 g\u0119ste i nawarstwione niczym palimpsesty ulicznych graffiti. Inne zn\u00f3w jakby rzucone w paru zamaszystych gestach. Zarazem jednak to instynktowne, dzikie, nieuczone malarstwo jest pe\u0142ne znacze\u0144, a repertuar temat\u00f3w zaskakuje r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 i powag\u0105. Basquiat m\u00f3wi\u0142, \u017ce maluje \u201eKr\u00f3l\u00f3w, Heros\u00f3w i Ulic\u0119\u201d, ale w istocie jego ikonografia jest znacznie bardziej skomplikowana. Wok\u00f3\u0142 ludzkich postaci o maksymalnie spot\u0119gowanej ekspresji mno\u017c\u0105 si\u0119 \u2212 pozornie bez zwi\u0105zku \u2212 tagi, has\u0142a, maksymy, s\u0142owa. W tym wizualnym chaosie nie ma jednak przypadk\u00f3w. Obraz znaczy i s\u0142owa znacz\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Najbli\u017csze rdzennej, ameryka\u0144skiej sztuce ulicy s\u0105 tre\u015bci antyrasistowskie. Problem rasowy nigdy w sztuce Basquiata nie zanikn\u0105\u0142, ale przeszed\u0142 znacz\u0105c\u0105 ewolucj\u0119. W swych pocz\u0105tkach artysta oskar\u017cycielsko dr\u0105\u017cy histori\u0119 Afroamerykan\u00f3w, niewolnictwa, wsp\u00f3\u0142czesnych akt\u00f3w przemocy. Koronuje swoich idoli \u2212 czarnych sportowc\u00f3w, jak bokser St. Joe Louis i bojownik\u00f3w o prawa Murzyn\u00f3w, jak lider Black Muslims Malcolm X. Kanonizuje czarnosk\u00f3rych muzyk\u00f3w, jak Charlie Parker, uczczony tryptykiem Charles the First. Upami\u0119tnia ofiary policyjnej brutalno\u015bci, jak Michaela Stewarta, zat\u0142uczonego przez bia\u0142ych str\u00f3\u017c\u00f3w porz\u0105dku. W obrazy wrzuca rasistowskie wyzwiska: asbestos, carbon, tar \u2013 azbest, w\u0119giel, dziegie\u0107, smo\u0142a. Natomiast w ko\u0144cu \u017cycia, po podr\u00f3\u017cy na Wybrze\u017ce Ko\u015bci S\u0142oniowej i nawi\u0105zaniu wsp\u00f3\u0142pracy z tw\u00f3rcami z Afryki, artysta zacz\u0105\u0142 afirmowa\u0107 i podkre\u015bla\u0107 swoj\u0105 afryka\u0144sko\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Pomimo, i\u017c problem rasizmu pozostaje w centrum sztuki Basquiata, on sam \u2013 syn Haita\u0144czyka i Portorykanki \u2013 zdawa\u0142 si\u0119 wci\u0105\u017c poszukiwa\u0107 rasowej i kulturowej to\u017csamo\u015bci, zbuntowany przeciw rodzicielskim aspiracjom do bia\u0142ej klasy \u015bredniej, ale te\u017c chc\u0105cy od \u017cycia czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c s\u0142awa rapera i graficiarza z kolorowego getta. By\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadom niebezpiecze\u0144stw i upokorze\u0144, jakimi grozi\u0142a rola czarnej maskotki snobistycznego art worldu. Swoim wygl\u0105dem manifestowa\u0142 zmiany grupowej przynale\u017cno\u015bci, gdy punkowego irokeza zast\u0105pi\u0142 rastafaria\u0144skimi dredami. Ju\u017c po \u015bmierci artysty krytyka zaproponowa\u0142a dla jego sztuki termin \u201ekreolsko\u015b\u0107\u201d, rozumiany jako stop wielorakich wp\u0142yw\u00f3w etnicznych i kulturowych: karaibsko-ameryka\u0144sko-europejskich. \u201eKreolsko\u015b\u0107\u201d pozwala niuansowa\u0107 sztuk\u0119 Basquiata, wyzwoli\u0107 artyst\u0119 z uproszczonych etykiet \u201ejedynego czarnego malarza, kt\u00f3ry pozostawi\u0142 \u015blad w historii sztuki\u201d.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142owy swych Kr\u00f3l\u00f3w i Heros\u00f3w Basquiat otacza\u0142 aureol\u0105. Cz\u0119sto naje\u017con\u0105 kolcami, jak korona cierniowa albo zw\u00f3j kolczastego drutu. Ten najpospolitszy atrybut \u015bwi\u0119to\u015bci to nie- jedyny, powracaj\u0105cy w sztuce wychowanego w religii katolickiej Basquiata motyw ikonografii chrze\u015bcija\u0144skiej. Sakralny, m\u0119cze\u0144ski charakter nosi te\u017c wiele autoportret\u00f3w artysty-czarnego, wznosz\u0105cego r\u0119ce w prote\u015bcie czy te\u017c w ge\u015bcie Ukrzy\u017cowanego, z aureol\u0105 rozpi\u0119t\u0105 nad g\u0142ow\u0105. Nimb \u015bwi\u0119to\u015bci unosi si\u0119 tak\u017ce nad Asbestos-czarnuchem. Po niespodziewanej \u015bmierci Andy Warhola, pogr\u0105\u017cony w g\u0142\u0119bokiej \u017ca\u0142obie Basquiat stworzy\u0142 malarski Gravestone \u2013 malarski pomnik nagrobny, nawi\u0105zuj\u0105cy do o\u0142tarzowej formy tryptyku (1987). W skrzyd\u0142a z po-wszechnymi symbolami cmentarnymi \u2013 czaszka, krzy\u017c \u2013 uj\u0119te s\u0105 drzwi. Przypi\u0119te wielkimi zawiasami zwyk\u0142e drzwi, kt\u00f3re tutaj staj\u0105 si\u0119 odwiecznym symbolem Wr\u00f3t \u015amierci, z naba-zgranym przypomnieniem, \u017ce cz\u0142owiek jest perishable. Tworz\u0105c podobne obrazy o alegorycznej wymowie, Basquiat wspomaga\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 popularnym s\u0142ownikiem symboli, nie tylko chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

Malarstwo Basquiata, powierzchownie widziane jako wybuch w\u015bciek\u0142o\u015bci i rewolty utalentowanego graficiarza, kt\u00f3remu jako \u201enowemu dzikiemu\u201d uda\u0142o si\u0119 wedrze\u0107 do wielkiego \u015bwiata sztuki, niesie zaskakuj\u0105co wiele odniesie\u0144 kulturowych, historycznych, artystycznych. Basquiat szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto sarkastycznie i oskar\u017cycielsko odwo\u0142uje si\u0119 do historii ameryka\u0144skiej. I tak, w obrazie Per capita (1981) czarnosk\u00f3ry bokser, z aureol\u0105 nad g\u0142ow\u0105, trzyma w r\u0119ku p\u0142on\u0105c\u0105 pochodni\u0119, co jest czyteln\u0105 aluzj\u0105 do Statui Wolno\u015bci. Inskrypcja \u201eE Pluribus\u201d jest pocz\u0105tkiem dewizy E Pluribus Unum \u2013 Jedno uczynione z wielu, dewizy umieszczonej na Wielkiej Piecz\u0119ci Stan\u00f3w Zjednoczonych, pe\u0142ni\u0105cej te\u017c funkcj\u0119 herbu USA. Malarz szydzi tu ze wznios\u0142ych warto\u015bci Ojc\u00f3w Za\u0142o\u017cycieli \u2013 wolno\u015bci, r\u00f3wno\u015bci, braterstwa \u2013 zderzaj\u0105c je z bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 aktualnych danych finansowych per capita, czyli wysoko\u015bci\u0105 dochodu na g\u0142ow\u0119 mieszka\u0144ca Alabamy, Arizony, Arkansas\u2026 A szlachetna idea pozostaje tylko pustymi s\u0142owy, zapomnianymi, cho\u0107 ka\u017cdy widzi je codziennie na jednodolar\u00f3wce.<\/p>\n\n\n\n

Obok odniesie\u0144 do ameryka\u0144skiej historii, Basquiat cz\u0119sto nawi\u0105zuje do wielkich dzie\u0142 zachodniej sztuki. Mniejsza o liczne, bezlitosne przer\u00f3bki Mony Lizy, fetysza sztuki sponiewieranego przez popkultur\u0119. Malarz konfrontuje si\u0119 z Leonardem, tak\u017ce jako mistrzem zawsze fascynuj\u0105cej go anatomii. W okresie wsp\u00f3\u0142pracy z Warholem arty\u015bci razem wykonali obrazoburcz\u0105 parafraz\u0119 Ostatniej Wieczerzy Leonarda w postaci dwunastu work\u00f3w treningowych z wizerunkami aposto\u0142\u00f3w (zosta\u0142y prowokacyjnie wystawione w galerii naprzeciwko mediola\u0144skiego klasztoru mieszcz\u0105cego malowid\u0142o Leonarda). Basquiat parokrotnie nawi\u0105zywa\u0142 te\u017c do Olimpii Maneta, oczywi\u015bcie ze wzgl\u0119du na czarn\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, wydobywaj\u0105c j\u0105 z obrazu i emancypuj\u0105c jako autonomiczne przedstawienie. Obecne w sztuce Basquiata s\u0105 te\u017c postacie greckiej i rzymskiej mitologii. Nie tylko nieunikniona obsceniczna Wenus, ale te\u017c b\u00f3g podziemi Pluton, czy Pegaz, kt\u00f3ry da\u0142 tytu\u0142 rozbudowanej pracy, b\u0119d\u0105cej <\/p>\n\n\n\n

w istocie wielkim wizualnym poematem (1987). Inny przyk\u0142ad kanonicznego dzie\u0142a sztuki europejskiej, jakie przywo\u0142uje Basquiat to III Symfonia Beethovena \u2013 Eroica. Symfonia patronuje przed\u015bmiertnym obrazom artysty, z mantrycznie powtarzanymi ci\u0105gami s\u0142\u00f3w: man dies, man dies, man dies, kt\u00f3rych rytm wybijaj\u0105 \u015blady \u0142ap kruka \u2013 zwiastuna \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n

Niezale\u017cnie od tych kulturowych odniesie\u0144, w sztuce Basquiata dominuj\u0105 bezczasowe, archetypiczne wyobra\u017cenia: w\u0105\u017c, szkielet, nagi cz\u0142owiek. Nie spos\u00f3b nie patrze\u0107 na jego malarstwo z perspektywy tragicznej, przedwczesnej \u015bmierci artysty. Z biegiem kr\u00f3tkich lat kariery Jean-Michela jego sztuka staje si\u0119 coraz bardziej zdominowana przez motyw \u015bmierci, poch\u0142aniana obsesj\u0105 \u015bmierci. W obrazach wi\u0119cej jest szkielet\u00f3w ni\u017c cia\u0142, wi\u0119cej czaszek ni\u017c twarzy. Tyle, \u017ce szkielety s\u0105 \u017cywe, gwa\u0142townie gestykuluj\u0105, spazmatycznie si\u0119 miotaj\u0105. \u017bywe s\u0105 te\u017c czaszki, krzycz\u0105ce, szczerz\u0105ce z\u0119by, wykrzywione w strasznych grymasach. Trudno nie widzie\u0107 przeczucia w\u0142asnej \u015bmierci w obrazie Riding with Death (1988). W miejsce typowej dla malarza eksplozji barw mamy jednolite, szare t\u0142o. Makabryczno-groteskowy rumak to bia\u0142y szkielet, unosz\u0105cy na nieistniej\u0105cym grzbiecie ch\u0142opi\u0119c\u0105, br\u0105zow\u0105 posta\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Jak wygl\u0105da\u0142o funkcjonowanie Jean-Michela \u2013 promiennego dziecka \u2212 w \u015bwiecie sztuki, \u015bwiecie diler\u00f3w, kolekcjoner\u00f3w, muze\u00f3w, wielkich pieni\u0119dzy? Barbarzy\u0144ca w ogrodzie? Fenomenalnie zdolny ch\u0142opak wykorzystywany przez galerzyst\u00f3w? Ofiara spekulacji rynku sztuki, zawsze g\u0142odnego \u015bwie\u017cego towaru, rewelacyjnych odkry\u0107 i skandalizuj\u0105cych, \u017cyj\u0105cych na kraw\u0119dzi artystycznych osobowo\u015bci, kt\u00f3re to warunki Basquiat spe\u0142nia\u0142 idealnie? Czy \u2013 jak inni cz\u0142onkowie klubu 27 \u2013 Basquiat psychicznie nie podo\u0142a\u0142 gwiazdorskiemu \u017cyciu, uciekaj\u0105c w narkotyki i post\u0119puj\u0105c\u0105 autodestrukcj\u0119? <\/p>\n\n\n\n

\u017badna z odpowiedzi nie b\u0119dzie jednoznaczna. Historia Basquiata, z ca\u0142ym jej fatalizmem i baga\u017cem mitologizuj\u0105cych, a zarazem popkulturowych klisz, narzuca tonacj\u0119 sensacyjn\u0105 i melodramatyczn\u0105, w kt\u00f3rej zreszt\u0105 utrzymany jest wspomniany film Juliana Schnabla. <\/p>\n\n\n\n

Jean-Michel zapewne nie mia\u0142 \u017cadnej kontroli nad komercjalizacj\u0105 swojej sztuki, tak jak w miar\u0119 lat zdawa\u0142 si\u0119 traci\u0107 kontrol\u0119 nad swoim \u017cyciem, tak\u017ce b\u0119d\u0105cym na sprzeda\u017c. Tworz\u0105c pod rosn\u0105c\u0105 presj\u0105 rynku i w\u0142asnej s\u0142awy, zdo\u0142a\u0142 zachowa\u0107 swoj\u0105 osobowo\u015b\u0107, jakkolwiek trudn\u0105 dla otoczenia i trudn\u0105 dla niego samego. By\u0142 na pewno pierwszym czarnym malarzem, kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 status mi\u0119dzynarodowej gwiazdy. W nast\u0119pnych latach na ameryka\u0144skiej i europejskiej scenie artystycznej pojawili si\u0119 wa\u017cni czarni arty\u015bci, jak Yinka Shonibare, Kara Walker, Carrie Mae Weems. Wykszta\u0142ceni, o pogl\u0105dach uformowanych przez my\u015blenie postkolonialne, politycznie i spo\u0142ecznie zaanga\u017cowani, \u015bwiadomi praw rz\u0105dz\u0105cych \u015bwiatem sztuki, si\u0119gaj\u0105 po r\u00f3\u017cne, czasem bardzo wyszukane media, dalekie od ulicznych graffiti. <\/p>\n\n\n\n

Z Basquiatem \u0142\u0105czy ich tylko jedno \u2013 niewygasaj\u0105cy problem czarnej sk\u00f3ry i rasizmu.<\/p>\n\n\n\n

*Maria Poprz\u0119cka, historyk i krytyk sztuki, profesor zwyczajny na Wydziale Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie sztuk\u0105 nowoczesn\u0105, migracjami obraz\u00f3w, ich \u201ed\u0142ugim trwaniem\u201d, zwi\u0105zkami sztuk wizualnych z innymi dziedzinami tw\u00f3rczo\u015bci. Jest autork\u0105 wielu ksi\u0105\u017cek, m.in. Uczta bogi\u0144. Kobiety, \u017cycie i sztuka, 2012; Inne obrazy. Oko \u2013 widzenie \u2013 sztuka. Od Albertiego do Duchampa, 2008. Jest laureatk\u0105 Nagrody Literackiej Gdynia w dziedzinie eseju.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Maria Poprz\u0119cka<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[115],"class_list":["post-9400","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-erika_hoffmann-koenige"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9400","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9400"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9400\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9456,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9400\/revisions\/9456"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9400"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9400"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9400"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}