{"id":9216,"date":"2016-06-08T10:15:00","date_gmt":"2016-06-08T10:15:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=9216"},"modified":"2023-10-11T09:45:46","modified_gmt":"2023-10-11T09:45:46","slug":"robert-rauschenberg-w-podrozy-fotografie-roci-oraz-soviet-american-array","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/robert-rauschenberg-w-podrozy-fotografie-roci-oraz-soviet-american-array\/","title":{"rendered":"Robert Rauschenberg w podr\u00f3\u017cy: fotografie, ROCI oraz Soviet\/American Array"},"content":{"rendered":"\n

Moim celem jest otworzenie ludziom oczu na otaczaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, pog\u0142\u0119bienie wzajemnego zrozumienia pomi\u0119dzy lud\u017ami i d\u0105\u017cenie do pokoju1<\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Niniejszy esej towarzyszy wystawie Robert Rauschenberg Travels, prezentacji fotograwiur i fotografii Roberta Rauschenberga (1925-2008), ameryka\u0144skiego malarza, rze\u017abiarza, grafika i fotografa. By\u0142 on cz\u0119sto okre\u015blany jako pierwszy artysta postmodernistyczny, a oryginalno\u015b\u0107 i oddzia\u0142ywanie jego tw\u00f3rczo\u015bci przynios\u0142y mu szerokie uznanie. To, co uwa\u017camy za oczywiste w dzisiejszej sztuce \u2013 wykorzystanie materia\u0142\u00f3w znalezionych, zatarcie granic pomi\u0119dzy gatunkami i mediami, a tak\u017ce czerpanie tekstu i obraz\u00f3w ze \u017ar\u00f3de\u0142 kultury popularnej \u2013 by\u0142o widoczne w nowatorskiej tw\u00f3rczo\u015bci Rauschenberga ju\u017c w latach 50. Poniewa\u017c kontekstem wystawy w Atlasie Sztuki jest \u0142\u00f3dzki Fotofestiwal i jest ona organizowana przez specjalist\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 fotografi\u0105, wystawa k\u0142adzie nacisk na fotograficzn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Rauschenberga, stanowi\u0105c\u0105 zar\u00f3wno osobn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, jak i materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy, kt\u00f3ry artysta przycina\u0142, pokrywa\u0142 kolorem, uk\u0142ada\u0142 w kola\u017ce, nasuwa\u0142 na siebie i powtarza\u0142 w obrazach oraz w postaci sitodruku, grawiury lub odbitek Iris. Niezwyk\u0142ym przyk\u0142adem takiego tw\u00f3rczego podej\u015bcia, jest prezentowany na wystawie kompletny cykl siedmiu wielkoformatowych fotograwiur zatytu\u0142owany Soviet\/American Array, rozpocz\u0119ty w ZSRR w 1988 roku. Te du\u017ce, dramatyczne w swojej wymowie prace zosta\u0142y uzupe\u0142nione 37 czarno-bia\u0142ymi fotografiami pochodz\u0105cymi g\u0142\u00f3wnie z lat 80., wybranymi z archiwum Rauschenberga, a tak\u017ce powi\u0119kszeniami ze styk\u00f3wek zrobionych podczas pobytu artysty w Moskwie i Leningradzie, znanym obecnie jako Sankt Petersburg.<\/p>\n\n\n\n

Robert Rauschenberg Travels w Atlasie Sztuki jest jedn\u0105 z kluczowych wystaw \u0142\u00f3dzkiego Fotofestiwalu 2016. W tym roku festiwal skupi\u0142 obszar swoich bada\u0144 wok\u00f3\u0142 tematu Fotografowie w podr\u00f3\u017cy. Cztery wystawy o tej tematyce s\u0105 po\u015bwi\u0119cone rozwa\u017caniom nad tym, co si\u0119 dzieje, gdy fotografowie opuszczaj\u0105 znane im kultury i topografie, aby do\u015bwiadcza\u0107 i przedstawia\u0107 miejsca i ludzi, kt\u00f3re s\u0105 dla nich nowe. Takie podej\u015bcie do podr\u00f3\u017cowania, zawarte w humanistycznej wizji oraz ambitnej tw\u00f3rczo\u015bci Roberta Rauschenberga poza Stanami Zjednoczonymi, by\u0142o g\u0142\u00f3wn\u0105 inspracj\u0105 dla ca\u0142ego festiwalu i jego tematyki. Jest to pierwsza prezentacja tak wielu prac Rauschenberga w polskiej instytucji, jak r\u00f3wnie\u017c pierwsza prezentacja obejmuj\u0105ca ten okres jego tw\u00f3rczo\u015bci2<\/sup>. Nieobecno\u015b\u0107 Rauschenberga i innych gwiazd ameryka\u0144skiej sztuki drugiej po\u0142owy XX wieku na wystawach w Polsce jest por\u00f3wnywalna do ameryka\u0144skiej ignorancji co do polskiej sztuki tego samego okresu. Okoliczno\u015bci tego stanu rzeczy po jednej i po drugiej stronie mog\u0105 by\u0107 dzi\u015b rozpatrywane jako dodatkowa, obop\u00f3lna szkoda wyrz\u0105dzona przez zimn\u0105 woj\u0119. To naprawd\u0119 istotne, aby praca stworzona w latach 80. jako akcja s\u0142u\u017c\u0105ca mi\u0119dzynarodowemu porozumieniu mog\u0142a by\u0107 teraz wystawiona w Polsce jako dow\u00f3d, \u017ce takie porozumienie jest mo\u017cliwe.<\/p>\n\n\n\n

Dla krytyka Roberta Hughes’a, Robert Rauschenberg uosabia\u0142 \u201enatur\u0119 ameryka\u0144skiego geniuszu: jej obfito\u015b\u0107 i przekor\u0119\u201d3<\/sup>. Z pewno\u015bci\u0105 te cechy, wraz z atrakcyjn\u0105 \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105, cz\u0119sto okre\u015blane jako typowo ameryka\u0144skie, s\u0105 obecne w tw\u00f3rczo\u015bci Rauschenberga w ca\u0142ej jego karierze. W energii i kreatywno\u015bci artysty mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 oryginalno\u015b\u0107 i entuzjazm m\u0142odego kraju, a tak\u017ce odwag\u0119 i optymizm mitycznego pioniera. W swym zachwycie nad zwyk\u0142ymi rzeczami tego \u015bwiata i zach\u0142anno\u015bci, z jak\u0105 je sobie przyw\u0142aszcza\u0142 i przeobra\u017ca\u0142 w co\u015b prawdziwego i \u015bwie\u017cego Rauschenberg mo\u017ce by\u0107 por\u00f3wnany do wielkiego ameryka\u0144skiego poety Walta Whitmana. Mo\u017cna si\u0119 pokusi\u0107 o odszukanie \u017ar\u00f3de\u0142 tych cech w biografii4<\/sup>, na pewno dzieci\u0144stwo Rauschenberga sp\u0119dzone w Teksasie, jego po cz\u0119\u015bci india\u0144skie pochodzenie (Cherokee), a tak\u017ce religijny fundamentalizm jego rodzic\u00f3w wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 typ specyficznie ameryka\u0144skiej drogi \u017cycia, tak jak i jego nauka sztuki w Pary\u017cu w ramach G.I. Bill5<\/sup> po II wojnie \u015bwiatowej. Black Mountain College, kt\u00f3ry wielu postrzega jako krytyczny czynnik intelektualnego i artystycznego rozwoju Rauschenberga, sam mo\u017ce by\u0107 uwa\u017cany za typowo ameryka\u0144sk\u0105 instytucj\u0119 ze swoj\u0105 mieszank\u0105 warto\u015bci Starego i Nowego \u015awiata, ze wzgl\u0119du na przyk\u0142adanie du\u017cej wagi do wsp\u00f3lnej pracy fizycznej, a tak\u017ce pe\u0142ne pasji zaanga\u017cowanie w to, co progresywne i eksperymentalne. Rauschenberg po raz pierwszy przyby\u0142 do Black Mountain Collage jako student w 1948 roku i wraca\u0142 tam jeszcze kilkakrotnie jako nauczyciel lub artysta-rezydent w latach 50. Energia i interdyscyplinarno\u015b\u0107 tej uczelni odpowiada\u0142a ciekawo\u015bci i entuzjastycznemu temperamentowi Rauschenberga. To poprzez Black Mountain Rauschenberg nawi\u0105za\u0142 kontakt z wieloma przyjaci\u00f3\u0142mi i wsp\u00f3\u0142pracownikami, z kt\u00f3rymi p\u00f3\u017aniej m\u00f3g\u0142 tworzy\u0107 i podr\u00f3\u017cowa\u0107 przez reszt\u0119 \u017cycia, takimi jak Jasper Johns, Cy Twombley, John Cage czy Merce Cunningham.<\/p>\n\n\n\n

Po latach sp\u0119dzonych w Black Mountain Rauschenberg osiad\u0142 w Nowym Jorku (gdzie zacz\u0105\u0142 regularnie wystawia\u0107), cho\u0107 w mi\u0119dzyczasie podr\u00f3\u017cowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c po W\u0142oszech, Hiszpanii i Maroku. W tych intensywnych wczesnych latach jego tw\u00f3rczo\u015bci kolejne cykle obraz\u00f3w monochromatycznych \u2212 bia\u0142ych, czarnych, czerwonych i z\u0142otych \u2212 stawa\u0142y si\u0119 coraz bardziej g\u0119ste od materia\u0142\u00f3w znalezionych, kt\u00f3re pochodzi\u0142y z realnego \u015bwiata, pokazywa\u0142y jednak r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119bok\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ulotnych zmian zachodz\u0105cych pod wp\u0142ywem \u015bwiat\u0142a i cienia, by\u0142y to obrazy funkcjonuj\u0105ce jak nieutrwalone fotografie. Jeszcze przed po\u0142ow\u0105 lat 50. Rauschenberg zacz\u0105\u0142 tworzy\u0107 swoje combines, z\u0142o\u017cone prace, kt\u00f3re by\u0142y zar\u00f3wno malarstwem, jak i rze\u017ab\u0105. Do ich wykonania artysta wykorzystywa\u0142 szerok\u0105 gam\u0119 codziennych przedmiot\u00f3w, pocz\u0105wszy od wypchanych ptak\u00f3w i zwierz\u0105t, a sko\u0144czywszy na jego w\u0142asnych fotografiach, zdj\u0119ciach prasowych, zdj\u0119ciach z czasopism, rodzinnych fotografiach, tkaninach, tapetach i ramach drzwi, \u201ejak gdyby \u2013 cytuj\u0105c tekst z materia\u0142\u00f3w prasowych wystawy w Centre Pompidou \u2212 ca\u0142y wszech\u015bwiat wkracza\u0142 w jego proces tw\u00f3rczy by po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0142y z farb\u0105\u201d6<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Robert Rauschenberg, Kuba, 1987, odbitka \u017celatynowa-srebrowa, 48 x 33 cm, \u00a9<\/strong> Robert Rauschenberg Foundation<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Cz\u0119\u015b\u0107 z najwcze\u015bniejszych prac Rauschenberga to fotografie, a wra\u017cliwo\u015b\u0107 fotograficzna jest widoczna w ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci. W latach 70. Rauschenberg okazywa\u0142 coraz wi\u0119ksze zainteresowanie elementami graficznymi zdj\u0119\u0107 zaczerpni\u0119tych z kultury popularnej. Reprodukowa\u0142 je za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych technik, m.in. sitodruku i osobi\u015bcie opracowanych proces\u00f3w z u\u017cyciem rozpuszczalnika, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 przenosi\u0107 i zniekszta\u0142ca\u0107 zdj\u0119cia z czasopism, a nast\u0119pnie umieszcza\u0107 je na papierze lub tkaninie. Tak jakby dla niego \u201eca\u0142y wszech\u015bwiat\u201d by\u0142 przedstawiany nie tylko za pomoc\u0105 rzeczy, ale te\u017c za pomoc\u0105 obraz\u00f3w rzeczy tworz\u0105cych niemal niesko\u0144czone pami\u0119ciowe archiwum tego, co zosta\u0142o sfotografowane, kt\u00f3re wype\u0142nia nowoczesn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107. W combines, ale by\u0107 mo\u017ce jeszcze w wi\u0119kszym stopniu w tw\u00f3rczo\u015bci, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a p\u00f3\u017aniej obraz i obiekt, idea i materialno\u015b\u0107 staj\u0105 si\u0119 jednym i stanowi\u0105 now\u0105 jako\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Nicholas Cullinan twierdzi, \u017ce akt fotografowania jest charakterystyczny dla ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Rauschenberga7<\/sup>, i rzeczywi\u015bcie, to prawda, \u017ce wra\u017cliwo\u015b\u0107 fotograficzna jest widoczna w eklektyzmie i bezpo\u015brednio\u015bci, z jakimi artysta zbiera, rejestruje, przedstawia i t\u0142umaczy elementy \u015bwiata. Encyklopedyczne imaginarium, do kt\u00f3rego umo\u017cliwia dost\u0119p fotografia wzbudza zainteresowanie Rauschenberga, podobnie jak separacja zdj\u0119cia od jego tematu i pozbawienie przez taki zabieg kontekstu dowolnego obrazu lub cz\u0119\u015bci obrazu oraz mo\u017cliwo\u015b\u0107 stworzenia nowego kontekstu czy to poprzez zmian\u0119 koloru, skali, otoczenia zdj\u0119cia czy przez jego powt\u00f3rzenie. Idea kola\u017cu i monta\u017cu, rozumiana jako filmowe zestawienie inaczej niepowi\u0105zanych ze sob\u0105 element\u00f3w wizualnych w celu uformowania nowej ca\u0142o\u015bci, jest obecna w ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Rauschenberga. Fotografie by\u0142y niezb\u0119dne dla procesu tw\u00f3rczego Rauschenberga; wyra\u017caj\u0105 one jego zdolno\u015b\u0107 do wychwytywania, przekszta\u0142cania i wysublimowania najbardziej przyziemnego spojrzenia na dowolny wycinek \u015bwiata. Opr\u00f3cz zdj\u0119\u0107, kt\u00f3re sam robi\u0142, Rauschenberg bez skrupu\u0142\u00f3w przyw\u0142aszcza\u0142 wszystko, co wpad\u0142o mu w oko w obfito\u015bci otaczaj\u0105cych go obraz\u00f3w z czasopism i gazet.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w w latach przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, Rauschenberg dorasta\u0142 w otoczeniu fotografii. Migawki z jego dzieci\u0144stwa w Tekasie staj\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej materia\u0142em \u017ar\u00f3d\u0142owym dla tak wielkich dzie\u0142 jak monumentalny pionowy tryptyk Autobiography, w kt\u00f3rym przedstawienie rodzinnej wyprawy \u0142odzi\u0105 w kolorze cyjanotypii, zajmuje panel \u015brodkowy, zatrzymuj\u0105c wiruj\u0105cy przyp\u0142yw fotograficznych obraz\u00f3w w panelu powy\u017cej i poni\u017cej. By\u0142 to r\u00f3wnie\u017c z\u0142oty wiek fotoreporta\u017cu. Czasopisma ilustrowane takie jak \u201eLife\u201d (za\u0142o\u017cone w 1936 roku) i wiele go na\u015bladuj\u0105cych, kt\u00f3rych znaczenie by\u0142o wci\u0105\u017c jeszcze niezakwestionowane przez telewizj\u0119, co tydzie\u0144 dostarcza\u0142y setki maj\u0105cych uczy\u0107 i bawi\u0107 fotografii ameryka\u0144skim gospodarstwom domowym. Agencje rz\u0105dowe, takie jak Farm Security Administration zatrudnia\u0142y wybitnych fotograf\u00f3w dokumentalist\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych byli Dorothea Lange, Arthur Rothstein i Walker Evans. Ich zdj\u0119cia, kt\u00f3re ze wzgl\u0119du na cz\u0119ste publikacje mia\u0142y szeroki odbi\u00f3r, stanowi\u0142y ameryka\u0144ski s\u0142ownik wizualny zawieraj\u0105cy bogaty opis \u017cycia codziennego.<\/p>\n\n\n\n

Rauschenberg oficjalnie kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w dziedzinie fotografii jedynie w Black Mountain College w 1949 roku, gdzie studiowa\u0142 u Hazel Larsen Archer podczas jej pierwszego semestru pracy w College’u (by\u0142a jedynym i pierwszym pe\u0142noetatowym nauczycielem fotografii), ucz\u0105c si\u0119 podstawowych umiej\u0119tno\u015bci w ciemni8<\/sup> i eksperymentuj\u0105c z kamerami otworkowymi i cyjanotypi\u01059<\/sup>. Archer studiowa\u0142a wcze\u015bniej w Black Mountain z Beaumontem i Nancy Newhallami, kuratorami zajmuj\u0105cymi si\u0119 fotografi\u0105 w nowojorskim Museum of Modern Art, kt\u00f3rzy uczyli podczas kurs\u00f3w letnich historii fotografii i krytyki w 1946, 1947 i 1948 roku. Wydaje si\u0119, \u017ce \u015bcie\u017cki Rauschenberga i Newhall\u00f3w w\u00f3wczas jeszcze si\u0119 nie przeci\u0119\u0142y10<\/sup>, cho\u0107 mogli oni prawdopodobnie wywrze\u0107 wp\u0142yw na jego nauczycieli. Co wa\u017cniejsze, r\u00f3wnie\u017c Harry Callahan i Aaron Siskind uczyli w Black Mountain College podczas kurs\u00f3w letnich w 1950 i 1951 roku, gdzie spotkali si\u0119 z Rauschenbergiem i jego \u017con\u0105 Susan Weil. Fotografowie ci, podobnie jak Newhallowie, interesowali si\u0119 teori\u0105 modernizmu i mieli du\u017c\u0105 wiedz\u0119 na temat prac wsp\u00f3\u0142czesnych malarzy takich jak William Kline i Willem de Kooning. Znalezione obiekty na fotografiach Siskinda, takie jak kamienie, wodorosty, resztki przemys\u0142owe czy \u0142uszcz\u0105ca si\u0119 farba nie by\u0142y poddawane manipulacji i niezaprzeczalnie pochodzi\u0142y z realnego \u015bwiata, a mimo to przypomina\u0142y abstrakcj\u0119. W chwili, gdy zosta\u0142y odizolowane i zamkni\u0119te w kadrze przez aparat, stawa\u0142y si\u0119 studium formy i struktury, a tre\u015b\u0107 zdj\u0119cia traci\u0142a na znaczeniu. Rauschenberg posun\u0105\u0142 swoje kolekcjonowanie rzeczy tego \u015bwiata jeszcze dalej, \u0142\u0105cz\u0105c ze sob\u0105 znalezione obrazy i znalezione obiekty i przekszta\u0142caj\u0105c je w nowe ca\u0142o\u015bci. Wczesne fotografie Rauschenberga pokazuj\u0105 zar\u00f3wno wp\u0142yw modernist\u00f3w takich jak Siskind, jak i jego w\u0142asn\u0105 pasj\u0119 dla medium, dor\u00f3wnuj\u0105cego szybko\u015bci\u0105 reakcji i przenikliwo\u015bci\u0105 jego w\u0142asnemu spojrzeniu. To znacz\u0105ce, \u017ce w pewnym momencie Rauschenberg sk\u0142ania\u0142 si\u0119 raczej do wyboru fotografii, ni\u017c malarstwa. \u201eNigdy nie przesta\u0142em by\u0107 fotografem11<\/sup>\u201d \u2212 twierdzi\u0142.<\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie fotografia by\u0142a pierwsz\u0105 prac\u0105 Rauschenberga, kt\u00f3ra znalaz\u0142a si\u0119 w kolekcji muzealnej. By\u0142o to zdj\u0119cie Untitled (Interior of an Old Carriage) pozyskane przez Edwarda Steichena do Museum of Modern Art w 1952 roku12<\/sup>. Jak wszystkie zdj\u0119cia z tego pocz\u0105tkowego okresu, by\u0142o to czarno-bia\u0142e zdj\u0119cie o formacie 6 x 6, zrobione lustrzank\u0105 dwuobiektywow\u0105 Rolleiflex. Kradzie\u017c aparatu w 1965 roku spowodowa\u0142a, \u017ce Ruschenberg zacz\u0105\u0142 pozyskiwa\u0107 zdj\u0119cia z kultury popularnej, a\u017c do czasu, gdy ich beztroskie wykorzystywanie nie doprowadzi\u0142o go do proces\u00f3w s\u0105dowych, a jego w\u0142asna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 fotograficzna nie sta\u0142a si\u0119 zn\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142em notatek i zdj\u0119\u010713<\/sup>. Przyk\u0142adem tej wczesnej fazy tw\u00f3rczo\u015bci jest studium okna \u0142azienki w pracowni artysty na Broadway’u z 1961 roku (il. ni\u017cej). Uj\u0119cie okna rezonuje wewn\u0105trz kwadratowej ramy kadru, a jego struktura i niejednoznaczne cienie s\u0105 zapowiedzi\u0105 \u015blad\u00f3w tuszu i farby, charakterystycznych dla p\u00f3\u017aniejszych prac artysty. Inne zdj\u0119cia na wystawie zosta\u0142y wykonane w latach 1980-1987 ma\u0142oobrazkow\u0105 lustrzank\u0105 jednoobiektywow\u0105 i demonstruj\u0105 nienasycony apetyt artysty dla z\u0142o\u017conej wizualno\u015bci \u017cycia codziennego. Jest to, cytuj\u0105c krytyka Andy’ego Grundberga, \u201e\u015bwiat jako kola\u017c\u201d14<\/sup>, fascynuj\u0105ca kakofonia wspania\u0142ych zestawie\u0144, kszta\u0142t\u00f3w i struktur. Te fotografie s\u0105 w pewnym sensie fotografiami dokumentalnymi, przedstawiaj\u0105 obiekty \u015bwiata rzeczywistego z czysto\u015bci\u0105, kt\u00f3rej nie powstydzi\u0142by si\u0119 Edward Weston, s\u0105 jednak czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c \u015bwiadectwem. Jako studia przestrzeni, linii i kompozycji, \u0142\u0105cz\u0105c tekst, obj\u00e9ts trouve\u00e9 i rytmiczne kadry w kadrach, wykonane w okresie najbardziej obfituj\u0105cym w podr\u00f3\u017ce, przedstawiaj\u0105 wiele miejsc na \u015bwiecie, od Nowego Jorku, Baltimore i Bostonu po Maroko, Kubi\u0119 i Sri Lank\u0119. Wszystko to zosta\u0142o zebrane i zamkni\u0119te w kadrze przez pewn\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107, \u201ekonflikt mi\u0119dzy nie\u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 a ciekawo\u015bci\u0105\u201d15<\/sup>, aby sta\u0107 si\u0119 nie tylko zapisem tego, co zosta\u0142o zobaczone, ale r\u00f3wnie\u017c nowymi bytami, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 postrzegane na w\u0142asnych prawach.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Robert Rauschenberg, Bathroom Window (Broadway Studio), 1961, odbitka \u017celatynowa-srebrowa, 38 x 38 cm, \u00a9<\/strong> Robert Rauschenberg Foundation<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W wielu zdj\u0119ciach Rauschenberga z lat 80. mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 geometryczn\u0105 sztywno\u015b\u0107. Na jednym z nich solidna konstrukcja no\u015bna p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142ego drewnianego zbiornika zosta\u0142a podzielona dok\u0142adnie na dwie cz\u0119\u015bci przez przek\u0105tn\u0105 metalowej rury. Zagadkowy pionowy prostok\u0105t na wysoko\u015bci 2\/3 kadru przedstawia portal prowadz\u0105cy w nieznane. Inne zdj\u0119cia ukazuj\u0105 rytmiczne powt\u00f3rzenia prostok\u0105tnych okien i drzwi lub wype\u0142niaj\u0105ce kadr stosy work\u00f3w ry\u017cu w Tajlandii, cukru na Kubie czy te\u017c zachodz\u0105ce na siebie, rozwieszone do wyschni\u0119cia prze\u015bcierad\u0142a, na kt\u00f3rych odbijaj\u0105 si\u0119 delikatne cienie, tak subtelne jak r\u0119cznie rysowane linie. Poczucie humoru artysty czuje si\u0119 w pod\u015bwiadomej ironii, z jak\u0105 przedstawi\u0142 oznaczenie stwierdzaj\u0105ce \u201epoziom\u201d na czym\u015b, co w spos\u00f3b oczywisty nim nie jest oraz w zestawieniu ogromnego campera w ruchu ulicznym z kad\u0142ubem statku Queen Mary (il. ni\u017cej). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Robert Rauschenberg, Los Angeles, California, 1981, odbitka \u017celatynowo-srebrowa, 33 x 48 cm, <\/em>\u00a9<\/strong> Robert Rauschenberg Foundation<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Jednak ironia ust\u0119puje ciekawo\u015bci i prostej przyjemno\u015bci p\u0142yn\u0105cej z obserwacji, gdy artysta uwiecznia zniszczon\u0105, domowej roboty ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 w Sri Lance, dzie\u0142o przypadku z dachowej blachy falistej, lub wielk\u0105 g\u00f3r\u0119 meksyka\u0144skich orzeszk\u00f3w ziemnych. Niekt\u00f3re zdj\u0119cia \u0142\u0105cz\u0105 tre\u015b\u0107 i kompozycj\u0119 ze z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105, jakiej oczekujemy od obraz\u00f3w Rauschenberga. W Charleston, South Carolina, 1980 symetrycznie zr\u00f3wnowa\u017cona para por\u0119czy biegnie w d\u00f3\u0142 schod\u00f3w pokrytych wyk\u0142adzin\u0105 w geometryczny dese\u0144, tworz\u0105c ram\u0119 dla neoklasycystycznego prostok\u0105ta lustra. Gwiazdy i uko\u015bne paski ameryka\u0144skiej flagi z or\u0142em na szczycie wype\u0142niaj\u0105 graficznie przestrze\u0144 pomi\u0119dzy par\u0105 pionowych tralek, zak\u0142\u00f3caj\u0105c symetri\u0119 zdj\u0119cia podobnie jak w przypadku zaskakuj\u0105cych zestawie\u0144 w kola\u017cach Rauschenberga. Fotografie artysty cz\u0119sto zamykaj\u0105 w ramie kadru obiekty, kt\u00f3re z kolei obramowuj\u0105 co\u015b innego: okna, drzwi, zu\u017cyte opony, lustra i inne ramy. Reklama umieszczona na aparacie w\u0119drownego meksyka\u0144skiego fotografa jest rauschenbergowskim asambla\u017cem nak\u0142adanych na siebie portret\u00f3w (il. ni\u017cej). \u0141uszcz\u0105ca si\u0119 farba i poszarpany plakat na parkanie na meksyka\u0144skiej ulicy, podobnie jak podarta i wyp\u0142owia\u0142a markiza, delikatne cienie, umieszczony starannie po \u015brodku znak graficzny krzy\u017ca i latarnia z cieniem powielaj\u0105cym jej kszta\u0142t, kt\u00f3re artysta uchwyci\u0142 w Chile, maj\u0105 form\u0119 i energi\u0119 jego grafik i obraz\u00f3w. Czy mo\u017ce raczej nale\u017ca\u0142oby stwierdzi\u0107: grafiki i obrazy Rauschenberga maj\u0105 form\u0119 i energi\u0119 jego zdj\u0119\u0107?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Robert Rauschenberg, Meksyk, 1984, odbitka \u017celatynowo-srebrowa, 48 x 33 cm, <\/em>\u00a9<\/strong> Robert Rauschenberg Foundation<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wystawa Robert Rauschenberg Travels jest upami\u0119tnieniem projektu Rauschenberg Overseas Cultural Interchange (ROCI), niezwyk\u0142ego eksperymentu dotycz\u0105cego tworzenia i dzielenia si\u0119 sztuk\u0105, kt\u00f3ry powsta\u0142 na gruncie antywojennych przekona\u0144 artysty i mi\u0142o\u015bci do podr\u00f3\u017cy, maj\u0105cych znaczenie w latach formowania si\u0119 jego artystycznej osobowo\u015bci. Ju\u017c w 1944 roku, w czasie wojennego poboru do marynarki wojennej Stan\u00f3w Zjednoczonych, Rauschenberg zadeklarowa\u0142 swoj\u0105 niezgod\u0119 na zabijanie. Wojn\u0119 sp\u0119dzi\u0142 w korpusie szpitalnym (Hospital Corps), wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z marynarzami, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli traum, u kt\u00f3rych dzisiaj prawdopodobnie zdiagnozowanoby zesp\u00f3\u0142 stresu pourazowego (PTSD) \u2212 do\u015bwiadczenie to wzmocni\u0142o jego pacyfistyczne przekonania16. Podr\u00f3\u017ce w 1952 i 1953 roku, zw\u0142aszcza po Afryce p\u00f3\u0142nocnej, przynios\u0142y mu niesamowite do\u015bwiadczenia, r\u00f3wnie\u017c dotycz\u0105ce odwiedzanych miejsc, i nowy materia\u0142 dla tego wiecznie ciekawego m\u0142odego cz\u0142owieka z ma\u0142ego miasteczka w Teksasie. Widzimy jego nienasycenie w gromadzeniu obraz\u00f3w z pchlego targu w cyklu North African Collages i adaptowanie przez niego dost\u0119pnych materia\u0142\u00f3w w formie asambla\u017cy na kawa\u0142kach tektury o nier\u00f3wnych kraw\u0119dziach pozyskanych z opakowa\u0144 koszul. Do\u015bwiadczenie tworzenia sztuki na bie\u017c\u0105co, w reakcji na wizualn\u0105 kakofoni\u0119 podr\u00f3\u017cy, powtarza si\u0119 w pracach projektu ROCI z lat 80. ROCI ju\u017c na d\u0142ugo wcze\u015bniej \u017cy\u0142o w \u015bwiadomo\u015bci artysty. W 1990 roku w wywiadzie z Donaldem Saffem17, za\u0142o\u017cycielem studia graficznego i dyrektorem artystycznym ROCI, Rauschenberg opisuje pocz\u0105tki projektu w po\u0142owie lat 70. oraz wysi\u0142ek wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania z ameryka\u0144skim Departamentem Stanu, aby zaprezetowa\u0107 co\u015b, co mia\u0142o zosta\u0107 nazwane Robert Rauschenberg Around the World Tour. Na konferencji prasowej w Los Angeles zwi\u0105zanej z wystaw\u0105, artysta spontanicznie og\u0142osi\u0142 plan \u201emi\u0119dzynarodowej objazdowej wystawy po\u015bwi\u0119conej edukacji i pokojowi, a tak\u017ce wzajemnemu poznaniu i sprawom spo\u0142ecznym\u201d. W miar\u0119 jak pomys\u0142 ewoluowa\u0142, wzrasta\u0142a liczba potencjalnych partner\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o kilka najwi\u0119kszych ameryka\u0144skich muze\u00f3w i liczni sponsorzy korporacyjni, jednak ambitne, \u015bmia\u0142e i beztroskie plany Rauschenberga nie odpowiada\u0142y ich biurokratycznym i politycznym ograniczeniom. Projekt przybra\u0142 ostatecznie posta\u0107 podlegaj\u0105cego ci\u0105g\u0142ym zmianom wyboru prac. Wyb\u00f3r ten uwzgl\u0119dnia\u0142 tak\u017ce nowe prace powsta\u0142e w odpowiedzi na do\u015bwiadczenia artysty w goszcz\u0105cym go miejscu, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 nast\u0119pnie przekazywane kolejnym odwiedzanym przez artyst\u0119 krajom. Rauschenberg sam finansowa\u0142 ten projekt, sprzedaj\u0105c swoj\u0105 kolekcj\u0119 dzie\u0142 sztuki, g\u0142\u00f3wnie wczesne prace artyst\u00f3w z jego nowojorskiego kr\u0119gu z lat 50., w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142 m.in. Cy Twombley, Jasper Johns i Andy Warhol. To pozwoli\u0142o mu, jako niezale\u017cnej osobie, przemieszcza\u0107 si\u0119 swobodnie, bez wystawiania na pr\u00f3b\u0119 swoich wewn\u0119trznych przekona\u0144 i odwiedza\u0107 niekt\u00f3re z najbardziej niespokojnych i represyjnych kraj\u00f3w w \u015bwiecie zimnej wojny (w porz\u0105dku chronologicznym): Meksyk, Chile, Wenezuel\u0119, Chiny, Tybet, Japoni\u0119, Kub\u0119, ZSRR, Malezj\u0119 i podzielone Niemcy. Skr\u00f3t nazwy projektu z weso\u0142o\u015bci\u0105 by\u0142 wymawiany jako Rocky, imi\u0119 \u017c\u00f3\u0142wia artysty, jego domowego zwierz\u0105tka na Captiva Island.<\/p>\n\n\n\n

Rauschenberg od dawna chcia\u0142 odwiedzi\u0107 Zwi\u0105zek Radziecki, imperium z\u0142a podczas zimnej wojny Ronalda Reagana, jednak nawet z pomoc\u0105 miliardera, przemys\u0142owca i kolekcjonera sztuki Armanda Hammera przeszkody nie znika\u0142y. W rzeczywisto\u015bci zaanga\u017cowanie Hammera spowodowa\u0142o, zatrza\u015bni\u0119cie wielu drzwi, kt\u00f3re mia\u0142y sta\u0107 otworem, i dopiero osobisty kontakt z szefem Radzieckiego Zwi\u0105zku Artyst\u00f3w, poet\u0105-dysydentem Jewgienijem Jewtuszenk\u0105, spowodowa\u0142, \u017ce podr\u00f3\u017c i wystawa okaza\u0142y si\u0119 sukcesem. W kwietniu 1988 roku artysta wraz z zespo\u0142em przebywa\u0142 w Moskwie, a w lipcu odwiedzi\u0142 Leningrad. Wystawa ROCI zosta\u0142a otwarta w lutym nast\u0119pnego roku. By\u0142o to ju\u017c sz\u00f3ste z tych ambitnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 w ci\u0105gu czterech lat, dlatego zesp\u00f3\u0142 Rauschenberga by\u0142 w stanie zapewni\u0107 niezwyk\u0142y program wydarze\u0144, \u0142\u0105cznie z premierowym wyst\u0119pem tancerki Trishy Brown18. Reakcja Rosjan by\u0142a niew\u0105tpliwie pozytywna: ponad 145 000 os\u00f3b t\u0142oczy\u0142o si\u0119 w kolejce, by zobaczy\u0107 wystaw\u0119 w Galerii Tretiakowskiej w Centralnym Domu Artyst\u00f3w, w Moskwie.<\/p>\n\n\n\n

Gdzie indziej w ramach ROCI Rauschenberg pokaza\u0142 prace z ca\u0142ego okresu swojej kariery, \u0142\u0105cznie z White Paintings oraz Black Paintings z lat 1951-195219, a tak\u017ce prace, kt\u00f3re by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 poprzednich wystaw projektu ROCI w innych krajach oraz nowe prace wykonane w aktualnie odwiedzanym przez artyst\u0119 pa\u0144stwie. Fotografia, z jej pr\u0119dko\u015bci\u0105 zapisu i bezpo\u015brednio\u015bci\u0105 oraz rol\u0105, jak\u0105 odgrywa\u0142a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w podr\u00f3\u017cowaniu, by\u0142a niezb\u0119dna dla powstawania nowych prac. Siedem du\u017cych fotograwiur, kt\u00f3re tworz\u0105 Soviet\/American Array wskazuje na u\u017cycie przez Rauschenberga zdj\u0119\u0107 zar\u00f3wno jako element\u00f3w graficznych, jak i informacyjnych. Modyfikowane poprzez drukowanie kolorowym tuszem, przycinanie, nadrukowywanie, powt\u00f3rzenia i nak\u0142adanie si\u0119 element\u00f3w graficznych zdj\u0119cia tworz\u0105 sko\u0144czone prace. <\/p>\n\n\n\n

S\u0105 w\u015br\u00f3d nich albo migawki ukazuj\u0105ce znaki, ulice i budynki w Nowym Jorku i Moskwie, albo strony z rodzinnego albumu, a tak\u017ce popiersie Lenina, tarcze zegaru, og\u0142oszenia prasowe, wystawy sklepowe, kapusta, robotnicy budowlani, \u017co\u0142nierze i flagi, jak mityczny r\u00f3g wizualnej obfito\u015bci; \u0142\u0105cz\u0105 uczucia zdumienia i ekscytacji, kt\u00f3re mog\u0105 powsta\u0107 w wyniku zobaczenia nowego i tak innego miejsca po raz pierwszy. Wykorzystanie bia\u0142ej przestrzeni i przejrzysto\u015bci nak\u0142adanych na siebie warstw tuszu dodaje pracom \u015bwie\u017co\u015bci i bezpo\u015brednio\u015bci, jakby zosta\u0142y wykonane niedbale, a nawet przypadkowo. Wydaje si\u0119, \u017ce dosz\u0142o do swobodnego rozrzucenia losowo wybranych zdj\u0119\u0107, jednak to oczywiste, \u017ce wybory zosta\u0142y dokonane w przemy\u015blany spos\u00f3b, \u017ce zdecydowano o wykorzystaniu zdj\u0119cia, koloru, prostok\u0105tnego formatu i p\u0142aszczyzny pracy. Ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 dotyczy te\u017c samych zdj\u0119\u0107; styk\u00f3wki z radzieckich podr\u00f3\u017cy Rauschenberga \u2212 nigdy wcze\u015bniej niewystawiane \u2212 daj\u0105 obraz artysty ch\u0119tnie po\u015bwi\u0119caj\u0105cego uwag\u0119 nowemu, przyci\u0105gaj\u0105cemu jego wzrok \u015brodowisku, artysty kt\u00f3ry zach\u0142annie rejestruje atrakcje turystyczne, takie jak Sob\u00f3r Wasyla B\u0142ogos\u0142awionego czy wizualnie interesuj\u0105ce motywy, takie jak para sowieckich \u017co\u0142nierzy strzeg\u0105cych drzwi widzianych w lustrzanym odbiciu, znak w kszta\u0142cie strza\u0142ki lub zwini\u0119ty w\u0105\u017c. Wszystkie styk\u00f3wki s\u0105 dowodem starannego wyboru uj\u0119cia, spo\u015br\u00f3d nawet sze\u015bciu, gdy artysta wypr\u00f3bowuje r\u00f3\u017cne ekspozycje i punkty widzenia.<\/p>\n\n\n\n

Cykl Soviet\/American Array zosta\u0142 w najlepszy spos\u00f3b zaprezentowany w Moskwie, a tak\u017ce obecnie w Atlasie Sztuki w \u0141odzi, jako jedna monumentalna praca rozpo\u015bcieraj\u0105ca si\u0119 na siedmiu arkuszach papieru, z powtarzaj\u0105cymi si\u0119 elementami, obrazami i kolorami wzajemnie na siebie oddzia\u0142ywuj\u0105cymi i wzmacnianiaj\u0105cymi wzajemny przekaz. Rauschenberg przedstawia spojrzenia na Moskwi\u0119 i Nowy Jork: Sob\u00f3r Wasyla B\u0142ogos\u0142awionego i Dom na Kotielniczeskoj nabierie\u017cnoj, Empire State Building i World Trade Center, ale jego kola\u017ce s\u0105 r\u00f3wnie\u017c g\u0119ste od mniej rozpoznawalnych scen i budynk\u00f3w, powoduj\u0105c, \u017ce te dwa miejsca s\u0105 dos\u0142ownie zintegrowane ze sob\u0105, po\u0142\u0105czone i oprawione jako jedno. Wystawa ROCI zosta\u0142a otwarta w lutym 1989 roku, jako pierwsza tak du\u017ca wystawa ameryka\u0144skiego artysty w Rosji od czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej20<\/sup>. Jewtuszenko nazywa\u0142 j\u0105 symbolem duchowej pierestrojki21<\/sup>. Poprzedzi\u0142a upadek muru berli\u0144skiego niemal\u017ce o rok. Da\u0142o si\u0119 ju\u017c wtedy wyczu\u0107 nadchodz\u0105ce zmiany, a wraz z nimi pok\u00f3j. By\u0142 to czas nadziei i optymizmu.<\/p>\n\n\n\n

Robert Rauschenberg pozwoli\u0142 sobie na tw\u00f3rcz\u0105 swobod\u0119 w wizualnie g\u0119stych i emocjonuj\u0105co nieznanych miejscach, w imi\u0119 sztuki i pokoju, powodowany bezinteresowno\u015bci\u0105, humanizmem, kreatywno\u015bci\u0105 i rado\u015bci\u0105 \u017cycia. Pod przykrywk\u0105 ROCI zach\u0142annie przyw\u0142aszcza\u0142 sobie i kolekcjonowa\u0142 rzeczy tego \u015bwiata, konstruuj\u0105c z nich nowe, maj\u0105ce moc transformacji realia. Wystawa ta, podobnie jak Fotofestiwal, kt\u00f3rego jest cz\u0119\u015bci\u0105, przedstawia podr\u00f3\u017c jako \u017ar\u00f3d\u0142o nowych do\u015bwiadcze\u0144, idei i kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich, a tak\u017ce fotografi\u0119 jako spos\u00f3b postrzegania, zestawiania, pami\u0119tania i dzielenia si\u0119 tym, co niesie ze sob\u0105 podr\u00f3\u017c.<\/p>\n\n\n\n

Alison Nordstr\u00f6m, jako niezale\u017cna badaczka mieszka i pracuje w Cambridge (Massachusetts), specjalizuje si\u0119 w fotografii. Jest dyrektorem artystycznym \u0142\u00f3dzkiego Fotofestiwalu. Obecnie odbywa r\u00f3wnie\u017c rezydencj\u0119 w Graduate Department of Photography w Lesley University. Od 2004 do 2013 roku, Nordstr\u00f6m by\u0142a starszym kuratorem w George Eastman House, najstarszym i najwi\u0119kszym muzeum fotografii w Stanach Zjednoczonych. Posiada licencjat z literatury angielskiej, magisterium z bibliotekoznastwa (ze specjalizacj\u0105 dotycz\u0105c\u0105 muzeum) oraz doktorat z zakresu kultury wizualnej.<\/p>\n\n\n\n

*t\u0142umaczenie tekstu z j\u0119zyka angielskiego: Agata Mendrychowska<\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> Vita Chan-Magomedova cytuje t\u0119 wypowied\u017a Roberta Rauschenberga w swoim artykule Exhibitions: Contemporary Art in Moscow<\/em>, \u201eIzvestia\u201d (9 lutego 1989), t\u0142um. Alex Rudinski, cyt. za: Taylor Zakarin, Soviet\/American Array: Robert Rauschenberg and Soviet Unofficial Artists<\/em>, http:\/\/shuffle.rauschenbergfoundation.org\/exhibitions\/nasher\/essays\/Zakarin-soviet-american-array\/#fn-20-65<\/a> <\/p>\n\n\n\n

2<\/sup> Historia wystaw Roberta Rauschenberga w Polsce nie jest w pe\u0142ni udokumentowana, jednak poza w\u0142\u0105czeniem jego prac do kilku wystaw zbiorowych, ich udzia\u0142 w wystawach wydaje si\u0119 znikomy (Robert Rauschenberg: Ilustracje do \u203a\u203aPiek\u0142a\u2039\u2039 Dantego otwarta w Muzeum Sztuki w \u0141odzi w styczniu 1971 roku oraz Rauschenberg, wystawa prac na papierze w Muzeum Narodowym w Warszawie w p\u00f3\u017anych latach 70. \u2212 jestem wdzi\u0119czna Lechowi Lechowiczowi za te informacje).<\/p>\n\n\n\n

3<\/sup> \u201eNYR Daily\u201d, 14 listopada 2015, fragment ksi\u0105\u017cki: Spectacle of Skill: Selected Writings of Robert Hughes<\/em>, New York: Penguin Random House 2015.<\/p>\n\n\n\n

4<\/sup> Wiele informacji biograficznych zaczerpn\u0119\u0142am z: http:\/\/www.rauschenbergfoundation.org\/artist\/chronology<\/a><\/p>\n\n\n\n

5<\/sup> Nieformalne okre\u015blenie ustawy z 1944 w USA, przyznaj\u0105cej weteranom wracaj\u0105cym z II wojny \u015bwiatowej prawo do pomocy finansowej, kt\u00f3r\u0105 mogli przeznaczy\u0107 m.in. na nauk\u0119 (przyp. t\u0142um.).<\/p>\n\n\n\n

6<\/sup> Materia\u0142y edukacyjne i prasowe do wystawy Robert Rauschenberg: Combines<\/em> (1953-1964), 11 pa\u017adziernika 2006 \u2013 15 stycznia 2007, http:\/\/mediation.centrepompidou.fr\/education\/ressources\/ENS-Rauschenberg-EN\/ENS-rauschenberg-EN.htm<\/a><\/p>\n\n\n\n

7 <\/sup>Nicholas Cullinan, To Exist in Passing Time, [w:] Robert Rauschenberg: Photographs 1949-1962<\/em>, eds. Susan Davidson, David White, New York: D.A.P. 2011, s.13-40.<\/p>\n\n\n\n

8<\/sup> Przedmowa, [w:] Robert Rauschenberg: Photographs 1949-1962<\/em>, eds. Susan Davidson, David White, New York: D.A.P. 2011, s. 7.<\/p>\n\n\n\n

9<\/sup> Ibidem, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

10<\/sup> \u201ePrzez dwa tygodnie, w lecie 1946 roku, Beaumont i Nancy byli rezydentami w Black Mountain College. Beaumont da\u0142 kilka wyk\u0142ad\u00f3w na temat historii fotografii. Poproszono go, aby wr\u00f3ci\u0142 i prowadzi\u0142 zaj\u0119cia wakacyjne (podczas tzw. dwumiesi\u0119cznej sesji letniej \u2013 przyp. t\u0142um.) w roku 1947 i ponownie w 1948 roku. Newhall pisze o swoim pobycie w Black Mountain College we wspomnieniach (pt. Focus, s. 172-176), w kt\u00f3rych zawiera kilka anegdot. Niestety, nie znalaz\u0142am \u017cadnych list\u00f3w, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 osob\u0119 Newhalla z Rauschenbergiem. W swojej ksi\u0105\u017cce The Arts at Black Mountain College (MIT Press, 1987) Mary Emma Harris stwierdza, \u017ce Rauschenberg z\u0142o\u017cy\u0142 podanie o przyj\u0119cie do College’u jesieni\u0105 1948 roku i do\u0142\u0105czy\u0142 w po\u0142owie semestru (s. 122). Jako \u017ce Newhall by\u0142 tam tylko podczas sesji letniej w 1948 roku, zastanawiam si\u0119, czy \u015bcie\u017cki Newhalla i Rauschenberga w Black Mountain College w og\u00f3le w jakikolwiek spos\u00f3b mog\u0142y si\u0119 przeci\u0105\u0107\u201d. Korespondencja e-mailowa z Sheil\u0105 Foster, badaczk\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci Newhalla, 17 marca 2016<\/p>\n\n\n\n

11<\/sup> Philip Gefter, Transmuting Forms, Click by Click: The Photographer in Robert Rauschenberg<\/em>, New York Times, 17 pa\u017adziernika, 1981 http:\/\/www.nytimes.com\/2013\/10\/20\/arts\/design\/the-photographer-in-robert-rauschenberg.html<\/a><\/p>\n\n\n\n

12<\/sup> Nicholas Cullinan, To Exist in Passing Time, op. cit., s. 17.<\/p>\n\n\n\n

13<\/sup> Przedmowa, [w:] Robert Rauschenberg: Photographs 1949-1962<\/em>, op. cit., s. 8.<\/p>\n\n\n\n

14<\/sup> Andy Grundberg, Another Side of Rauschenberg<\/em>, New York Times, 18 pa\u017adziernika, 1981, http:\/\/www.nytimes.com\/1981\/10\/18\/magazine\/another-side-of-rauschenberg.html?pagewanted=all<\/a><\/p>\n\n\n\n

15<\/sup> Robert Rauschenberg, Statement on Photography<\/em>, 1981 skan odr\u0119cznie napisanego tekstu, archiwa, Robert Rauschenberg Foundation http:\/\/www.rauschenbergfoundation.org\/art\/archive\/a5<\/a><\/p>\n\n\n\n

16<\/sup> Robert Rauschenberg Foundation www.rauschenbergfoundation.org\/artist\/chronology\/1943\u201349<\/a><\/p>\n\n\n\n

17<\/sup> A Conversation about Art and ROCI, [w:] ROCI Rauschenberg Overseas Cultural Interchange, Washington, DC: Prestel and National Gallery of Art, 1991, s.155-179.<\/p>\n\n\n\n

18<\/sup> Ibidem, s. 172.<\/p>\n\n\n\n

19<\/sup> Ibidem, s.173.<\/p>\n\n\n\n

20<\/sup> ROCI, Robert Rauschenberg Foundation: www.rauschenbergfoundation.org\/art\/art-in-contexta\/roci<\/a><\/p>\n\n\n\n

21<\/sup> Yevgeny Yevtushenko, [w:] ROCI Rauschenberg Overseas Cultural Interchange, Washington, DC: Prestel and National Gallery of Art, 1991, s. 52.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Alison Nordstr\u00f6m<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[114],"class_list":["post-9216","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-robert_rauschenberg"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9216","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9216"}],"version-history":[{"count":42,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9216\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17624,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9216\/revisions\/17624"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9216"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9216"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9216"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}