{"id":9278,"date":"2016-06-08T10:18:00","date_gmt":"2016-06-08T10:18:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=9278"},"modified":"2022-04-11T17:37:03","modified_gmt":"2022-04-11T17:37:03","slug":"przyjechali-wstep-do-historii-fotografii-liminalnej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/przyjechali-wstep-do-historii-fotografii-liminalnej\/","title":{"rendered":"Przyjechali. Wst\u0119p do historii fotografii liminalnej\u00a0"},"content":{"rendered":"\n

Kto wie, czy dla Amerykan\u00f3w wyprawa do Rosji nie jest mniej oczywista ni\u017c lot na Ksi\u0119\u017cyc. Na Ksi\u0119\u017cycu mo\u017cna beztrosko zatkn\u0105\u0107 gwia\u017adzisty sztandar, pomacha\u0107 do kamery, zrobi\u0107 sobie pami\u0105tkowe zdj\u0119cie i \u2212 mniej lub bardziej bezpiecznie \u2212 powr\u00f3ci\u0107 do siebie. Ryzyko spotkania obcych form \u017cycia jest bliskie zeru, a ideologiczn\u0105 neutralno\u015b\u0107 gwarantuje kosmiczna pr\u00f3\u017cnia. Wyjazd do Rosji to jak lot na Marsa. Tak musia\u0142o to wygl\u0105da\u0107 w mi\u0119dzywojniu i w czasie zimnej wojny. Tak jest te\u017c do pewnego stopnia dzi\u015b. Znakomite prace genialnego Roberta Rauschenberga s\u0105 sprawozdaniem z kontaktu z obc\u0105 cywilizacj\u0105 i pr\u00f3b\u0105 zderzenia dw\u00f3ch odleg\u0142ych od siebie o lata \u015bwietlne spo\u0142ecze\u0144stw, kultur i system\u00f3w politycznych. Popartowskie kola\u017ce nawi\u0105zuj\u0105 wprawdzie do konstruktywistycznych fotomonta\u017cy, ale nawet g\u0142\u0119boka czerwie\u0144 nie jest ju\u017c w stanie nikogo przekona\u0107 do sowieckiej rewolucji. Tworzone pod koniec lat 80., a wi\u0119c u schy\u0142ku imperium, dzie\u0142a s\u0105 nostalgiczne i utopijne zarazem. Z jednej strony to podzwonne dla ameryka\u0144sko-sowieckich wojen obrazowych, z drugiej to zmaganie si\u0119 Rauschenberga z archiwum zdj\u0119\u0107 przywiezionych zza \u017belaznej Kurtyny i \u2212 szerzej \u2212 z podr\u00f3\u017cy po \u015bwiecie. W por\u00f3wnaniu do kola\u017cy fotografie wydaj\u0105 si\u0119 autonomiczne, niemal modernistyczne. Wida\u0107 w tych zdj\u0119ciach lekko\u015b\u0107, opanowanie, znajomo\u015b\u0107 historii sztuki i fotografii, a nade wszystko wra\u017cliwo\u015b\u0107. Zdj\u0119cia balansuj\u0105 na granicy dokumentu, notatnika, u\u017cytecznego studium form, jakim fotografia od zarania by\u0142a dla malarzy. Jest w tym te\u017c element turystyki, ale ambitnej. Rauschenberg z du\u017cym wyczuciem unika niezno\u015bnego statusu outsidera zatrzymuj\u0105cego wzrok na powierzchni rzeczy, niepotrafi\u0105cego przenikn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej. <\/p>\n\n\n\n

Wystawa Roberta Rauschenberga pokazywana jest w \u0141odzi. Gdzie\u015b mi\u0119dzy Moskw\u0105 i Nowym Jorkiem, mi\u0119dzy Wschodem i Zachodem. To zmienia posta\u0107 rzeczy. Ka\u017ce si\u0119 zastanowi\u0107, czym s\u0105 w\u0142a\u015bciwie fotografie podr\u00f3\u017cnicze przywo\u017cone z wycieczek, u\u017cywane i przetwarzane przez artyst\u00f3w i dokumentalist\u00f3w, czym s\u0105 podr\u00f3\u017cuj\u0105ce wystawy mistrz\u00f3w zachodniej sztuki, festiwale fotografii organizowane przez zachodnich kurator\u00f3w. W Polsce, czyli nigdzie, jak powiedzia\u0142by Alfred Jarry. Id\u0105c tropem \u0142\u00f3dzkiej wystawy Rauschenberga odkry\u0107 mo\u017cna ca\u0142y \u015bwiat zdj\u0119\u0107 wymykaj\u0105cych si\u0119 uwadze badaczy skoncentrowanych zwykle na narracji b\u0105d\u017a to uniwersalnej (czytaj: podkre\u015blaj\u0105cej okcydentaln\u0105 hegemoni\u0119 anglosasko-francusko-niemieck\u0105) lub te\u017c lokalnej (czytaj: prowincjonalnej-narodowej-nieprzet\u0142umaczalnej). Skrajno\u015bci przyci\u0105gaj\u0105, ale mo\u017ce wreszcie przyszed\u0142 czas, by spojrze\u0107 na to, co pomi\u0119dzy? Spojrze\u0107 na zdj\u0119cia wykonane przez przyjezdnych nam, tubylcom, zamieszka\u0142ym na r\u00f3wninie \u2212 ale przecie\u017c nie pustyni \u2212 rozpo\u015bcieraj\u0105cej si\u0119 pomi\u0119dzy Wschodem i Zachodem. Kim w\u0142a\u015bciwie s\u0105 przyjezdni? Od jak dawna i na jak d\u0142ugo przybywaj\u0105? Dlaczego, co i jak fotografuj\u0105? Jakie miejsce zajmuj\u0105 wykonane przez nich zdj\u0119cia w ich dorobku i w historii sztuki czy fotografii? Jaki u\u017cytek robi\u0105 z fotografii? Jak nas widz\u0105 i jak przedstawiaj\u0105? Czy nas kolonizuj\u0105, nami pogardzaj\u0105, czy nas podziwiaj\u0105? Czy maj\u0105 do tego w og\u00f3le prawo? i czym jest ta centralna, \u015brodkowo-wschodnio-europejska, polska, a zarazem nie-polska fotografia?<\/p>\n\n\n\n

Fotografia jest w podr\u00f3\u017cy od 180 lat. Sfotografowany przez Nic\u00e9phora Ni\u00e9pce’a widok z okna, czy zdj\u0119ty przez J. L. M. Daguerre’a paryski bulwar zapowiadaj\u0105 wyprawy badawcze, kolonialne awantury i turystyczne eskapady. Fotografia rozgrywa si\u0119 za oknem pracowni. Na wsi. Na ulicy. Na \u015bwiecie. W\u0142a\u015bnie taka fotografia mnie interesuje. Z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce ogl\u0105dam zdj\u0119cia i my\u015bl\u0119 o podr\u00f3\u017cnikach, kt\u00f3rzy sfotografowali moj\u0105 wiosk\u0119, moj\u0105 ulic\u0119, m\u00f3j \u015bwiat. Fotografia pstrykni\u0119ta \u201etam\u201d jest znacznie mniej ciekawa ni\u017c pstrykni\u0119ta \u201etu\u201d. Nie ma sensu zn\u00f3w analizowa\u0107 zdj\u0119\u0107 wykonanych przez miejscowych dokumentalist\u00f3w i fotoreporter\u00f3w, ani tym bardziej przez legion fotoamator\u00f3w, mierz\u0105cych si\u0119 z tematem ziemi ojczystej. Interesuje mnie fotografia podr\u00f3\u017cnicza, ale nie turystyczna. Masowa turystyka to osobny problem. Ci wszyscy polscy Amerykanie odwiedzaj\u0105cy rodziny, Niemcy zwiedzaj\u0105cy dawne Prusy Wschodnie oraz Gda\u0144sk, \u015al\u0105sk i Wroc\u0142aw, wycieczki z Izraela na krakowskim Kazimierzu i w Auschwitz-Birkenau, czy Brytyjczycy wpadaj\u0105cy na kawalerski weekend do Krakowa. <\/p>\n\n\n\n

W tym wernakularnym oceanie zapewne mo\u017cna wy\u0142owi\u0107 niejeden skarb, ale patrz\u0105c na zdj\u0119cia i kola\u017ce Roberta Rauschenberga wiem, \u017ce interesuje mnie artysta w podr\u00f3\u017cy, artysta w poszukiwaniu i przekraczaniu granicy do\u015bwiadczenia wizualnego i egzystencjalnego.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli si\u0119 zastanowi\u0107, to Rauschenberg stanowi rzadki przyk\u0142ad artysty pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 w swojej tw\u00f3rczo\u015bci zasadniczo innym medium ni\u017c fotografia czy wideo, kt\u00f3ry dokonuje tak dog\u0142\u0119bnej translacji stworzonego przez siebie zapisu na w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie form\u0119 artystyczn\u0105. Wprawdzie Frank Stella maluj\u0105c, inspirowa\u0142 si\u0119 zdj\u0119ciami po\u0142o\u017conych na ziemiach polskich synagog, ale przyjecha\u0142 i zobaczy\u0142 to wszystko dopiero na otwarciu swojej wystawy w Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN. \u0141atwiej o przyk\u0142ady artyst\u00f3w u\u017cywaj\u0105cych technik bazuj\u0105cych wprost na fotografii i wideo, takich jak tworz\u0105ca filmy i instalacje Sharon Lockhart (cykl Milena<\/em>, 2009-2016), realizuj\u0105ca cykl film\u00f3w i performens\u00f3w Yael Bartana (Mary Koszmary<\/em>, 2007; Mur i wie\u017ca<\/em>, 2009; Zamach<\/em>, 2011), Omer Fast (Spielberg’s List<\/em>, 2003), czy aran\u017cuj\u0105cy performansy i na ich podstawie realizuj\u0105cy filmy, fotografie, obiekty Christian Jankowski (Historia wagi ci\u0119\u017ckiej<\/em>, 2013). Wygl\u0105da na to, \u017ce Polska nie ma ju\u017c szans na zostanie plenerem dla malarzy innych ni\u017c miejscowi. Z drugiej strony, je\u015bli ju\u017c wspomniani zostali tak odlegli od siebie tw\u00f3rcy jak Stella i Jankowski, to mo\u017ce poci\u0105gn\u0105\u0107 ten w\u0105tek i zderzy\u0107 synagogi z ci\u0119\u017ck\u0105 histori\u0105? W tym kontek\u015bcie Polska i \u2212 szerzej \u2212 Europa \u015arodkowo-Wschodnia wydaje si\u0119 plenerem r\u00f3wnie koszmarnym, co inspiruj\u0105cym niczym w multimedialnych instalacjach Ori Gerschta (The Forest<\/em>, 2004; The Clearing<\/em>, 2006), czy dedykowanych ofiarom Szoa dzia\u0142aniach Christiana Boltanskiego (Les Habitants de Varsovie<\/em>, 2001). O podr\u00f3\u017cach odbywanych do dawnych oboz\u00f3w zag\u0142ady nie wspominaj\u0105c (od Hansa Citroena przez Andreasa Magdanza po Georges’a Didi-Hubermana). Podr\u00f3\u017c do Polski i kraj\u00f3w o\u015bciennych w poszukiwaniu \u015blad\u00f3w traumatycznej historii jest do\u015bwiadczeniem liminalnym dla potomk\u00f3w i rodzin ofiar, i naprawd\u0119 nie ma w tym nic dziwnego. Dziwne jest mo\u017ce to, jak cz\u0119sto to do\u015bwiadczenie przek\u0142ada si\u0119 na sztuk\u0119. Liminalno\u015b\u0107 mo\u017cna jednak te\u017c rozumie\u0107 szerzej, u\u017cywaj\u0105c jej do opisu fotografii. Nie tylko w sensie nadanym temu terminowi przez Arnolda van Gennepa i Victora Turnera, pisz\u0105cych o rytua\u0142ach przej\u015bcia i momencie po\u015brednim mi\u0119dzy etapami rozwoju jednostek i grup spo\u0142ecznych. To fotografia wykonana pomi\u0119dzy Wschodem i Zachodem, zawieszona pomi\u0119dzy tu i teraz a tam i wtedy (cz\u0119sto zwi\u0105zana raczej z pami\u0119ci\u0105 o wydarzeniach ni\u017c b\u0119d\u0105ca obrazem aktualnych zdarze\u0144). Liminalna, a wi\u0119c o niejasnej to\u017csamo\u015bci i zastosowaniu. Niekanoniczna i nieortodoksyjna, transgraniczna, oscyluj\u0105ca mi\u0119dzy limesem (kresem, ale te\u017c miedz\u0105) i limenem (progiem, przeszkod\u0105).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Robert Rauschenberg, Kuba, 1987, odbitka \u017celatynowo-srebrowa, 48 x 33 cm, \u00a9<\/strong>\u00a0Robert Rauschenberg Foundation<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podr\u00f3\u017cnik\u00f3w odwiedzaj\u0105cych Polsk\u0119 mo\u017cna wi\u0119c podzieli\u0107 z grubsza na dwie kategorie: artyst\u00f3w u\u017cywaj\u0105cych fotografii i fotograf\u00f3w, kt\u00f3rzy z kolei dziel\u0105 si\u0119 na tych o ambicjach artystycznych i takich, kt\u00f3rzy wy\u017cywaj\u0105 si\u0119 w dokumencie, fotoreporta\u017cu i innych formatach zbli\u017conych do publicystyki. Za\u0142o\u017cy\u0107 mo\u017cna tak\u017ce, \u017ce wszyscy przyjezdni maj\u0105 wyb\u00f3r i mog\u0105 wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 lub odrzuci\u0107 wiedz\u0119 na temat historii miejsca, w kt\u00f3rym wyl\u0105dowali. Wyra\u017an\u0105 cezur\u0105 jest tu druga wojna \u015bwiatowa i zag\u0142ada \u017byd\u00f3w \u015brodkowoeuropejskich (w szczeg\u00f3lno\u015bci polskich). Wystarczy spojrze\u0107 na stworzone przez Louis Arner Boyd czy Willema van de Poola zapisy przedwojennej Polski, by z \u0142atwo\u015bci\u0105 dostrzec, \u017ce historia nie by\u0142a tematem wiod\u0105cym. Nawet Roman Vishniac, kt\u00f3ry tu\u017c przed wybuchem wojny zrealizowa\u0142 dla YIVO dokumentalny zapis dotycz\u0105cy polskich \u017byd\u00f3w, koncentrowa\u0142 si\u0119 na wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci i \u2212 mimo akcentowania przywi\u0105zania do tradycji \u2212 raczej odnajdziemy na zdj\u0119ciach przysz\u0142o\u015b\u0107 w postaci propagandy ruchu syjonistycznego ni\u017c analiz\u0119 przesz\u0142o\u015bci. Polska przed wojn\u0105 zach\u0142ysn\u0119\u0142a si\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 i nowoczesno\u015bci\u0105, pr\u00f3buj\u0105c pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem dogoni\u0107 Zach\u00f3d. Tym si\u0119 chwalono i to pokazywano z nadziej\u0105 patrz\u0105c w przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wnioski p\u0142yn\u0105ce z przegl\u0105dania przedwojennych i dotycz\u0105cych przedwojnia ksi\u0105\u017cek fotograficznych i publikacji prasowych mo\u017cna spr\u00f3bowa\u0107 uog\u00f3lni\u0107. Wygl\u0105da na to, \u017ce podzielona mi\u0119dzy trzy cesarstwa XIX-wieczna Mitteleuropa nie doczeka\u0142a si\u0119 swojego Felice Beato czy Alexandra Gardnera. Podzielona, zawczasu skolonizowana i jedynie z rzadka buntuj\u0105ca si\u0119 prowincja nie by\u0142a ciekawa dla elit mocarstw si\u0119gaj\u0105cych z przyjemno\u015bci\u0105 po zdj\u0119cia z Afryki, Azji czy \u2212 w wypadku Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2212 Dzikiego Zachodu. Obszar, kt\u00f3ry nas interesuje, mia\u0142 status znajomych peryferii imperi\u00f3w, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o podporz\u0105dkowa\u0107 i co najwy\u017cej zinwentaryzowa\u0107. W tym kontek\u015bcie nale\u017cy rozpatrywa\u0107 archiwa, takie jak stworzona przez CK fotografa Andreasa Grolla czy realizowane przez urz\u0119dy pruskie za po\u015brednictwem anonimowych dokumentalist\u00f3w inwentarze podleg\u0142ych obszar\u00f3w, miast i budynk\u00f3w. Trzeba by\u0142o Gawri\u0142o Principa, \u017ceby oczy \u015bwiata zwr\u00f3ci\u0142y si\u0119 na g\u0142\u0119bok\u0105 \u015brodkowoeuropejsk\u0105 prowincj\u0119, ale wtedy na star\u0105 dobr\u0105 XIX-wieczn\u0105 fotografi\u0119 podr\u00f3\u017cnicz\u0105 by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. <\/p>\n\n\n\n

Jako osobny fotograficzny temat w fotografii \u015bwiatowej Polska pojawia si\u0119 wi\u0119c najpierw jakby nie\u015bmia\u0142o w dwudziestoleciu. To byt heterogeniczny i p\u0142ynny niczym odmieniane nierzadko w czterech j\u0119zykach nazwy miejscowo\u015bci. To strefa graniczna. Podobnie jak ca\u0142a Europa \u015arodkowo-Wschodnia zagarniaj\u0105ca szereg nowych byt\u00f3w politycznych, niewielkich i rozproszonych, a nade wszystko pozostaj\u0105cych w cieniu rosn\u0105cych w si\u0142\u0119 re\u017cim\u00f3w totalitarnych, sowieckiego i \u2212 z czasem \u2212 nazistowskiego. Jakkolwiek koszmarnie to zabrzmi, Hitler i Stalin t\u0119 nasz\u0105 Polsk\u0119 jako temat w fotografii \u015bwiatowej stworzyli, rozje\u017cd\u017caj\u0105c j\u0105 czo\u0142gami z Zachodu na Wsch\u00f3d i z powrotem. Jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142a Janina Struk, to wkraczaj\u0105cy we wrze\u015bniu 1939 roku nazi\u015bci dostrzegli egzotyk\u0119 i na dobre zabrali si\u0119 do fotografowania podbitego kraju. Zdj\u0119cia wykonane przez zbrodniarzy i naje\u017ad\u017ac\u00f3w nawiedzaj\u0105 podr\u0119czniki historii fotografii i okre\u015blaj\u0105 w znacznej mierze wizerunek regionu i jego specyfik\u0119. Ale nie tylko, czego \u015bwiadectwem jest wizerunek stworzony podczas wielu podr\u00f3\u017cy do Polski, tu\u017c przed wojn\u0105 i po jej zako\u0144czeniu, przez Johna Vachona, kt\u00f3ry daleko bardziej wnikn\u0105\u0142 w tkank\u0119 historyczn\u0105 ni\u017c przebywaj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c na zlecenie agend ameryka\u0144skich organizacji (nios\u0105cych tu\u017c po wojnie pomoc i dokumentuj\u0105cych zniszczenia) fotografowie agencyjni w rodzaju Roberta Capy; powracaj\u0105cego po latach emigracji na moment do Polski Chima Seymoura czy fotografuj\u0105cego architekta Harry’ego N. Cobba. Przyk\u0142ad Vachona ilustruje kategori\u0119 fotografa powracaj\u0105cego, poszukuj\u0105cego okazji do ponownego zmierzenia si\u0119 z tematem i wnikaj\u0105cego w historie napotkanych os\u00f3b i miejsc. Antytez\u0105 takiej postawy jest wizyta jednorazowa, kr\u00f3tka i punktowa niczym pobyt Capy, kt\u00f3ry podobnie jak wielu powojennych fotograf\u00f3w realizowa\u0142 zlecenie, ilustruj\u0105c powojenne zniszczenia w Europie \u015arodkowo-Wschodniej. Dla odmiany Seymour jest przyk\u0142adem powrotu po latach z dobrowolnej emigracji. Jedni fotografowie powracaj\u0105 na kr\u00f3tko, inni na sta\u0142e (np. Marian Schmidt), innych z kolei trudno uzna\u0107 za emigrant\u00f3w, gdy\u017c nigdy na dobre nie zerwali wi\u0119zi z krajem (np. Tadeusz Rolke, Eustachy Kossakowski, Zbigniew D\u0142ubak, Mariusz Hermanowicz, Andrzej Jerzy Lech…). Jeszcze inni pozostaj\u0105 na emigracji, publikuj\u0105c tam swoje zdj\u0119cia z kraju (Joanna Helander). Nawet je\u015bli ka\u017cda historia jest osobista, to w wypadku Europy \u015arodkowo-Wschodniej mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o bezlitosnej regule mniej lub bardziej przymusowej emigracji kszta\u0142tuj\u0105cej histori\u0119 XX-wiecznej fotografii. Exodus rozpocz\u0119ty wraz z I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 trwa\u0142 w\u0142a\u015bciwie do roku 1989 i dla wielu \u2212 jak cho\u0107by dla Josefa Koudelki czy Bogdana Konopki \u2212 nie sko\u0144czy\u0142 si\u0119 nigdy. Fotografia \u015arodkowo-Wschodniej Europy jest fotografi\u0105 wychod\u017acz\u0105, wygnan\u0105 i powracaj\u0105c\u0105. Podobnie jak do pewnego stopnia literatura, co zauwa\u017cy\u0142 w eseju otwieraj\u0105cym Exiles Koudelki Czes\u0142aw Mi\u0142osz.<\/p>\n\n\n\n

Kolejny impuls do zainteresowania regionem da\u0142a Solidarno\u015b\u0107 i wyb\u00f3r Karola Wojty\u0142y na papie\u017ca, co by\u0142o widomym znakiem schy\u0142ku systemu sowieckiej dominacji. Nieprzypadkowo w tym czasie w Polsce osiedla si\u0119 Chris Niedenthal, a w zagranicznyh oficynach ksi\u0105\u017cki fotograficzne wydaje Bruno Barbey z Agencji Magnum (Portrait of Poland<\/em>, 1979-1981), Tomasz Tomaszewski (Remnants: The Last Jews of Poland<\/em>, 1986, wraz z Ma\u0142gorzat\u0105 Niezabitowsk\u0105), Bertien van Manen przyje\u017cd\u017ca fotografowa\u0107 polskie kobiety, a pod koniec dekady lat 80. pojawia si\u0119 Carl de Keyzer, kt\u00f3ry powr\u00f3ci zmierzy\u0107 si\u0119 z tematem transformacji postkomunistycznej w regionie w po\u0142owie lat 90. (East of Eden<\/em>, 1996). To zainteresowanie schy\u0142kowym komunizmem jest oczekiwaniem zmiany, epokowej i epickiej. Oczekiwaniem wieszczonego i nigdy niedokonanego \u201eko\u0144ca historii\u201d, kt\u00f3ry mia\u0142 oznacza\u0107 ca\u0142kowity tryumf liberalnej demokracji i wolnorynkowego kapitalizmu. Temat interesuje \u015bwietnych i niezale\u017cnych od siebie artyst\u00f3w, tak wa\u017cnych dla wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci jak Allan Sekula, Mark Power, Hannah Collins, Rosalind Salomon… Przy czym je\u015bli de Keyzer, Sekula i Power interesowali si\u0119 przede wszystkim transformacj\u0105 ekonomiczn\u0105, to Collins i Salomon \u0142\u0105czy\u0142y to z zainteresowaniem histori\u0105, kt\u00f3ra na t\u0119 zmian\u0119 oddzia\u0142uje. Wybrzmiewa to w tytu\u0142ach serii zdj\u0119\u0107 Salomon Polish Shadow<\/em> (1988-2003) i Collins (In the Course of Time<\/em>, 1996). <\/p>\n\n\n\n

W nieco szerszym uj\u0119ciu do tematu podchodzi\u0142y wybitne artystki Zoe Leonard, Rineke Dijkstra, kt\u00f3re zmiany dokonuj\u0105ce si\u0119 w Polsce widzia\u0142y tak jak Sekula i de Keyzer w kontek\u015bcie globalnej ekonomii, ale traktowa\u0142y je r\u00f3wnocze\u015bnie bardziej symbolicznie. Swoje zdj\u0119cia witryn sklepowych i targowisk z Polski Leonard w\u0142\u0105czy\u0142a do monumentalnego projektu Analogue (1998-2009), z kolei s\u0142ynne portrety wykonane przez Dijkstr\u0119 na polskich pla\u017cach (1996) sta\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 cyklu rozpisanego tak\u017ce na Ukrain\u0119 i Stany Zjednoczone (Beach Portraits<\/em>, 1992-2002). <\/p>\n\n\n\n

Zupe\u0142nie inaczej polski kontekst potraktowa\u0142a Ahlam Shibli w cyklu skoncentrowanym na dzieciach z domu opieki (Wydomowienie, 2009). Shibli \u2212 podobnie jak wspomniana na pocz\u0105tku tekstu Sharon Lockhart \u2212 interesuje si\u0119 kondycj\u0105 i problemami m\u0142odzie\u017cy, nadaj\u0105c zmaganiom z dojrzewaniem w ekstremalnie niesprzyjaj\u0105cych warunkach uniwersalny i poetycki charakter. Jeszcze mniej dokumentalne i bardziej subiektywne wydaj\u0105 si\u0119 cykle portretowe wykonane przez duet Dagmar Keller\/Martin Wittwer (Passengers, 2013), kt\u00f3rzy wyczekiwali na moment zamy\u015blenia, zapatrzenia podr\u00f3\u017cuj\u0105cych po prowincjonalnej Polsce publicznymi \u015brodkami transportu. Wykonane z ukrycia zdj\u0119cia staj\u0105 si\u0119 malarsk\u0105 niemal metafor\u0105 egzystencji po\u0142\u0105czon\u0105 jedynie cienk\u0105 nici\u0105 z kontekstem spo\u0142ecznym i politycznym Polski drugiej dekady XXI wieku.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie wymienione projekty dotycz\u0105ce przechodz\u0105cej transformacj\u0119 Polski i \u2212 co cz\u0119ste \u2212 regionu wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 konsekwencj\u0105 i czasem po\u015bwi\u0119conym na ich realizacj\u0119, co \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z tygodniami i miesi\u0105cami sp\u0119dzonymi w podr\u00f3\u017cy po regionie. To cz\u0119sto powr\u00f3t do polskich korzeni si\u0119gaj\u0105cych pokole\u0144 wstecz (Allan Sekula, Polonia and Other Fables<\/em>, 2009), czy b\u0119d\u0105cych pr\u00f3b\u0105 zmierzenia si\u0119 z w\u0142asnym miejscem urodzenia (Misha Komonek, First Journey Home<\/em>, 1997). Efekty w postaci wystaw i autonomicznych ksi\u0105\u017cek, reporta\u017cy to jednak tylko jedna z mo\u017cliwo\u015bci. Inn\u0105 przedstawia cho\u0107by Sebasti\u00e3o Salgado, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c fotografowa\u0142 polskich robotnik\u00f3w i upadaj\u0105cy wielki przemys\u0142 by\u0142ych pa\u0144stw bloku sowieckiego, ale w\u0142\u0105cza\u0142 do swojego projektu Workers. An Archeology of the Industrial Age<\/em> (1993) tylko pojedyncze zdj\u0119cia.<\/p>\n\n\n\n

Innym typem fotografii \u2212 mniej epickim, za to jeszcze bardziej lirycznym \u2212 s\u0105 pojedyncze fotografie i cykle skoncentrowane na polskim partnerze lub partnerce fotografa lub fotografki. Opr\u00f3cz modelowej \u201epolskiej \u017cony\u201d, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce fotograf taki jak Chris Niedenthal nie ma rozterek, decyduj\u0105c si\u0119 na pozostanie w ludowej Polsce, a Richard Kern czy Craigie Horsfield fotografuj\u0105 z wyj\u0105tkowymi rezultatami swoje polskie \u017cony i bywaj\u0105 w Polsce podczas przys\u0142owiowych odwiedzin u te\u015bci\u00f3w, zdarzaj\u0105 si\u0119 bardziej incydentalne, ale tak\u017ce ciekawe przygody mi\u0142osne. W ten spos\u00f3b wyt\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna szereg zdj\u0119\u0107 cho\u0107by Nan Goldin (Pawel on the Beach Laughing<\/em>, Positano, Italy, 1996), fotomonta\u017ce Heinza Cibulki, czy intymny dziennik mniej znanego austriackiego fotografa Philippe Gerlacha (Gosia<\/em>, 2010). To tak\u017ce ciekawa, liminalna fotografia dotycz\u0105ca wydarze\u0144 osobistych, prze\u017cy\u0107 intymnych. Mniej intymny charakter maj\u0105 zdj\u0119cia wykonane podczas podr\u00f3\u017cy zawodowych po krajach regionu przez autor\u00f3w tak wybitnych jak Wolfgang Tillmans, Juergen Teller, Torbj\u00f8rn R\u00f8dland…\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Wyliczanka nazwisk pozwala uchwyci\u0107 zasadnicz\u0105 kwesti\u0119 dotycz\u0105c\u0105 rangi zdj\u0119\u0107 wykonanych na peryferiach przez fotograf\u00f3w z centrum. Na ile zdj\u0119cia istotne s\u0105 w ich dorobku? Czy aby nie wype\u0142niaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c marginesu ich tw\u00f3rczo\u015bci? Z pewno\u015bci\u0105 tak jest, gdy chodzi o pojedyncze zdj\u0119cia \u2212 cho\u0107 i tu, jak w wypadku ba\u0142tyckich, najs\u0142ynniejszych w serii zdj\u0119\u0107 Dijkstry, zdarzaj\u0105 si\u0119 wyj\u0105tki. Obliczone na powr\u00f3t publikacje ksi\u0105\u017ckowe i wystawy, cykle Horsfielda, Collins, Salomon, ale te\u017c Michaela Ackermana, duetu Dagmar Keller\/Martin Wittwer czy Marka Powera, kt\u00f3rzy wielokrotnie powracali, a nawet na lata zamieszkali w Polsce, uzna\u0107 nale\u017cy za kluczowe dla ich dorobku. Cho\u0107 rzadko zdarza si\u0119 przypadek Niedenthala czy Nicolasa Grospierre’a, kt\u00f3rzy przyjechali do kraju, zasymilowali si\u0119 i z powodzeniem stali si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 narodowej narracji historycznej.<\/p>\n\n\n\n

Wymienieni fotografowie i arty\u015bci pochodz\u0105 z zachodnich centr\u00f3w kultury: Londynu, Berlina, Nowego Jorku, Wiednia, Pary\u017ca. Czy tylko dla fotograf\u00f3w z Zachodu Polska jest interesuj\u0105cym tematem? Mo\u017cna znale\u017a\u0107 nieliczne przyk\u0142ady zainteresowania w\u015br\u00f3d fotografuj\u0105cych przedstawicieli Wschodu. Wielokrotne, si\u0119gaj\u0105ce lat 80. pobyty w Polsce Japo\u0144czyk\u00f3w Takui Tsukahary czy Yuanyuana Yanga (10 Days in Krak\u00f3w<\/em>, 2014), kt\u00f3rzy z odmiennej perspektywy postrzegaj\u0105 wydarzenia i histori\u0119 regionu. Trudno mi w tej chwili poda\u0107 cho\u0107by jeden przekonuj\u0105cy przyk\u0142ad fotografa z Afryki, Ameryki Po\u0142udniowej czy Indii, kt\u00f3ry zrealizowa\u0142by prac\u0119 na temat regionu. Jeszcze inny temat to wymiana pomi\u0119dzy fotografami z pa\u0144stw regionu tak bliskimi a zarazem od siebie odleg\u0142ymi jak Czechy, Ukraina czy Polska. Przyk\u0142ad fotograf\u00f3w kolektywu Sputnik Photos podr\u00f3\u017cuj\u0105cych na egzotyczn\u0105 dla Polak\u00f3w Bia\u0142oru\u015b mo\u017cna skontrastowa\u0107 ze zdj\u0119ciami wykonanymi przez czeski duet Martin Jasansky i Lukas Polak w Polsce, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 co najmniej r\u00f3wnie dziwna naszym po\u0142udniowym s\u0105siadom.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Fotografia liminalna Europy \u015arodkowo-Wschodniej to co\u015b innego ni\u017c Ameryka Roberta Franka. Podr\u00f3\u017c ma by\u0107 mo\u017ce podobny charakter, ale odnajdywane po drodze sensy s\u0105 zgo\u0142a inne. To raczej podr\u00f3\u017c do kresu (nie \u201ena kresy\u201d). Peryferia nawiedzane przez gwiazdy zachodniej kultury poszukuj\u0105ce wspomnie\u0144, traumy, to\u017csamo\u015bci, transformacji; to co innego ni\u017c ch\u0119tnie i jak\u017ce przewidywalnie podejmowane podr\u00f3\u017ce z prowincji do centrum, ze wsi do miasta. Co z t\u0105 fotografi\u0105 i tymi obrazami zrobi\u0107? Zwykle nie kwalifikuj\u0105 si\u0119 do globalnego kanonu, ale te\u017c wypadaj\u0105 z narracji peryferyjnych znajduj\u0105c si\u0119 w przestrzeni niczyjej. Pytanie, czym by\u0142aby Ameryka bez Roberta Franka nale\u017cy zamieni\u0107 na pytanie o to, czym by\u0142aby Polska bez Johna Vachona, Rineke Dijkstry, Allana Sekuli, Hanny Collins, Rosalind Salomon, Mishy Kominka i wielu innych, o kt\u00f3rych wci\u0105\u017c tak ma\u0142o wiemy.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

*Adam Mazur, krytyk, kurator, historyk sztuki i amerykanista, wyk\u0142ada na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. Autor ksi\u0105\u017cek m.in. Kocham fotografi\u0119<\/em> (2009); Historie fotografii w Polsce 1839-2009<\/em> (2010); Decyduj\u0105cy moment. Nowe zjawiska w fotografii polskiej po roku 2000<\/em> (2012); G\u0142\u0119bia ostro\u015bci<\/em> (2014). Redaktor naczelny magazynu o sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej \u201eSZUM\u201d. Wraz z \u0141ukaszem Gorczyc\u0105 prowadzi blog po\u015bwi\u0119cony polskim ksi\u0105\u017ckom fotograficznym (polishphotobook.tumblr.pl). <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Adam Mazur<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[114],"class_list":["post-9278","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-robert_rauschenberg"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9278"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9298,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9278\/revisions\/9298"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9278"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9278"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9278"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}