{"id":7972,"date":"2007-09-07T10:54:00","date_gmt":"2007-09-07T10:54:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=7972"},"modified":"2022-04-04T10:51:24","modified_gmt":"2022-04-04T10:51:24","slug":"przeciw-historia-w-pracach-rafala-jakubowicza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/przeciw-historia-w-pracach-rafala-jakubowicza\/","title":{"rendered":"Przeciw-historia w pracach Rafa\u0142a Jakubowicza"},"content":{"rendered":"\n

Prace Rafa\u0142a Jakubowicza pytaj\u0105 o znaczenie \u015blad\u00f3w Zag\u0142ady dla naszej wyobra\u017ani. Prowokuj\u0105 do zastanowienia, jakie obrazy z przesz\u0142o\u015bci przechowuje nasza wyobra\u017ania. Ale przede wszystkim artysta w swej sztuce pyta, jak przesz\u0142o\u015b\u0107 odciska si\u0119 na tera\u017aniejszo\u015bci. Jego prace nie m\u00f3wi\u0105 wprost o Zag\u0142adzie, jedynie sugeruj\u0105, uruchamiaj\u0105c ca\u0142y \u0142a\u0144cuch skojarze\u0144. Artysta si\u0119ga do tego, co znajduje si\u0119 w g\u0142\u0119bokich pok\u0142adach naszej \u015bwiadomo\u015bci. Pokazuje nam obrazy otaczaj\u0105cej nas wsp\u00f3\u0142czesnej rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rych pojedyncze elementy my sami odnosimy do historii. Chodzi wi\u0119c o nasz\u0105 zbiorow\u0105 wyobra\u017ani\u0119, kt\u00f3ra uleg\u0142a zdecydowanym przekszta\u0142ceniom po Auschwitz. Jak pisze Eleonora Jedli\u0144ska \u201etory kolejowe nigdy ju\u017c nie b\u0119d\u0105 znaczy\u0142y tylko \u00bbtory kolejowe\u00ab\u201d1<\/sup>. To samo dotyczy wagon\u00f3w towarowych, drut\u00f3w kolczastych, ciasno poustawianych prycz, pionowych pas\u00f3w na ubraniach itp.<\/p>\n\n\n\n

Jedn\u0105 z najbardziej znanych prac Jakubowicza jest Arbeitsdisziplin<\/em><\/strong> (light-box, poczt\u00f3wki oraz film wideo, 2002). Fotografia przedstawia fabryk\u0119 Volkswagena w Antoninku pod Poznaniem na tle cz\u0119\u015bciowo zachmurzonego nieba, roz\u015bwietlonego przez zachodz\u0105ce s\u0142o\u0144ce. Nad fabryk\u0105 dominuje wysoka, w\u0105ska wie\u017ca z wielkim logo koncernu, ca\u0142o\u015b\u0107 otoczona jest murem, nad kt\u00f3rym umieszczono drut kolczasty. Widok nieba zajmuje wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 fotografii, mo\u017ce kojarzy\u0107 si\u0119 z pi\u0119knymi widokami czy romantycznymi pejza\u017cami. Jednak\u017ce to przedstawienie nie ma nic wsp\u00f3lnego z sielankowym krajobrazem. Jego nastr\u00f3j jest z\u0142owrogi, ponury, a to za spraw\u0105 dominuj\u0105cej nad ca\u0142o\u015bci\u0105, fallicznej wie\u017cy (jej kszta\u0142t symbolicznie odnosi si\u0119 do sprawowania w\u0142adzy, kt\u00f3ra jest tu \u015bci\u015ble okre\u015blona \u2013 przez wielkie logo VW). Z\u0142owrog\u0105 wymow\u0119 pot\u0119guje widok drutu kolczastego na pierwszym planie. (Obecnie wok\u00f3\u0142 terenu fabryki nie ma ju\u017c drutu kolczastego, najprawdopodobniej zosta\u0142 zdj\u0119ty ze wzgl\u0119du na g\u0142o\u015bne echo kontrowersji wok\u00f3\u0142 pracy Jakubowicza i jej ocenzurowania przez dyrektora Galerii Miejskiej \u201eArsena\u0142\u201d w Poznaniu wskutek interwencji w\u0142adz koncernu oraz prezydenta miasta). <\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce w przypadku omawianego zdj\u0119cia artysta nie dokona\u0142 \u017cadnej ingerencji w ten industrialny krajobraz. Po prostu sfotografowa\u0142 to, co jest. Jednocze\u015bnie praca ta ujawnia, \u017ce nie istnieje co\u015b takiego, jak przezroczysto\u015b\u0107 fotografii. Samo wykadrowanie zdj\u0119cia tak, aby drut kolczasty by\u0142 na pierwszym planie, wykorzystanie naturalnego \u015bwiat\u0142a zachodz\u0105cego nieba (co jednocze\u015bnie wp\u0142ywa na przyciemnienie sfotografowanego obiektu) uruchamia ca\u0142y \u0142a\u0144cuch skojarze\u0144. Nieuchronne jest skojarzenie tego widoku z obozami koncentracyjnymi, co wzmacnia widok wspomnianej wie\u017cy, kt\u00f3ra kojarzy si\u0119 z kominem2<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Na filmie wideo ukazany jest stra\u017cnik pilnuj\u0105cy terenu fabryki w Antoninku. Film by\u0142 kr\u0119cony z ukrycia, chocia\u017c wida\u0107, \u017ce stra\u017cnik podejrzewa\u0142 obecno\u015b\u0107 intruza. Od czasu do czasu spogl\u0105da bowiem w stron\u0119 kamery. Stra\u017cnik ma na g\u0142owie grub\u0105 czapk\u0119, r\u0119ce chowa w r\u0119kawach kurtki, a wydychane przez niego powietrze zamienia si\u0119 w par\u0119. Z pewnym znudzeniem spaceruje po terenie fabryki (czarno-bia\u0142e przedstawienie spaceruj\u0105cego stra\u017cnika zosta\u0142o umieszczone r\u00f3wnie\u017c na rewersie poczt\u00f3wki). <\/p>\n\n\n\n

Tytu\u0142 Arbeitsdiszciplin<\/em> oznacza dyscyplin\u0119 pracy, co z kolei odsy\u0142a do napis\u00f3w umieszczanych na bramach oboz\u00f3w koncentracyjnych Arbeit Macht Frei<\/em>, co znaczy praca czyni wolnym<\/em>3<\/sup>. Ten napis na bramach korespondowa\u0142 z innym has\u0142em, kt\u00f3re realizowali w obozach nazi\u015bci: \u201eArbeitsdisziplin\u201d \u2013 dyscyplin\u0105 pracy. Poj\u0119cie to oddaje zarazem ich obsesyjne zami\u0142owanie do porz\u0105dku, dyscypliny oraz do warto\u015bci, jak\u0105 jest praca \u2013 warto\u015bci stawianej ponad ludzkie \u017cycie. <\/p>\n\n\n\n

Artysta nie ingeruje w wizualno\u015b\u0107 otoczenia, ale dodaj\u0105c ten napis na poczt\u00f3wkach i tytu\u0142uj\u0105c ca\u0142\u0105 swoj\u0105 prac\u0119 Arbeitsdisziplin<\/em>, zadaje pytanie o wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, o si\u0142\u0119 wielkich koncern\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c tych, kt\u00f3re by\u0142y uwik\u0142ane w mechanizm Zag\u0142ady (podobnie jak koncerny Bayer AG, Siemens AG i inne, kt\u00f3re m.in. wykorzystywa\u0142y prac\u0119 przymusowych robotnik\u00f3w). W kontek\u015bcie tej pracy zasadne s\u0105 pytania o znaczenie i mechanizmy dzia\u0142ania wielkich korporacji (r\u00f3wnie\u017c tych obarczonych z\u0142\u0105 histori\u0105) dzisiaj, w wolnorynkowej gospodarce. Koncerny te prowadz\u0105 ekspansywn\u0105 polityk\u0119 ekonomiczn\u0105 opart\u0105 na delokacji, czyli przenoszeniu miejsc pracy ze wzgl\u0119du na ni\u017csze koszty pracy i produkcji. Bazuj\u0105 na taniej sile roboczej w krajach, w kt\u00f3rych buduj\u0105 swoje fabryki. Nie potrzebuj\u0105 ju\u017c robotnik\u00f3w przymusowych, ale same zasady dzia\u0142ania (ekspansja i wykorzystanie taniej si\u0142y roboczej) s\u0105 wci\u0105\u017c podobne. <\/p>\n\n\n\n

Napis \u201eArbeitsdisziplin\u201d napisano prost\u0105 czcionk\u0105, jak gdyby na starej niemieckiej maszynie do pisania. T\u0105 czcionk\u0105 Jakubowicz wykona\u0142 te\u017c napis w innej pracy, a mianowicie Seuchensperrgebiet<\/em><\/strong> (Obszar obj\u0119ty epidemi\u0105<\/em>, 2002 \u2013 billboard prezentowany w ramach festiwalu Novart w Krakowie oraz poczt\u00f3wka). W tym przypadku do samej pracy artysta nie doda\u0142 \u017cadnych element\u00f3w obrazowych. Na bia\u0142ym tle zosta\u0142 umieszczony niewyra\u017any, zamazany napis, na og\u00f3\u0142 niezrozumia\u0142y dla polskiej publiczno\u015bci. Jest to charakterystyczna dla j\u0119zyka niemieckiego zbitka kilku s\u0142\u00f3w tworz\u0105ca jeden rzeczownik. \u201eNiemal\u017ce niemo\u017cliwym jest, w rytmie miasta, przeczytanie go od jego pierwszego cz\u0142onu Seuchen<\/em>… do ostatniego …gebiet<\/em>\u201d4<\/sup>. Artysta si\u0119ga w tym przypadku do metod artyst\u00f3w postmodernizmu oporu, a przede wszystkim do dzia\u0142a\u0144 Jenny Holzer, kt\u00f3ra w miejscach publicznych, gdzie zwykle znajduj\u0105 si\u0119 reklamy, wstawia\u0142a zagadkowe, niejednoznaczne napisy odnosz\u0105ce si\u0119 do sfery w\u0142adzy, medi\u00f3w, zale\u017cno\u015bci p\u0142ci itp. Te dzia\u0142ania maj\u0105 w sobie co\u015b z miejskiej partyzantki z jednej strony, a z drugiej \u2013 z rebus\u00f3w. Niepokoj\u0105 widz\u00f3w ze wzgl\u0119du na niemo\u017cno\u015b\u0107 odczytania znacze\u0144, bowiem has\u0142a s\u0105 zwykle niezrozumia\u0142e, a u Holzer \u2013 wr\u0119cz same sobie przecz\u0105. Widz pozostaje z tymi niejednoznacznymi has\u0142ami, kt\u00f3re w dodatku napotyka w miejscach, gdzie przekaz jest z regu\u0142y prosty i jednoznaczny5<\/sup>. W pracy Jakubowicza napis wkracza w wyobra\u017ani\u0119 widza, a zarazem, przez brak jakiegokolwiek obrazu, odwo\u0142uje si\u0119 do rzeczywisto\u015bci na zewn\u0105trz billboardu, naznaczaj\u0105c j\u0105. Tablic\u0105 z tym napisem w czasie wojny, w \u017cydowskich gettach zaznaczano obszar obj\u0119ty zaraz\u0105, jest to wi\u0119c kolejne poj\u0119cie obci\u0105\u017cone z\u0142\u0105 histori\u0105, wywodz\u0105ce si\u0119 z urz\u0119dowego j\u0119zyka III Rzeszy. Ale znaczenie poj\u0119cia \u201eSeuchensperrgebiet\u201d jest bardziej wieloznaczne, przywo\u0142uje bowiem u\u017cywane przez nazist\u00f3w metafory brudu, choroby i zarazk\u00f3w dla opisania wszystkich i wszystkiego, co przeznaczone zosta\u0142o do eliminacji. \u201e\u017bydzi, wszy, tyfus plamisty\u201d \u2013 to zbitka s\u0142\u00f3w z jednego z nazistowskich plakat\u00f3w rozpowszechnianych w Polsce. <\/p>\n\n\n\n

Raczej niezrozumia\u0142y napis, niewyra\u017ana czcionka \u2013 odsy\u0142aj\u0105 do tego wszystkiego, co dawne, minione, ale umieszczenie plakatu w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego miasta zmusza (tych, kt\u00f3rzy rozszyfruj\u0105 ju\u017c \u00f3w rebus) do zadania pytania o wsp\u00f3\u0142czesne mechanizmy segregacji oraz u\u017cywane dzi\u015b metafory choroby czy zarazy. Co ze zbrodniczej przesz\u0142o\u015bci zosta\u0142o we wsp\u00f3\u0142czesnej zbiorowej wyobra\u017ani? Wci\u0105\u017c bowiem mo\u017cemy spotka\u0107 przyk\u0142ady tzw. \u201emowy nienawi\u015bci\u201d6<\/sup> opisuj\u0105cej tzw. \u201einnych\u201d (dzi\u015b s\u0105 to przede wszystkim homoseksuali\u015bci) za pomoc\u0105 cielesnych i fizjologicznych metafor (brud, choroba, zwyrodnienie czy degeneracja). Wci\u0105\u017c te\u017c d\u0105\u017cy si\u0119 do usuni\u0119cia \u201einnych\u201d z pola widzialno\u015bci. Synonimem tego pola mo\u017ce by\u0107 w przypadku pracy Jakubowicza owo bia\u0142e t\u0142o \u2013 puste miejsce i gro\u017any napis ka\u017c\u0105cy trzyma\u0107 si\u0119 z daleka, nie przekracza\u0107 linii obj\u0119tej \u201ezaraz\u0105\u201d. Na podstawie podobnych przes\u0142anek Eleonora Jedli\u0144ska odczytuje sztuk\u0119 Rafa\u0142a Jakubowicza, podobnie jak prace innych artyst\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do problematyki Zag\u0142ady, w kontek\u015bcie walki o prawo do inno\u015bci7<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Skojarzenia zwi\u0105zane z Zag\u0142ad\u0105 uruchamia te\u017c projekt Jakubowicza pt. P\u0142ywalnia <\/em><\/strong>(\u05d1\u05e8\u05d9\u05db\u05ea-\u05e9\u05d7\u05d9\u05d9\u05d4, czyt. \u201eberechat sechija\u201d projekcja8<\/sup>, film wideo, poczt\u00f3wka, 2003). By\u0142a to projekcja hebrajskiego napisu \u05d1\u05e8\u05d9\u05db\u05ea-\u05e9\u05d7\u05d9\u05d9\u05d4 (p\u0142ywalnia) na fasad\u0119 budynku dawnej synagogi w Poznaniu, kt\u00f3ra zosta\u0142a przekszta\u0142cona przez nazist\u00f3w w p\u0142ywalni\u0119 i t\u0119 zmienion\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni do dzi\u015b. Artysta przeprowadzi\u0142 swoj\u0105 akcj\u0119 w sze\u015b\u0107dziesi\u0105t\u0105 trzeci\u0105 rocznic\u0119 dnia, kiedy Niemcy zacz\u0119li dokonywa\u0107 przekszta\u0142ce\u0144 tego budynku. <\/p>\n\n\n\n

Wy\u015bwietlony na dawnej synagodze hebrajski napis dla wi\u0119kszo\u015bci widz\u00f3w by\u0142 niezrozumia\u0142y. Artysta umieszczaj\u0105c niejednoznaczne napisy w przestrzeni publicznej, zwraca te\u017c uwag\u0119 na sam\u0105 wizualno\u015b\u0107 s\u0142\u00f3w pisanych w okre\u015blonych j\u0119zykach \u2013 niemieckim czy hebrajskim \u2013 j\u0119zykach, kt\u00f3re same w sobie nacechowane s\u0105 znaczeniami i uruchamiaj\u0105 okre\u015blone skojarzenia (j\u0119zyk niemiecki kojarzy si\u0119, przede wszystkim starszym ludziom, z przemoc\u0105; j\u0119zyk hebrajski wywo\u0142uje skojarzenia tragiczne, zwi\u0105zane z Zag\u0142ad\u01059<\/sup>). Na poczt\u00f3wce widzimy budynek dawnej synagogi z hebrajskim napisem \u201eP\u0142ywalnia\u201d, a na jej awersie k\u0105pi\u0105cych si\u0119 ch\u0142opc\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Ta projekcja mia\u0142a charakter interwencji ujawniaj\u0105cej nieprzystawalno\u015b\u0107 dw\u00f3ch rzeczywisto\u015bci: dawnej synagogi oraz obecnej p\u0142ywalni i mia\u0142a sprowokowa\u0107 dyskusj\u0119 nad znaczeniem tego miejsca. Ta nieprzystawalno\u015b\u0107 zosta\u0142a ujawniona tylko tymczasowo, przez kr\u00f3tki czas (jeden wiecz\u00f3r). Poj\u0119cie tymczasowo\u015bci mo\u017cna odnie\u015b\u0107 te\u017c do samej p\u0142ywalni. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce wybudowana przez nazist\u00f3w w dawnej bo\u017cnicy p\u0142ywalnia powinna by\u0107 czym\u015b \u201etymczasowym\u201d, ale okazuje si\u0119, \u017ce z tego \u201eprezentu\u201d Polacy bardzo ch\u0119tnie korzystaj\u0105. Tymczasowa forma akcji Jakubowicza kojarzy si\u0119 te\u017c z publicznymi projekcjami Krzysztofa Wodiczki, kt\u00f3rych zadaniem jest \u201eujawnianie\u201d, \u201eods\u0142anianie\u201d stosunk\u00f3w w\u0142adzy, ukrytej przemocy czy cierpienia jednostek. Jak wida\u0107, artysta konsekwentnie odwo\u0142uje si\u0119 do metod artyst\u00f3w postmodernizmu oporu, tropi\u0105cych relacje mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105, produkcj\u0105 i komunikacj\u0105, ujawniaj\u0105cych ukryte stosunki w\u0142adzy10<\/sup>. Sztuka Jakubowicza wydaje si\u0119 nawet bli\u017csza tym artystom, ni\u017c takim tw\u00f3rcom jak Miros\u0142aw Ba\u0142ka czy Luc Tuymans, o inspiracjach, kt\u00f3rymi m\u00f3wi sam artysta. Inspiracje Tuymansem ujawniaj\u0105 si\u0119 bardziej w malarskich realizacjach artysty, takich jak Zugzwang<\/em> (2003) czy Gabinet<\/em> (2006). <\/p>\n\n\n\n

Wspomniany napis \u05d1\u05e8\u05d9\u05db\u05ea-\u05e9\u05d7\u05d9\u05d9\u05d4, tak jak w przypadku wcze\u015bniejszych prac, uruchamia znowu skojarzenia zwi\u0105zane z histori\u0105. Napis ten zosta\u0142 w pewnym sensie u\u017cyty tautologicznie, potwierdza bowiem stan faktyczny tego budynku, jego obecn\u0105 funkcj\u0119. Interwencja artysty ograniczona zosta\u0142a do minimum, co podobnie jak w przypadku om\u00f3wionych wcze\u015bniej prac spowodowa\u0142o zwr\u00f3cenie uwagi na wizualno\u015b\u0107 otoczenia. Przewrotnie, umieszczaj\u0105c na budynku napis \u201ep\u0142ywalnia\u201d, tyle \u017ce w j\u0119zyku hebrajskim, artysta ka\u017ce nam spojrze\u0107 na ten budynek jako na synagog\u0119. Paradoksalnie wi\u0119c ten napis, cho\u0107 w warstwie leksykalnej odnosi si\u0119 do obecnej funkcji budynku, w warstwie semiotycznej (litery hebrajskie odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do kultury \u017cydowskiej same w sobie maj\u0105ce walor sakralny11<\/sup>) odsy\u0142a do jego pierwotnej funkcji. Tym samym ten napis wype\u0142nia pustk\u0119 \u2013 pustk\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z wymazaniem historii tego miejsca, brakiem odniesienia do jego pierwotnej funkcji (tym odniesieniem jest jedynie tablica pami\u0105tkowa umieszczona przy wej\u015bciu do dawnej synagogi).<\/p>\n\n\n\n

\u015alad\u00f3w pierwotnej funkcji budynku oraz jego historii (tzw. pami\u0119ci miejsca) Jakubowicz szuka r\u00f3wnie\u017c poprzez film wideo pt. P\u0142ywalnia<\/em>. Artysta wchodzi tu z kamer\u0105 do \u015brodka i skrupulatnie rejestruje wszystko, co znajduje si\u0119 we wn\u0119trzu. Jego podr\u00f3\u017c po dawnej synagodze odbywa si\u0119 zgodnie z rytmem korzystania z p\u0142ywalni: najpierw wi\u0119c artysta z kamer\u0105 przechodzi przez hol, nast\u0119pnie wchodzi do szatni, potem filmuje prysznice. Ich metalowe zako\u0144czenia, tak jak kafelkowe \u015bciany, budz\u0105 z\u0142owrogie skojarzenia12<\/sup>. P\u00f3\u017aniej wraz ze spojrzeniem kamery przemieszczamy si\u0119 w stron\u0119 basenu, na kt\u00f3rym, jak prawdziwi p\u0142ywacy \u2013 zostajemy d\u0142u\u017cej. Artysta kr\u0119ci monotonny, statyczny film ukazuj\u0105cy basen, a jednocze\u015bnie kamera rejestruje ca\u0142y wystr\u00f3j budynku. Ujawnia struktur\u0119 tej budowli przeznaczonej do pe\u0142nienia funkcji sakralnych. Widzimy wod\u0119 odbijaj\u0105c\u0105 \u015bciany i okna oraz sklepienie. I nagle, w wyobra\u017ani widza ta woda przejmuje sakralne funkcje miejsca13<\/sup>. W odblaskach \u015bwiat\u0142a na powierzchni wody dostrzegamy niezwyk\u0142o\u015b\u0107 i tajemniczo\u015b\u0107. Nast\u0119pnie opuszczamy basen, przechodzimy pod zawieszonym nad drzwiami neonem BOSCH (znowu firma, kt\u00f3ra by\u0142a uwik\u0142ana w Zag\u0142ad\u0119), a wychodz\u0105c, zatrzymujemy si\u0119 przy automatach do gry, gdzie toczy si\u0119 fikcyjna wojna i padaj\u0105 strza\u0142y. Na ko\u0144cu opuszczamy budynek, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 elewacjom. <\/p>\n\n\n\n

Pisz\u0105c o skojarzeniach, kt\u00f3re wywo\u0142uje film Rafa\u0142a Jakubowicza Eleonora Jedli\u0144ska wskazuje, \u017ce cho\u0107 obecna p\u0142ywalnia miejska w Poznaniu nigdy nie by\u0142a miejscem unicestwienia \u017byd\u00f3w, to jednak obrazy zarejestrowane przez artyst\u0119 odsy\u0142aj\u0105 nas do Zag\u0142ady: \u201eSens filmu wydaje si\u0119 jednak jednoznacznie odwo\u0142ywa\u0107 do pami\u0119ci miejsca, kt\u00f3re w swym pierwotnym przeznaczeniu by\u0142o miejscem sakralnym, i do pami\u0119ci Zag\u0142ady narodu \u017cydowskiego\u201d14<\/sup>. Z kolei Piotr Kowalik w tek\u015bcie pt. \u201eRafa\u0142 Jakubowicz \u2013 w s\u0142u\u017cbie pami\u0119ci i zdrowia\u201d zastanawia si\u0119 nad \u0142atwo\u015bci\u0105, z kt\u00f3r\u0105 nasuwaj\u0105 si\u0119 ogl\u0105daj\u0105cym podobne skojarzenia. Wskazuje, \u017ce \u015bwiadczy to o sile obraz\u00f3w. Ale te\u017c \u015bwiadczy to o znaczeniu wizualnych skojarze\u0144, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 jeszcze przed werbalizacj\u0105 konkretnych problem\u00f3w. Historia funkcjonuje w naszej wyobra\u017ani w formie pewnych obraz\u00f3w-ikon (na podobny problem zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Zbigniew Libera w serii Pozytywy<\/em>, 2004). Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c historii Zag\u0142ady \u2013 historii, kt\u00f3ra, jak pisze Katarzyna Bojarska, rozpuszcza si\u0119 w coraz bardziej niezr\u00f3\u017cnicowanym potoku obraz\u00f3w, znak\u00f3w, \u201ekt\u00f3rymi ludzie porozumiewaj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105\u201d15<\/sup>. Mo\u017cna te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce wydarzenia historyczne, \u0142\u0105cznie z tymi najtragiczniejszymi, jak Zag\u0142ada, obudowywane s\u0105 znaczeniami, wci\u0105\u017c na nowo s\u0105 przepisywane, uzupe\u0142niane, poprawiane. Sama Zag\u0142ada, cho\u0107 okre\u015blana jest jako co\u015b niewyobra\u017calnego i niemo\u017cliwego do wypowiedzenia, zarazem wci\u0105\u017c obrasta w znaczenia, kt\u00f3re s\u0105 okre\u015blane w obszarze zewn\u0119trznych dyskurs\u00f3w, dokonuj\u0105cych w ten spos\u00f3b jej \u201eramowania\u201d (a wi\u0119c nadawania znacze\u0144 w uj\u0119ciu intertekstualist\u00f3w16<\/sup>). Te dyskursy to np. sfera nauki, polityki, literatury, poezji, filmu fabularnego, sztuk plastycznych itp. W efekcie ka\u017cda wypowied\u017a o Holocau\u015bcie odsy\u0142a do tego, co ju\u017c o nim wiemy, do funkcjonuj\u0105cych w naszej wyobra\u017ani obraz\u00f3w dotycz\u0105cych Zag\u0142ady. <\/p>\n\n\n\n

To uruchamianie wizualnych skojarze\u0144 jest w\u0142a\u015bciwe dla naszej zdolno\u015bci projekcji, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 Ernst H. Gombrich w ksi\u0105\u017cce \u201eSztuka i z\u0142udzenie\u201d17<\/sup>. Chodzi mianowicie o to, \u017ce dopasowujemy widziane obrazy do schemat\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 nam ju\u017c znane. Pojmowanie bowiem, jak podkre\u015bla Gombrich, dominuje nad postrzeganiem. W jakim\u015b sensie widzimy wi\u0119c to, co chcemy zobaczy\u0107. I dlatego w przypadku pozna\u0144skiej P\u0142ywalni<\/em> widzimy \u015blady Zag\u0142ady. Gombrich nazywa to \u201eprogramow\u0105 projekcj\u0105\u201d, kt\u00f3ra powoduje, \u017ce widzimy lub s\u0142yszymy to, co dostarcza nam pami\u0119\u0107. Nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak wiele w naszym postrzeganiu zale\u017cy od naszej posiadanej wiedzy i nastawienia. Wszelka sztuka jest gr\u0105 z nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0105 i nasz\u0105 pami\u0119ci\u010518<\/sup>. Warto te\u017c jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce nasza wyobra\u017ania jest zwodnicza, wytwarza czy dorabia pewne obrazy i sytuacje, kt\u00f3rych nie widzieli\u015bmy i w kt\u00f3rych nie uczestniczyli\u015bmy, ale kt\u00f3re wpasowuj\u0105 si\u0119 w jaki\u015b schemat. Te obrazy przenikaj\u0105 do naszej wyobra\u017ani z obszaru kultury popularnej, sztuki, historii. Wskazuje to na problem, \u017ce prawda zawsze zaz\u0119bia si\u0119 z fikcj\u0105. W przypadku tej jak i innych prac Jakubowicza nie chodzi wi\u0119c o to, jak chce wi\u0119kszo\u015b\u0107 komentator\u00f3w jego sztuki, by zbudowa\u0107 projekt ocalenia pami\u0119ci, ale raczej, by pozna\u0107 znaczenie \u015blad\u00f3w Zag\u0142ady w naszym zbiorowym imaginarium.<\/p>\n\n\n\n

Rafa\u0142 Jakubowicz odwo\u0142uje si\u0119 cz\u0119sto do gotowych obraz\u00f3w, preparuje jaki\u015b fragment przesz\u0142o\u015bci, umieszczaj\u0105c go we wsp\u00f3\u0142czesnym kontek\u015bcie, ale te\u017c wskazuj\u0105c na histori\u0119, kt\u00f3r\u0105 ten kontekst w sobie kryje. Jedn\u0105 z takich prac jest neon \u201eEB<\/strong>\u201d (2006), jaki pojawi\u0142 si\u0119 w pozna\u0144skim Zamku Cesarskim podczas wystawy Stan wewn\u0119trzny<\/em>19<\/sup>. Wed\u0142ug Przemys\u0142awa J\u0119drowskiego, kuratora tej wystawy, ka\u017cdy z wystawiaj\u0105cych tu artyst\u00f3w mia\u0142 zmierzy\u0107 si\u0119 z siln\u0105, totalitarn\u0105 struktur\u0105 Zamku \u2013 budynku, kt\u00f3ry mia\u0142 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 g\u0142\u00f3wnej kwatery Hitlera w tzw. Kraju Warty i dlatego ju\u017c w 1939 roku rozpocz\u0119to prace, kt\u00f3rymi dowodzi\u0142 sam Albert Speer, nad zmian\u0105 wystroju Zamku20<\/sup>. Rafa\u0142 Jakubowicz nad jedn\u0105 z klatek schodowych zawiesi\u0142 neon \u201eEB\u201d przypominaj\u0105cy swym kszta\u0142tem koniczynk\u0119 lub te\u017c motyla. By\u0142 to monogram zaprojektowany przez Alberta Speera dla Ewy Braun (by\u0142 m.in. wyszywany na obrusach). W tym przypadku odczytanie znacze\u0144 tej pracy uzale\u017cnione jest od naszej wiedzy i znajomo\u015bci historii, b\u0105d\u017a mo\u017cliwo\u015bci jej poznania od samego artysty. W przeciwnym razie, jeste\u015bmy skazani na niewiedz\u0119 i mo\u017cemy s\u0105dzi\u0107, \u017ce artysta pr\u00f3bowa\u0142 zamieni\u0107 neon z reklam\u0105, jakich wiele w mie\u015bcie, w beztroski znak \u2013 symbol szcz\u0119\u015bcia. Nie wiemy bowiem, \u017ce ten beztroski znak skrywa mroczn\u0105 histori\u0119, kt\u00f3r\u0105 zarazem artysta naznacza miejsce swej interwencji. Ciekawe jest to, \u017ce w zimnych murach wielkiego Zamku ta koniczynka \u2013 w warstwie wizualnej \u2013 wydawa\u0142a si\u0119 mie\u0107 pozytywne przes\u0142anie. Praca ta m\u00f3wi jednak r\u00f3wnie\u017c o tym, jak, b\u0119d\u0105c nie\u015bwiadomi, mo\u017cemy \u0142atwo wpa\u015b\u0107 w pu\u0142apk\u0119 gloryfikowania danej w\u0142adzy czy cho\u0107by tylko nie\u015bwiadomego multiplikowania jej symboli czy znacze\u0144. <\/p>\n\n\n\n

Metod\u0105 preparowania fragment\u00f3w przesz\u0142o\u015bci Jakubowicz pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w pracy pt. Transparent<\/em><\/strong> (2006). By\u0142a to jedna z dw\u00f3ch prac, kt\u00f3re prezentowa\u0142 w ramach wystawy Ulica Pr\u00f3\u017cna<\/em>21<\/sup> odwo\u0142uj\u0105cej si\u0119 do problemu pami\u0119ci warszawskiego getta22<\/sup>. Transparent z napisem \u201ePrecz z \u017cydowsk\u0105 sztuk\u0105\u201d zosta\u0142 ustawiony na klatce schodowej kamienicy, gdzie odbywa\u0142a si\u0119 prezentacja. Transparent by\u0142 powt\u00f3rzeniem transparentu niesionego podczas warszawskiej manifestacji w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym, z kt\u00f3rej zachowa\u0142o si\u0119 dokumentalne zdj\u0119cie. <\/p>\n\n\n\n

Warto wskaza\u0107 w odniesieniu do tej pracy, jak i tych omawianych wcze\u015bniej, \u017ce artyst\u0119 interesuje te\u017c problem \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych \u2013 tego jak u\u017cywamy ich do rekonstruowania historii oraz na jakie \u017ar\u00f3d\u0142a zwracamy uwag\u0119, a jakie pomijamy. Ewa Doma\u0144ska w ksi\u0105\u017cce Historie niekonwencjonalne<\/em> wskazuje na krytyk\u0119 poj\u0119cia \u201e\u017ar\u00f3d\u0142a historycznego\u201d, poj\u0119cia, kt\u00f3re jest reliktem pozytywizmu i kt\u00f3re sugeruje mi\u0119dzy innymi \u201emo\u017cliwo\u015b\u0107 dotarcia do \u00bbfakt\u00f3w bazowych\u00ab, w kt\u00f3rych na odkrycie czeka prawda historyczna\u201d, a tak\u017ce \u201eprzywo\u0142uje skojarzenia z czysto\u015bci\u0105, przezroczysto\u015bci\u0105 pozosta\u0142o\u015bci po przesz\u0142o\u015bci uznawanych za \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re s\u0105 jak oddzielaj\u0105ca nas od przesz\u0142o\u015bci szyba, poprzez kt\u00f3r\u0105 jeste\u015bmy w stanie zobaczy\u0107 j\u0105 tak\u0105, jak\u0105 by\u0142a \u2013 nie zniekszta\u0142con\u0105\u201d23<\/sup>. Ale w zwi\u0105zku z podwa\u017ceniem tradycyjnego my\u015blenia o \u017ar\u00f3d\u0142ach, pozostaje nam pytanie, jak okre\u015bli\u0107 i jak bada\u0107 pozosta\u0142o\u015bci po przesz\u0142o\u015bci. Doma\u0144ska proponuje \u201e\u015blad (przesz\u0142o\u015bci)\u201d \u2013 poj\u0119cie, kt\u00f3re zwraca m.in. uwag\u0119 na ambiwalentny status przesz\u0142o\u015bci jako takiej (jej \u201e\u015bladow\u0105\u201d obecno\u015b\u0107). To w\u0142a\u015bnie takimi \u201e\u015bladami\u201d przesz\u0142o\u015bci zajmuje si\u0119 w swej sztuce Jakubowicz, staraj\u0105c si\u0119 je wytropi\u0107, pod\u0105\u017ca\u0107 za nimi w poszukiwaniu ich znacze\u0144. Ale wskazuje on nie tylko na to, co \u015blady znacz\u0105, ale te\u017c na to, jak gubi\u0105 swoje znaczenia (niezrozumia\u0142e frazy, kt\u00f3rych u\u017cywa artysta czy symbole, po jakie si\u0119ga, jak np. \u201eEB\u201d). Bo \u015blad oznacza r\u00f3wnie\u017c brak tego, po czym pozosta\u0142. Ewa Doma\u0144ska pisz\u0105c o cia\u0142ach zaginionych os\u00f3b w czasie \u201ebrudnej wojny\u201d w Argentynie (1976-1983), wskazuje na kategori\u0119 non-absent past<\/em> \u2013 \u201eprzesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rej nieobecno\u015b\u0107 si\u0119 manifestuje\u201d. \u201eSkupiaj\u0105c si\u0119 na niej, unikamy pragnienia uobecnienia przesz\u0142o\u015bci, jej re-prezentacji, a zwracamy si\u0119 ku przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra w jaki\u015b spos\u00f3b jest ci\u0105gle obecna, nie chce odej\u015b\u0107 czy raczej nie mo\u017cna si\u0119 jej pozby\u0107\u201d24<\/sup>. Mimo zgo\u0142a odmiennej tematyki, kt\u00f3r\u0105 podejmuje w swej sztuce Jakubowicz, ale zarazem te\u017c tematyki traumatycznej, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce udaje mu si\u0119 ukaza\u0107 w\u0142a\u015bnie t\u0119 \u201eprzesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rej nieobecno\u015b\u0107 si\u0119 manifestuje\u201d. Artysta zbli\u017ca si\u0119 w ten spos\u00f3b w swej artystycznej metodzie do dekonstrukcji, kt\u00f3ra zadaje pytania o nieobecno\u015b\u0107, o brak, o to, co niewypowiedziane, przemilczane czy zapomniane. R\u00f3wnie\u017c widz wprowadzany jest przez Jakubowicza w taki stan zagubienia, pod\u0105\u017cania za \u015bladami i gubienia trop\u00f3w (nasuwa si\u0119 tu wr\u0119cz skojarzenie z tropieniem zwierzyny). <\/p>\n\n\n\n

W przypadku transparentu \u201ePrecz z \u017cydowsk\u0105 sztuk\u0105\u201d trop urywa si\u0119 bardzo szybko, wiemy jedynie, \u017ce zdj\u0119cie tego transparentu pochodzi z okresu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego, ale nie wiemy, w kt\u00f3rym roku odbywa\u0142a si\u0119 manifestacja i czego dok\u0142adnie dotyczy\u0142a. Nasza znajomo\u015b\u0107 fakt\u00f3w historycznych ka\u017ce nam skojarzy\u0107 t\u0119 fotografi\u0119 z warszawsk\u0105 manifestacj\u0105 endek\u00f3w. Jednak pozostajemy w sferze domys\u0142\u00f3w. Mo\u017cemy si\u0119 te\u017c domy\u015bla\u0107, jak\u0105 sztuk\u0119 mieli na my\u015bli tw\u00f3rcy tego transparentu \u2013 zapewne tw\u00f3rczo\u015b\u0107 awangardow\u0105 \u2013 a wi\u0119c t\u0119, kt\u00f3rej niemiecki odpowiednik zosta\u0142 okre\u015blony przez nazist\u00f3w jako \u201esztuka zdegenerowana\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Fotografia transparentu \u201ePrecz z \u017cydowsk\u0105 sztuk\u0105\u201d by\u0142a wy\u015bwietlana na \u015bcianie klatki schodowej obok stoj\u0105cego transparentu. Artysta pokaza\u0142 w ten spos\u00f3b, \u017ce istnieje ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pomi\u0119dzy przedwojennymi i wsp\u00f3\u0142czesnymi atakami na sztuk\u0119 i, co wi\u0119cej, \u017ce polski, endecki antysemityzm u\u017cywa\u0142 podobnej retoryki, jak niemiecki narodowy socjalizm, \u017ce obiekty nienawi\u015bci obu ideologii (\u017bydzi, sztuka awangardowa, komuni\u015bci itp.) by\u0142y to\u017csame. Za\u015b wsp\u00f3\u0142czesne ataki na sztuk\u0119 ujawniaj\u0105 operowanie tymi samymi metaforami, kt\u00f3rych u\u017cywali ideolodzy III Rzeszy w odniesieniu do \u201esztuki zdegenerowanej\u201d (sztuka jako choroba, arty\u015bci jako zwyrodnialcy, postulaty leczenia artyst\u00f3w itp.)25<\/sup>. Sztuka widziana jest jako co\u015b niebezpiecznego, zagra\u017ca w\u0142adzy, zmusza do my\u015blenia, tote\u017c wci\u0105\u017c podlega jawnym i niejawnym aktom cenzury, spotyka si\u0119 z atakami i pr\u00f3bami ograniczenia jej dost\u0119pu dla szerszej publiczno\u015bci. Ale czy wyci\u0105gni\u0119to z tego jakiekolwiek wnioski? Czy w kraju, w kt\u00f3rym obecnie stawia si\u0119 pomniki Dmowskiemu, jest miejsce na refleksj\u0119 o historii polskiego antysemityzmu, czy nie jest raczej tak, \u017ce obecnie \u201eantysemityzm\u201d jest wci\u0105\u017c tym, co przemilczane, niewypowiedziane, zamiecione pod dywan? <\/p>\n\n\n\n

Problemy, kt\u00f3re nurtuj\u0105 artyst\u0119 zwi\u0105zane s\u0105 przede wszystkim z tym, co ma miejsce obecnie. Interesuje go wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, zdaje si\u0119 on zastanawia\u0107, dlaczego ma\u0142o kto dostrzega groz\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnych atak\u00f3w na sztuk\u0119, dlaczego cechuje nas oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec wsp\u00f3\u0142czesnej \u201emowy nienawi\u015bci\u201d, dlaczego nie dostrzegamy mrocznych odniesie\u0144. Jak to si\u0119 dzieje, \u017ce mimo, i\u017c Holocaust sta\u0142 si\u0119 tak wa\u017cnym, symbolicznym wydarzeniem z przesz\u0142o\u015bci, \u017ce m\u00f3wimy o nim niemal wy\u0142\u0105cznie podnios\u0142ym tonem, nie analizujemy prowadz\u0105cych do niego mechanizm\u00f3w, nie staramy si\u0119 ustrzec przed tym wszystkim, co do Zag\u0142ady mo\u017ce prowadzi\u0107? Mo\u017cliwe, \u017ce dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce traktujemy Holocaust jako wydarzenie jedyne i niepowtarzalne, tkwi\u0105c w dobrym samopoczuciu, \u017ce nas to nie dotyczy. Przecie\u017c pot\u0119piamy sprawc\u00f3w i wsp\u00f3\u0142czujemy ofiarom \u2013 i traktujemy to jako usprawiedliwienie i zwolnienie od my\u015blenia…<\/p>\n\n\n\n

Om\u00f3wione tu prace Rafa\u0142a Jakubowicza odczyta\u0107 mo\u017cna w kontek\u015bcie proponowanej przez Michela Foucaulta \u201eprzeciw-historii\u201d, kt\u00f3ra wywodzi si\u0119, wed\u0142ug tego filozofa, z walki ras, z walki uci\u015bnionych o sw\u0105 reprezentacj\u0119. Autor, kt\u00f3ry wielokrotnie pisa\u0142 o wiedzy jako o dyskursie w\u0142adzy, podobnie odnosi si\u0119 do historii, s\u0142u\u017c\u0105cej wed\u0142ug niego tworzeniu uzasadnienia dla w\u0142adzy i jej umocnieniu. \u201eHistoria, podobnie jak rytua\u0142y, namaszczenia, uroczyste pogrzeby, ceremonie i legendarne opowie\u015bci, jest operatorem, intensyfikatorem w\u0142adzy\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 Foucault w jednym ze swych paryskich wyk\u0142ad\u00f3w26<\/sup>. I dlatego proponuje on przeciw-histori\u0119, kt\u00f3ra niweczy ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 chwa\u0142y. \u201ePokazuje, \u017ce blask \u2013 ten s\u0142awny, o\u015blepiaj\u0105cy blask w\u0142adzy \u2013 nie jest czym\u015b, co petryfikuje, zespala i unieruchamia ca\u0142e cia\u0142o spo\u0142eczne, a tym samym utrzymuje w nim porz\u0105dek, ale \u017ce w rzeczywisto\u015bci jest \u015bwiat\u0142em, kt\u00f3re dzieli, kt\u00f3re o\u015bwietla jedn\u0105 stron\u0119, ale pozostawia w cieniu albo spycha w mrok druga stron\u0119 cia\u0142a spo\u0142ecznego\u201d27<\/sup>. Przeciw-historia m\u00f3wi w\u0142a\u015bnie o stronie cienia, ujawnia to, co ukryte by\u0142o w mroku, przemilczane, co zosta\u0142o przemy\u015blnie zamaskowane. <\/p>\n\n\n\n

W przypadku om\u00f3wionych prac Jakubowicza takich przemilczanych w\u0105tk\u00f3w ods\u0142anianych w wyniku artystycznych ingerencji jest sporo. To m.in. wstydliwa historia koncernu Volkswagen oraz polityka wsp\u00f3\u0142czesnych korporacji korzystaj\u0105cych z taniej si\u0142y roboczej (Arbeitsdisziplin<\/em>), to problem gettoizacji oraz spychania w sfer\u0119 niewidzialno\u015bci grup mniejszo\u015bciowych (Seuchensperrgebiet<\/em>), to r\u00f3wnie\u017c opiesza\u0142o\u015b\u0107 i nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 pozbycia si\u0119 nazistowskiego dziedzictwa z dawnej pozna\u0144skiej Synagogi przy ul. Stawnej i \u017bydowskiej (a wi\u0119c umieszczonej w tym budynku p\u0142ywalni). To r\u00f3wnie\u017c historia polskiego antysemityzmu, endecji, M\u0142odzie\u017cy Wszechpolskiej, nagonek na awangardow\u0105 sztuk\u0119 (m.in. Transparen<\/em>t), itd. <\/p>\n\n\n\n

Ukazywanie tego, co pozostawa\u0142o w mroku, przedstawianie \u201eprzesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rej nieobecno\u015b\u0107 si\u0119 manifestuje\u201d jest te\u017c podkre\u015blone przez formaln\u0105 stron\u0119 malarskich realizacji Jakubowicza, takich jak Zugzwang<\/em> (2003) czy Gabinet<\/em> (2006). Tutaj artysta operuje tzw. \u201eefektem Tuymansa\u201d, zapo\u017cyczonym od belgijskiego artysty, polegaj\u0105cym na operowaniu tajemniczymi, enigmatycznymi przedstawieniami, zamazanymi rysami portret\u00f3w, mglistymi cieniami i znacz\u0105cymi tytu\u0142ami obraz\u00f3w28<\/sup>. W kontek\u015bcie tematu artyku\u0142u, wa\u017cna wydaje si\u0119 zw\u0142aszcza seria Zugzwang<\/em><\/strong>, kt\u00f3ra sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dziesi\u0119ciu ma\u0142ych obraz\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do opublikowanych wspomnie\u0144 z oboz\u00f3w koncentracyjnych. Jak pisze Justyna Kowalska: \u201eSame przedstawienia s\u0105 enigmatyczne: niewyra\u017ane zarysy portret\u00f3w, czerwony krzy\u017c, szczyt wie\u017cy ko\u015bcielnej, ciemnoszary obraz z mglistymi cieniami. Kluczowy dla obrazu jest tytu\u0142, dopowiadaj\u0105cy to, czego nie wida\u0107\u201d29<\/sup>. Podpisy to cytaty z takich ksi\u0105\u017cek jak By\u0142em asystentem doktora Mengele. Wspomnienia lekarza z O\u015bwi\u0119cimia<\/em> Miklosa Nyiszli czy W stron\u0119 ciemno\u015bci. Rozmowy z komendantem Treblinki<\/em> Gitty Sereny. Tytu\u0142 ca\u0142ej serii Zugzwang<\/em> oznacza w szachach konieczno\u015b\u0107, przymus wykonania jakiegokolwiek ruchu, kt\u00f3ry i tak pogorszy tylko nasz\u0105 sytuacj\u0119. Jakubowicz w tej serii przenosi uwag\u0119 na sprawc\u00f3w z\u0142a, ich pomocnik\u00f3w, wydobywaj\u0105c na jaw to, co najbardziej wstydliwe. Chorwatka Bosiljka Schendlich, kt\u00f3ra organizuje w Berlinie terapie dla sprawc\u00f3w i ofiar zbrodni wojennych, powiada, \u017ce trauma musi zosta\u0107 przepracowana zar\u00f3wno u ofiar, jak i u sprawc\u00f3w. Jej nieprzepracowanie powoduje, \u017ce przekle\u0144stwo traumy przenosi si\u0119 z pokolenia na pokolenie. Ze swojej wsp\u00f3lnej traumy powinno wyzwoli\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c d\u017awigaj\u0105ce j\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo. \u201eNajlepiej by by\u0142o, gdyby i ofiary, i winowajcy mogli m\u00f3wi\u0107 o tym publicznie, tak, aby d\u0105\u017cy\u0107 nie tyle do ukarania, ile do poznania\u201d30<\/sup>. Oczywi\u015bcie w przypadku win nazizmu sytuacja wydaje si\u0119 kra\u0144cowo trudna \u2013 czy w og\u00f3le mo\u017cliwe jest przebaczenie tym, kt\u00f3rzy dopu\u015bcili si\u0119 rzeczy nieprzebaczalnych? <\/p>\n\n\n\n

Efekt Tuymansa, kt\u00f3rym pos\u0142uguje si\u0119 artysta, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c do jeszcze jednego \u201ezamazywania\u201d \u2013 do niech\u0119ci do m\u00f3wienia o w\u0142asnych winach cz\u0142onk\u00f3w narodu, o kt\u00f3rym powszechnie m\u00f3wimy jako o ofierze nazist\u00f3w. Bo do tego schematu nie bardzo pasuje to, \u017ce niekt\u00f3rzy cz\u0142onkowie tego narodu byli po stronie nazist\u00f3w oraz im pomagali. Jak sportretowany przez Jakubowicza Henryk Mania, kt\u00f3ry \u201ejako jeden z o\u015bmiu polskich pomocnik\u00f3w, wybranych przez Niemc\u00f3w, bi\u0142 przewo\u017conych na \u015bmier\u0107 pejczem, odbiera\u0142 im kosztowno\u015bci, ubrania i wprowadza\u0142 do ci\u0119\u017car\u00f3wek, w kt\u00f3rych zabijano ofiary spalinami\u201d31<\/sup>. Nie pasuj\u0105 do tego takie wydarzenia, jak pogromy \u017byd\u00f3w przeprowadzane przez Polak\u00f3w, jak wci\u0105\u017c wstydliwie przemilczywane Jedwabne32<\/sup>. Wykre\u015bleniu podlegaj\u0105 wydarzenia niewygodne, inne z kolei podlegaj\u0105 heroizacji i idealizacji. I tak tworzona jest \u201epami\u0119\u0107 oficjalna\u201d. Jej tworzenie nieuchronnie wi\u0105\u017ce si\u0119 z kontrolowaniem pami\u0119ci w\u0142asnej spo\u0142eczno\u015bci. Jak twierdzi  Mary Douglas, ka\u017cda instytucja (np. pa\u0144stwo), kt\u00f3ra ma utrzyma\u0107 sw\u00f3j kszta\u0142t, wymaga kontrolowania pami\u0119ci swych cz\u0142onk\u00f3w. I dlatego pr\u00f3buje si\u0119 sprawi\u0107, by cz\u0142onkowie narodu \u201ezapominali o wydarzeniach niezgodnych z w\u0142asnym szlachetnym wizerunkiem i ka\u017ce im pami\u0119ta\u0107 o tych tylko, kt\u00f3re wspieraj\u0105 ten samopotwierdzaj\u0105cy si\u0119 wizerunek\u201d33<\/sup>. Pami\u0119\u0107 jest wi\u0119c zaw\u0142aszczana przez dyskurs w\u0142adzy i sama w sobie staje si\u0119 narz\u0119dziem kontroli. Oficjalna historia \u2013 historia chwa\u0142y i niewinno\u015bci, historia, kt\u00f3ra powstaje na u\u017cytek w\u0142adzy nie radzi sobie z tymi faktami, \u201ezamiataj\u0105c je pod dywan\u201d oraz dokonuj\u0105c ich zamazania. <\/p>\n\n\n\n

Wracaj\u0105c do wyk\u0142adu Michela Foucaulta \u2013 filozof obwieszcza nowe zadania stoj\u0105ce przed przeciw-histori\u0105: jej rol\u0105 \u201eb\u0119dzie pokazanie, \u017ce prawa s\u0105 zwodnicze, \u017ce kr\u00f3lowie nosz\u0105 maski, \u017ce w\u0142adza opiera si\u0119 na iluzji i \u017ce historycy k\u0142ami\u0105. Nie b\u0119dzie to zatem historia ci\u0105g\u0142o\u015bci, lecz historia odszyfrowania, odgrzebania sekretu, odzyskania przeinaczonej lub st\u0142amszonej wiedzy\u201d34<\/sup>. Takiego odszyfrowania dokonuje w swych pracach Jakubowicz, dlatego te\u017c pos\u0142uguje si\u0119 s\u0142owami czy znakami, kt\u00f3re s\u0105 niezrozumia\u0142e. Preparuje on drobne fragmenty przesz\u0142o\u015bci i dokonuje ich rozkodowania, ukazuj\u0105c ich pozorn\u0105 niewinno\u015b\u0107 (\u201eEB\u201d). Rozsadza tym samym tradycyjny historyczny dyskurs, zadaj\u0105c trudne pytania: czy Zag\u0142ada by\u0142a tylko udzia\u0142em niemieckich nazist\u00f3w czy te\u017c jest cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwiadomo\u015bci, kiedy i w jakich okoliczno\u015bciach ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 by\u0142a te\u017c udzia\u0142em Polak\u00f3w? Na ile ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 obecna jest r\u00f3wnie\u017c dzisiaj? I jak to, co z\u0142owrogie, wstydliwe zosta\u0142o zrekuperowane i oswojone przez wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107? <\/p>\n\n\n\n

Hayden White w odwo\u0142aniu do wyk\u0142ad\u00f3w Foucaulta powiada, \u017ce historia jest w gruncie rzeczy nauk\u0105 o tera\u017aniejszo\u015bci: \u201eWszystkie pytania, jakie zadaj\u0119 przesz\u0142o\u015bci, dotycz\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d35<\/sup>. I o takiej w\u0142a\u015bnie historii (czy raczej przeciw-historii) m\u00f3wi\u0105 te\u017c prace Rafa\u0142a Jakubowicza. <\/p>\n\n\n\n

*Izabela Kowalczyk<\/strong> (ur. 1971) \u2013 historyk i krytyk sztuki, adiunkt na UMK w Toruniu. Autorka ksi\u0105\u017cek: Niebezpieczne zwi\u0105zki sztuki z cia\u0142em<\/em> (2002), Cia\u0142o i w\u0142adza. Sztuka krytyczna w Polsce w latach 90<\/em>., (2002) oraz wsp\u00f3\u0142redaktorka zbior\u00f3w na temat kultury popularnej i feminizmu. Redaktorka pisma internetowego \u201eartmix\u201d oraz autorka bloga www.strasznasztuka.blox.pl<\/a> <\/p>\n\n\n\n

1 E. Jedli\u0144ska, Sztuka po Holocau\u015bcie<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2001, s. 197.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

2 Por. P. Kowalik, Rafa\u0142 Jakubowicz \u2013 w s\u0142u\u017cbie pami\u0119ci i zdrowia<\/em>, [w:] \u201eSekcja\u201d, http:\/\/www.sekcja.org\/miesiecznik.php?id_artykulu=79<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

3 Jest to niemiecka formu\u0142a wywiedziona z rozpowszechnionego w tradycji protestanckiej cytatu z Ewangelii Jana (J 8, 32) Wahrheit macht frei<\/em> (lit. prawda czyni wolnym)<\/em>, czy \u2013 wed\u0142ug Biblii Tysi\u0105clecia – prawda was wyzwoli<\/em>). W 1872 niemiecki prawicowy pisarz Lorenz Diefenbach zatytu\u0142owa\u0142 tak swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, a p\u00f3\u017aniej has\u0142o to sta\u0142o si\u0119 popularne w kr\u0119gach nacjonalistycznych. W latach trzydziestych XX wieku by\u0142o u\u017cywane przez propagand\u0119 nazistowsk\u0105 w Niemczech, w programach zwalczania bezrobocia. Has\u0142o to na rozkaz genera\u0142a SS Theodora Eicke zosta\u0142o wykorzystane jako napis umieszczany przy bramach wej\u015bciowych do kilku niemieckich oboz\u00f3w koncentracyjnych (Auschwitz, Dachau, Gross-Rosen, Sachsenhausen, Theresienstadt, Flossenb\u00fcrg), b\u0119d\u0105cych zarazem obozami wyniszczaj\u0105cej, niewolniczej pracy, za: http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Arbeit_macht_frei<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

4 E. Jedli\u0144ska, S\u0142owa klucze Rafa\u0142a Jakubowicza<\/em>, [w:] \u201eMagazyn Sztuki\u201d, 2002, archiwum tekst\u00f3w sieciowych, http:\/\/www.magazynsztuki.home.pl\/archiwum\/teksty_internet_arch_all\/archiwum_teksty_online_28.htm<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

5 Zdarza si\u0119 jednak, \u017ce reklama te\u017c zaczyna wykorzystywa\u0107 ten niepok\u00f3j widz\u00f3w, w tzw. reklamach dra\u017cni\u0105cych (teaser<\/em>), a wi\u0119c takich reklamach, kt\u00f3re przed zaprezentowaniem komunikatu w\u0142a\u015bciwego przyci\u0105gaj\u0105 uwag\u0119 odbiorc\u00f3w, niepokoj\u0105, zaciekawiaj\u0105, ale mog\u0105 te\u017c zdenerwowa\u0107 i rozz\u0142o\u015bci\u0107. Wszystko zgodnie z zasad\u0105: \u201edobry teaser<\/em> w oczy kole\u201d. Taka reklama powinna wywo\u0142ywa\u0107 w przechodniach uporczyw\u0105 my\u015bl: \u201eO co tu chodzi?\u201d. To, o co chodzi \u2013 wyjawia reklama w\u0142a\u015bciwa.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

6  S. Kowalski, M. Tulli, Zamiast procesu. Raport o mowie nienawi\u015bci<\/em>, Warszawa 2003.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

7  E. Jedli\u0144ska, dz. cyt..<\/em><\/sup><\/p>\n\n\n\n

8 4.04.2003, Pozna\u0144.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

9 Por. P. Kowalik, dz.cyt.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

10  Por. P. Piotrowski, Postmodernizm oporu<\/em>, [w:] tego\u017c, W cieniu Duchampa. Notatki nowojorskie<\/em>, Obserwator, Pozna\u0144 1996, s. 73-96.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

11  Por. A. Kamczycki, Sztuka pami\u0119ci, czyli \u017cydowski Boltansky<\/em>, [w:] \u201eArtluk\u201d, nr 2(2) 2006, s. 54.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

12  Por. P. Kowalik, dz.cyt..<\/em><\/sup><\/p>\n\n\n\n

13 Sama woda ma w judaizmie znaczenie oczyszczaj\u0105ce. \u017bydzi odbywaj\u0105 rytualn\u0105 k\u0105piel w mykwie (mykwa, hebr. \u05de\u05e7\u05d5\u05d5\u05d4<\/strong>), obmywane s\u0105 tam r\u00f3wnie\u017c naczynia skalane nieczysto\u015bci\u0105. Oczyszczaj\u0105c\u0105 k\u0105piel (twil\u0119) odbywaj\u0105 te\u017c osoby przechodz\u0105ce na judaizm. Chasydzi codziennie przed mod\u0142ami odbywaj\u0105 podobn\u0105 k\u0105piel, za\u015b wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 zobowi\u0105zani do tego przed \u015bwi\u0119tem Jom Kippur. Por. http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Mykwa<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

14  E. Jedli\u0144ska, Rafa\u0142 Jakubowicz, Synagoga\/P\u0142ywalnia<\/em>, tekst w druku w \u201ePro Memoria\u201d. Biuletyn Informacyjny Pa\u0144stwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, maszynopis udost\u0119pniony przez autork\u0119.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

15  K. Bojarska, Obecno\u015b\u0107 Zag\u0142ady w tw\u00f3rczo\u015bci polskich artyst\u00f3w<\/em>, portal Culture.pl, Instytut Adama Mickiewicza, http:\/\/www.culture.pl\/pl\/culture\/artykuly\/es_obecnosc_zaglady<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

16  Por. M. Bal i N. Bryson, Semiotics and Art History<\/em>, [w:] \u201cArt Bulletin\u201d 73, 1991, s. 174-208.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

17  E. H. Gombrich, Sztuka i z\u0142udzenie. O psychologii przedstawiania obrazowego<\/em>, prze\u0142. J.Zara\u0144ski,, Warszawa 1981.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

18  Dz.cyt., s. 182-280.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

19  Stan wewn\u0119trzny<\/em>, CK Zamek, Pozna\u0144, 19 maja – 8 czerwca 2006, kurator Przemys\u0142aw J\u0119drowski.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

20  Por. I. Kowalczyk, Duchy znowu wr\u00f3ci\u0142y<\/em>, http:\/\/www.obieg.pl\/calendar2006\/ik_stan_wewnetrzny.php<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

21  Wystawa Ulica Pr\u00f3\u017cna<\/em>, 6-10.09.2006 odbywa\u0142a si\u0119 w ramach III edycji Festiwalu Kultury \u017bydowskiej. Na temat wystawy: K. Bojarska, Ulica Pr\u00f3\u017cna \u2013 nieoczywiste spotkania z histori\u0105,<\/em> [w:] \u201eObieg\u201d, http:\/\/www.obieg.pl\/calendar2006\/kb_prozna.php<\/a><\/sup><\/p>\n\n\n\n

22  Drug\u0105 prac\u0105 Jakubowicza prezentowan\u0105 na tej wystawie by\u0142a Piaskownica<\/em>. Film wideo ukazuj\u0105cy piaskownic\u0119 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 na obszarze by\u0142ego warszawskiego getta, po kilku latach zamienion\u0105 na klomb oraz poczt\u00f3wka. Projekcja filmu by\u0142a uzupe\u0142niona cytatem z pism Janusza Korczaka \u2013 \u201eJe\u015bli nie wierzysz w dusz\u0119, musisz przecie\u017c uzna\u0107, \u017ce cia\u0142o twoje \u017cy\u0107 b\u0119dzie jako trawa zielona, jako ob\u0142ok. Jeste\u015b przecie\u017c wod\u0105 i prochem\u201d.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

23  E. Doma\u0144ska, Historie niekonwencjonalne. Refleksja o przesz\u0142o\u015bci w nowej humanistyce, <\/em>Pozna\u0144 2006, s. 169.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

24  Dz. cyt., s. 186-187.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

25  Por. I. Kowalczyk, Retoryka nienawi\u015bci – na przyk\u0142adzie ideologii Kampfbundu i polskiej krytyki gazetowej<\/em>, [w:] \u201eartmix\u201d, nr 4 (wrzesie\u0144 2002 \u2013 luty 2003), http:\/\/free.art.pl\/artmix\/archiw_4\/0702ik.html<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

25  Por. I. Kowalczyk, Retoryka nienawi\u015bci – na przyk\u0142adzie ideologii Kampfbundu i polskiej krytyki gazetowej<\/em>, [w:] \u201eartmix\u201d, nr 4 (wrzesie\u0144 2002 \u2013 luty 2003), http:\/\/free.art.pl\/artmix\/archiw_4\/0702ik.html<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

26  M. Foucault, Wyk\u0142ad z 28 stycznia 1976 roku<\/em>, [w:] tego\u017c, Trzeba broni\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa. Wyk\u0142ady z Coll\u00e8ge de France, 1976, <\/em>prze\u0142. Ma\u0142gorzata Kowalska, Warszawa 1998, s. 72.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

27  Dz.cyt., s. 76.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

28  Por. K. Sienkiewicz, Rafa\u0142 Jakubowicz, (Sylwetki)<\/em>, portal Culture.pl, Instytut Adama Mickiewicza, http:\/\/www.culture.pl\/pl\/culture\/artykuly\/os_jakubowicz_rafal<\/a> <\/sup><\/p>\n\n\n\n

29  J. Kowalska, Pu\u0142apka i w\u0142adza<\/em>, [w:] \u201eObieg\u201d, nr 2(74) 2006, s. 24.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

30  Wojna siedzi z nami zawsze przy stole<\/em>, z Bosiljk\u0105 Schendlich rozmawia Claudia Snochowska Gonzales, [w:] \u201eKrytyka Polityczna\u201d, nr 7-8, zima 2005, s. 253.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

31  Cyt. za: J. Kowalska, dz. cyt. <\/sup><\/p>\n\n\n\n

32  Na temat przemilczywania tych dra\u017cliwych kwestii m\u00f3wi\u0142 Feliks Tych w swoim wyst\u0105pieniu podczas konferencji o Zag\u0142adzie zatytu\u0142owanym \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 Zag\u0142ady w potocznej \u015bwiadomo\u015bci historycznej w Polsce. Uwagi i postulaty\u201d (2.03.07). Stwierdzi\u0142 on, \u017ce jeszcze przed wydaniem ksi\u0105\u017cki Tomasza Grossa S\u0105siedzi<\/em>, wielu polskich historyk\u00f3w wiedzia\u0142o o wydarzeniach w Jedwabnem, ale o tym nie m\u00f3wiono.  Wyst\u0105pienie Feliksa Tycha podczas konferencji \u201eZag\u0142ada. Wsp\u00f3\u0142czesne problemy rozumienia i przedstawiania\u201d, UAM, Pozna\u0144, 1-2 marca 2007.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

33  M. Douglas, How Institutions Think<\/em>, Syracuse, N.Y 1982, s. 112, cyt. za Joyce Appleby, Lynn Hunt, Margaret Jacob, Powiedzie\u0107 prawd\u0119 o historii<\/em>, prze\u0142. S. Amsterdamski, Pozna\u0144 2000, s. 114-115.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

34  M. Foucault, dz. cyt., s. 78.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

35  Pisa\u0107 histori\u0119, z kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna \u017cy\u0107<\/em>. Z Haydenem Whitem rozmawia S\u0142awomir Sierakowski, [w:] \u201eKrytyka Polityczna\u201d, nr 7\/8, zima 2005, s.  228.<\/sup><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Izabela Kowalczyk*<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[101],"class_list":["post-7972","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-rafal_jakubowicz"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7972","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7972"}],"version-history":[{"count":42,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7972\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8420,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7972\/revisions\/8420"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7972"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7972"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7972"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}