Gry i Zabawy Plastyczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n Mia\u0142a niew\u0105tpliwie racj\u0119 Maryla Sitkowska, pisz\u0105c, \u017ce \u201eGaleria Repassage jako \u00bbkreacja zbiorowa\u00ab trwaj\u0105ca pe\u0142ne 10 lat, mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 za kanw\u0119 Rieglowskiej opowie\u015bci o sztuce swej dekady, bez obawy, \u017ce jakikolwiek jej w\u0105tek by\u0142by pomini\u0119ty\u201d2<\/sup>. Z kolei Micha\u0142 Woli\u0144ski konstatuje, \u017ce lokal przy Krakowskim Przedmie\u015bciu 24 by\u0142 wr\u0119cz uzupe\u0142nieniem Pracowni Kompozycji Bry\u0142 i P\u0142aszczyzn kierowanej przez Oskara Hansena \u2013 \u201ekontrkulturowym o\ufb00em Akademii\u201d3<\/sup>. Tym samym potraktowanie galerii Repassage jako soczewki skupiaj\u0105cej zar\u00f3wno istot\u0119, jak i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 neoawangardowych strategii lat 70. wydaje si\u0119 by\u0107 wyborem dopuszczalnym. Charakter tej quasi-instytucji oraz decyzyjna elastyczno\u015b\u0107 jej kolejnych mocodawc\u00f3w powodowa\u0142y, \u017ce mogli si\u0119 tam spotka\u0107 autorzy prezentuj\u0105cy najistotniejsze w\u00f3wczas postawy. To tak\u017ce tam ch\u0142odny j\u0119zyk neoawangardy stopniowo rozpuszcza\u0142 si\u0119, by w ko\u0144cu ust\u0105pi\u0107 miejsca szama\u0144skiemu kolektywizmowi i anarchizuj\u0105cym zabawom umownie ju\u017c tylko powi\u0105zanym ze stricte artystyczn\u0105 praktyk\u0105. Niech wi\u0119c Repassage pozostanie dla tego tekstu symboliczn\u0105 baz\u0105, przez kt\u00f3r\u0105 przeszli4<\/sup> \u2013 w r\u00f3\u017cnych okresach jej istnienia \u2013 przywo\u0142ani dalej a reprezentatywni dla sztuki lat 70. arty\u015bci. Dla porz\u0105dku zaznaczy\u0107 nale\u017cy, \u017ce mo\u017cliwe s\u0105 z pewno\u015bci\u0105 i inne narracje dotycz\u0105ce tego okresu, cho\u0107 ta jest bezsprzecznie jedn\u0105 z bezpieczniejszych.<\/p>\n\n\n\n Czy da si\u0119 wyr\u00f3\u017cni\u0107 tak charakterystyczn\u0105 grup\u0119 artyst\u00f3w dla dekady lat 80.? Dokonuj\u0105c rozr\u00f3\u017cnienia na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 o undergroundowej i awangardowej proweniencji \u2013 niew\u0105tpliwie tak. Przytoczmy podstawowy, skrajnie esencjonalny podzia\u0142 dokonany przez Stewarta Home\u2019a: \u201eAwangarda odznacza\u0142a si\u0119 nie tylko wi\u0119kszym rygorem krytycznym, ale dzia\u0142a\u0142a w mniejszych i bardziej zamkni\u0119tych grupach, ni\u017c lu\u017ano zorganizowany underground\u201d5<\/sup>. Dodajmy nadto, \u017ce ruchy undergroundowe pr\u00f3cz tego, \u017ce liczne, ponadnarodowe, zdecentralizowane i ideologicznie zaanga\u017cowane, to za istot\u0119 swej aktywno\u015bci maj\u0105 raczej \u201edyskurs przybieraj\u0105cy form\u0119 spo\u0142eczno-politycznej agitacji i buntu\u201d6<\/sup> ni\u017c dzia\u0142ania artystyczne. Za\u015b te ostatnie, je\u015bli w og\u00f3le wyst\u0119puj\u0105 w charakterze innym ni\u017c barwne t\u0142o, nieodmiennie podporz\u0105dkowane s\u0105 artykulacji politycznych bez ma\u0142a postulat\u00f3w. Ruchy undergroundowe konstruuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c specy\ufb01czn\u0105 infrastruktur\u0119 maj\u0105c\u0105 gwarantowa\u0107 jak najg\u0142\u0119bsze oderwanie danego ruchu od struktur pa\u0144stwowych (o\ufb01cjalnych). Owa aktywno\u015b\u0107 \u2013 opieraj\u0105ca si\u0119 jedynie na bezinteresownej pracy poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w (b\u0105d\u017a ca\u0142ych o\u015brodk\u00f3w) \u2013 wyra\u017cona jest has\u0142em Do It Yourself (DIY).<\/p>\n\n\n\n Do najistotniejszych ruch\u00f3w undergroundowych trzeba zaliczy\u0107 tu przede wszystkim jak najszerzej rozumiany punk, ale tak\u017ce holenderskich Provos\u00f3w, poza tym grupy Class War, King Mob czy Yippis. Zastrzegaj\u0105c odst\u0119pstwa od powy\u017cszej teorii wynikaj\u0105ce z geopolitycznej specy\ufb01ki pa\u0144stw bloku komunistycznego, za jedyny undergroundowy ruch Polski lat 80. uzna\u0107 musimy wroc\u0142awsk\u0105 Pomara\u0144czow\u0105 Alternatyw\u0119. I cho\u0107 sam Home \u2013 z racji tych\u017ce socjopolitycznych dysonans\u00f3w \u2013 ruchu Majora Fydrycha do typowego undergroundu nie zalicza7<\/sup>, to po namy\u015ble trzeba uzna\u0107 t\u0119 decyzj\u0119 za nazbyt pochopn\u0105. Porzucaj\u0105c w tym miejscu dywagacje o polskim undergroundzie, podkre\u015blmy wi\u0119c na koniec, \u017ce wi\u0119cej jest punkt\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych ni\u017c dziel\u0105cych Pomara\u0144czow\u0105 Alternatyw\u0119 z zachodnimi ruchami podobnej konduity.<\/p>\n\n\n\n W tym kontek\u015bcie jedn\u0105 z najbardziej bodaj znacz\u0105cych awangardowych formacji lat 80. pozostaje Kultura Zrzuty i jej najdoskonalsza artystyczna emanacja \u2013 grupa \u0141\u00f3d\u017a Kaliska. To ona b\u0119dzie kontynuowa\u0142a rozmaite strategie, kt\u00f3re mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 has\u0142em (po)dadaistycznej \u201eantysztuki\u201d. I cho\u0107 wraz z nastaniem lat 90. \u0141\u00f3d\u017a Kaliska ostatecznie w\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w kr\u0105g poetyk w\u0142a\u015bciwych postmodernizmowi, to przypadaj\u0105cy na ostatni\u0105 dekad\u0119 Polski Ludowej okres jej aktywno\u015bci jest jednoznacznie awangardowy.<\/p>\n\n\n\n Sztuka mimowolnie uwik\u0142ana<\/strong><\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 socjopolityczna rzeczywisto\u015b\u0107 determinuje sztuk\u0119 tylko do pewnego stopnia, to w komunistycznej Polsce by\u0142a to niew\u0105tpliwie dominanta podstawowa. Nieusuwalny punkt odniesienia lokowa\u0142 wszelkie artystyczne pr\u00f3by jedynie dalej lub bli\u017cej swego centrum. Jak podsumowuje Micha\u0142 Woli\u0144ski, w latach 60. \u201egest odwr\u00f3cenia si\u0119 od spraw socjalistycznego pa\u0144stwa, kt\u00f3re wcze\u015bniej dokona\u0142o gwa\u0142tu na sztuce, mia\u0142 wymiar polityczny. Jednak zanurzenie si\u0119 w sosie dywagacji formalnych (o egzystencjalnym, abstrakcyjnym lub estetycznym charakterze) czy w sferze konceptualnej autoanalizy (zajmowanie si\u0119 gramatyk\u0105, a nie tre\u015bci\u0105 przekazu), pod koniec gomu\u0142kowskiej ma\u0142ej stabilizacji nabra\u0142o cech konformistycznych\u201d8<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dekada lat 70. nosi\u0142a ju\u017c znamiona niejakiej, cho\u0107 niew\u0105tpliwie iluzorycznej, swobody tw\u00f3rczej. Wszelkie \u201eeksperymentatorskie\u201d dzia\u0142ania by\u0142y zatem dozwolone o tyle tylko, o ile nie spotyka\u0142y si\u0119 z o\ufb01cjaln\u0105 polityk\u0105 kulturaln\u0105 systemu: \u201ekiedy bowiem okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce akcje artystyczne zbyt ciasno wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z sytuacj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 \u2013 w\u0142adza reagowa\u0142a natychmiast\u201d9<\/sup>. Ten szczeg\u00f3lnego rodzaju izolacjonizm bywa\u0142 paradoksalnie po\u017cyteczny, pozwala\u0142 bowiem na spokojn\u0105 prac\u0119 w zaciszu pracowni, galerii czy uczelni. Jednak dla artyst\u00f3w, kt\u00f3rych jedn\u0105 z podstawowych strategii by\u0142o wsp\u00f3\u0142uczestnictwo, za\u015b praktykami interdyscyplinarne, kolektywne dzia\u0142ania rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w przestrzeni publicznej10<\/sup> \u2013 by\u0142 to zysk cokolwiek pozorny, aby nie by\u0107 przez polityk\u0119 zinterpretowanym, w kt\u00f3rym\u015b momencie trzeba j\u0105 by\u0142o zinterpretowa\u0107 samemu.<\/p>\n\n\n\n Brawurowe pr\u00f3by negocjacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tak zarysowanym politycznie pejza\u017cu obecne by\u0142y tak krytyka systemu, jak i pr\u00f3ba negocjacji jego domniemanego kszta\u0142tu. Jak podaje \u0141ukasz Ronduda11<\/sup>, jedn\u0105 z motywacji by\u0142 tu klasyczny bunt przeciwko artystycznemu porz\u0105dkowi zakonserwowanemu przez starsze pokolenie \u2013 w tym wypadku: przeciwko porz\u0105dkowi modernistycznemu. Nie tylko jednak, bowiem socjalizm w wersji idealistycznej nil \u2013 novi sub sole<\/em> \u2013 bliski by\u0142 sercu du\u017cej cz\u0119\u015bci \u00f3wczesnych artyst\u00f3w. Maryla Sitkowska przyr\u00f3wnuje nawet ideologiczne sympatie tw\u00f3rc\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 galerii Repassage i Pracowni Kompozycji Bry\u0142 i P\u0142aszczyzn do \u201eanarchizmu w jego linii najstarszej, utopijno-socjalistycznej: Saint-Simona, Proudhona, Kropotkina. Nurt ten sta\u0142 w opozycji do rekonstrukcyjno-rewolucyjnych koncepcji anarchist\u00f3w szczepu Bakunina\u201d12<\/sup>. Zo\ufb01a Kulik, Przemys\u0142aw Kwiek, Zygmunt Piotrowski czy Anastazy Wi\u015bniewski wierzyli, \u017ce zastan\u0105 sytuacj\u0119 mo\u017cna zmieni\u0107 nie tylko za spraw\u0105 walki, lecz tak\u017ce dialogu. Podj\u0119li tym samym pr\u00f3b\u0119 uczestnictwa w \u201ede\ufb01niowaniu przysz\u0142ych struktur i instytucji pa\u0144stwowych (szczeg\u00f3lnie tych zwi\u0105zanych ze sztuk\u0105 i estetyk\u0105). Pragn\u0119li wykszta\u0142cenia nowej awangardowej sztuki politycznej, kt\u00f3ra by\u0142aby bezpo\u015brednio zaanga\u017cowana w spo\u0142eczny, ekonomiczny, kulturowy i polityczny kontekst\u201d13<\/sup>. Trudno jednoznacznie os\u0105dzi\u0107, czy \ufb01asko tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142o z g\u00f3ry wpisane w koszta ich realizacji \u2013 istotne pozostawa\u0142y same pr\u00f3by. Niemniej pokaz pracy Pomy\u015bl Komunizm<\/em> autorstwa Zygmunta Piotrowskiego i grupy Proagit z perspektywy czasu musi jawi\u0107 si\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119ciem co najmniej karko\u0142omnym. Rozpisany na kilka ekran\u00f3w i gros uczestnik\u00f3w spektakl odby\u0142 si\u0119 w zamkni\u0119tej dla publiczno\u015bci sali kolaudacyjnej Ministerstwa Kultury i Sztuki. Najkr\u00f3cej m\u00f3wi\u0105c, by\u0142o to zderzenie komunistycznych aparatczyk\u00f3w z deklaratywnym i faktycznym kszta\u0142tem idei, pod kt\u00f3rych sztandarami wyst\u0119powali14<\/sup>. By raz jeszcze przytoczy\u0107 s\u0142owa Rondudy, w tym wypadku \u201ej\u0119zyk artystyczny nie uleg\u0142 podporz\u0105dkowaniu ideologii, to ideologia uleg\u0142a podporz\u0105dkowaniu j\u0119zykowi artystycznemu15″<\/sup> \u2013 co nale\u017cy uzna\u0107 za sukces sam w sobie. Jednocze\u015bnie, co trzeba wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, nie by\u0142a to krytyka socjalizmu par excellence, a zatem wyst\u0119powa\u0142 tu element pewnego \ufb02irtu z w\u0142adz\u0105 (Piotrowski nale\u017ca\u0142 nawet do PZPR). Te i inne pr\u00f3by Ronduda got\u00f3w jest wr\u0119cz por\u00f3wna\u0107 z do\u015bwiadczeniami radzieckich konstruktywist\u00f3w16<\/sup> \u2013 nie roztrz\u0105sajmy w tym miejscu czy s\u0142usznie.<\/p>\n\n\n\n O tym, \u017ce by\u0142o to st\u0105panie po kruchym lodzie, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce realizacja C\u00f3\u015b<\/em> autorstwa duetu KwieKulik, kt\u00f3r\u0105 Sitkowska okre\u015bla mianem \u201eautokontestacji\u201d17<\/sup>. Czy by\u0142o to zerwanie z wszelkimi pr\u00f3bami rewizji, czy tylko przyznanie si\u0119 do niekt\u00f3rych b\u0142\u0119d\u00f3w (je\u015bli w og\u00f3le) \u2013 trudno docieka\u0107, jednak na pewno by\u0142o to uwypuklenie przede wszystkim tych cech systemu komunistycznego, kt\u00f3re kaza\u0142y cz\u0142owiekowi poni\u017ca\u0107 si\u0119 przed samym sob\u0105. Nie by\u0142o to oczywi\u015bcie jedyne krytyczne wobec realnego socjalizmu dzia\u0142anie KwieKulik, ale z racji daty tego wyst\u0105pienia \u2013 pierwsze odby\u0142o si\u0119 29 marca 1979 roku \u2013 wpisuje si\u0119 ono w proces szerszy, a mianowicie rezygnacji z taktyk stosowanych wobec w\u0142adzy w ich dotychczasowym kszta\u0142cie.<\/p>\n\n\n\n Perspektywa czasu pozwala chyba powiedzie\u0107, \u017ce typowe dla radykalnej awangardy postulaty stopienia sztuki i \u017cycia de\ufb01nitywnie rozbi\u0142y si\u0119 o odg\u00f3rnie narzucony porz\u0105dek ideologiczny. Niepowodzeniem sko\u0144czy\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przynale\u017cne tej koncepcji pr\u00f3by wygospodarowania wsp\u00f3lnego dla artyst\u00f3w i spo\u0142ecze\u0144stwa pola tw\u00f3rczej przestrzeni. Apolityczne w swej istocie gesty by\u0142y egalitarne jedynie w teorii, za\u015b proponowany przez artyst\u00f3w j\u0119zyk pozostawa\u0142 bez faktycznego spo\u0142ecznego rezonansu. Jak podaje Woli\u0144ski, Grzegorz Kowalski \u201epo podj\u0119ciu kilku pr\u00f3b oddzia\u0142ywania w skali Wielkiej Liczby, czyli realizacji projekt\u00f3w w przestrzeni publicznej, straci\u0142 z\u0142udzenia i wycofa\u0142 si\u0119 do dzia\u0142a\u0144 w ma\u0142ej grupie, do bezpiecznej enklawy \u00bbsztuki bycia razem\u00ab\u201d18<\/sup>. Tym samym z bezpiecznej odleg\u0142o\u015bci kilkudziesi\u0119ciu lat \u201eanalityczne pr\u00f3by odnalezienia za pomoc\u0105 racjonalnych narz\u0119dzi jakich\u015b obiektywnych, uniwersalnych uwarunkowa\u0144 mi\u0119dzyludzkiej komunikacji za pomoc\u0105 form wizualnych\u201d19<\/sup> na polu spo\u0142ecznym uzna\u0107 nale\u017cy za cokolwiek nieudane. Krzysztof Jurecki twierdzi wr\u0119cz, \u017ce by\u0142y to aktywno\u015bci \u201enieodpowiadaj\u0105ce specy\ufb01cznej polskiej rzeczywisto\u015bci i oderwane od kontekstu spo\u0142ecznego\u201d20<\/sup>. Niemniej taktyki polskiej neoawangardy zachowa\u0142y artystyczn\u0105 \u015bwie\u017co\u015b\u0107 i pozosta\u0142y atrakcyjne tak\u017ce dla nast\u0119pnych pokole\u0144. Paradoksalnie zbli\u017ca to t\u0119 formacj\u0119 do do\u015bwiadcze\u0144 zachodnich, gdzie rewolucjonistami in spe pozostali cho\u0107by cz\u0142onkowie Mi\u0119dzynarod\u00f3wki Sytuacjonistycznej, a spisywane po wielokro\u0107 postulaty pozosta\u0142y spo\u0142ecznie martwe.<\/p>\n\n\n\n Systemem w system<\/strong> <\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d artystycznych dzia\u0142a\u0144 ulokowanych w kolejnych galeriach przy Krakowskim Przedmie\u015bciu 24 Maryla Sitkowska wyr\u00f3\u017cni\u0142a typ aktywno\u015bci kontestacyjnej i opozycyjnej21<\/sup>, i cho\u0107 zaznaczy\u0142a, \u017ce jest to podzia\u0142 \u201eintuicyjny i roboczy\u201d22<\/sup>, pos\u0142u\u017cy\u0142 nam jako wygodna rama. I tak dzia\u0142ania kontestacyjne to te, kt\u00f3re wykorzystywa\u0142y \u201eelementy czerpane z kontestowanej rzeczywisto\u015bci\u201d23<\/sup>, a tak\u017ce, co r\u00f3wnie\u017c trzeba zauwa\u017cy\u0107, posiada\u0142y charakter ironiczny. Przypomnie\u0107 tu warto cho\u0107by Rozmowy indywidualne<\/em> z 1972 roku autorstwa Leszka Przyjemskiego i Anastazego Wi\u015bniewskiego. Arty\u015bci zaproponowali niepoddany jakiejkolwiek cenzurze dialog w przestrzeni wyznaczonej polsk\u0105 \ufb02ag\u0105. W tej enklawie wolno\u015bci s\u0142owa idyll\u0119 zak\u0142\u00f3ca\u0142y jedynie takty puszczanej g\u0142o\u015bno Mi\u0119dzynarod\u00f3wki<\/em>. Do tej samej kategorii zaliczy\u0107 mo\u017cna szereg dzia\u0142a\u0144 realizowanych przez ca\u0142\u0105 dekad\u0119 lat 70., by wspomnie\u0107 cho\u0107by Portret totalny<\/em> Karola Marksa<\/em> Krzysztofa Bednarskiego (1978)24<\/sup>, ale tak\u017ce realizacje Grzegorza Kowalskiego, Nicole Grospierre, Romana Wo\u017aniaka czy El\u017cbiety i Emila Cie\u015blar\u00f3w. Powszechno\u015b\u0107 tego rodzaju dzia\u0142a\u0144 pozwala zatem wytr\u0105ci\u0107 z og\u00f3lnego pola \u201eneoawangardowego puryzmu\u201d25<\/sup> lat 70. wyra\u017an\u0105 strategi\u0119 stosowania krytyki o g\u0142\u0119boko ironicznym, paradoksalnym charakterze.<\/p>\n\n\n\n Podobnie ambiwalentne wykorzystanie przymiot\u00f3w opresyjnego ustroju staje si\u0119 podstawow\u0105 strategi\u0105 dla artystycznych dzia\u0142a\u0144 awangardy (undergroundu poniek\u0105d te\u017c) dekady nast\u0119pnej. Przy jednym, ale za to niezwykle istotnym zastrze\u017ceniu: o ile w latach 70. subwersji poddawano raczej symbole (atrybuty) w\u0142adzy, o tyle p\u00f3\u017aniej to sama, przesi\u0105kni\u0119ta absurdem rzeczywisto\u015b\u0107 stawa\u0142a si\u0119 specy\ufb01cznym tableau<\/em>, kt\u00f3re w zderzeniu z artystycznym aktem demaskowa\u0142o samo siebie.<\/p>\n\n\n\n Przejd\u017amy zatem do okresu nazwanego przez Krzysztofa Jureckiego \u00bbkryzysem awangardy\u00ab26<\/sup>, do lat 1979\u20131981. Jak pisze Jurecki, to w\u00f3wczas \u0141\u00f3d\u017a Kaliska skonstruowa\u0142a koncepcje \u201eniezb\u0119dne do artystycznej paris\u201d27<\/sup>. T\u0119 taktyk\u0119 przyj\u0119to na plenerze w \u015awieszynie, gdzie \u0141\u00f3d\u017a Kaliska porzuci\u0142a \u201eintelektualn\u0105 analiz\u0119, typow\u0105 dla tw\u00f3rczo\u015bci neoawangardowej lat 70. na rzecz nowych jako\u015bci \u2013 absurdu, zabawy, przewrotno\u015bci \u2013 wyra\u017caj\u0105cych w przewrotny spos\u00f3b stosunek do specy\ufb01cznej polskiej rzeczywisto\u015bci jak i konwencji fotomedializmu\u201d28<\/sup>. Warto niemniej podkre\u015bli\u0107, \u017ce tautologiczny cz\u0119sto namys\u0142 nad medium i procesem tworzenia nie pozostawa\u0142 tu ca\u0142kowicie odtr\u0105cony. Zmieni\u0142 si\u0119 natomiast kierunek tych praktyk, bo odt\u0105d wyznacza\u0142a go powsta\u0142a w czerwcu 1980 roku koncepcja Sztuki \u017benuj\u0105cej autorstwa Marka Janiaka. Pocz\u0105tkowe wyst\u0105pienia grupy eksponowa\u0142y jednoczesn\u0105 groteskowo\u015b\u0107 i zastraszaj\u0105c\u0105 realno\u015b\u0107 \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci, polemizuj\u0105c przy okazji z intelektualnym rygoryzmem sztuki neoawangardowej. Przyk\u0142adem cho\u0107by Adam Rzepecki trzymaj\u0105cy przez osiem godzin ceg\u0142\u0119 (z przerw\u0105 na posi\u0142ek). Podobnym realizacjom towarzyszy\u0142a bezpo\u015brednia raczej kpina z \u2013 wed\u0142ug kpi\u0105cych \u2013 symptomatycznej dla dekady lat 70. atmosfery napuszenia wok\u00f3\u0142 sztuki, rozgrywaj\u0105cej si\u0119 na marginesie spo\u0142ecznego zainteresowania. Za bezpo\u015bredni\u0105 ju\u017c negacj\u0119 imperatyw\u00f3w neoawangardy uzna\u0107 nale\u017cy postawiony na plenerze w Osiekach, niedwuznacznie Prze\u017aroczysty Namiot Sztuki i Nauki, czyli \u015awi\u0105tyni\u0119 Sztuki \u017benuj\u0105cej. Towarzyszy\u0142y mu wykonane na murach okolicznych budynk\u00f3w napisy, takie jak \u201ePozdrawiamy urz\u0119dnik\u00f3w sztuki\u201d czy \u201eOd dzisiaj udaj\u0119 artyst\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n Od 1982 roku \u0141\u00f3d\u017a Kaliska zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z formacj\u0105 Kultura Zrzuty, kt\u00f3r\u0105 Jurecki nazywa \u201eostatni\u0105 redut\u0105 awangardyzmu\u201d29<\/sup>. Jej \u017ar\u00f3d\u0142o wywodzi jednak z do\u015bwiadczenia praktyk neoawangardowych, co wyda si\u0119 naturalne, je\u015bli przyjmiemy cezur\u0119 roku 1981 za cokolwiek odg\u00f3rnie zadekretowan\u0105. Spektrum praktyk \u0141odzi Kaliskiej poszerzy\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas o sum\u0119 indywidualnych koncepcji poszczeg\u00f3lnych jej cz\u0142onk\u00f3w. Za Jureckim mo\u017cemy tu wyr\u00f3\u017cni\u0107 ide\u0119 \u201ezast\u0105pienia sztuki \u017cyciem, codzienno\u015bci\u0105 i nieokie\u0142znan\u0105 si\u0142\u0105 przypadku\u201d, tak\u017ce grupowe happeningi, humorystyczne kola\u017ce, trawestacje klasyk\u00f3w \u2013 cz\u0119sto dadaizmu \u2013 przedrze\u017anianie sztuki pokazywanej w ko\u015bcio\u0142ach czy \u201ezabaw\u0119 zagadnieniami erotyzmu i pornogra\ufb01i\u201d \u2013 by wymieni\u0107 najistotniejsze30<\/sup>. Wszystkie te idee b\u0119d\u0105 kontynuowane w akcjach \u0141odzi Kaliskiej realizowanych po 1989 roku.<\/p>\n\n\n\n Manifesty dalekie od scjentystycznych rozwa\u017ca\u0144<\/strong>31<\/sup><\/p>\n\n\n\n Pozostawiaj\u0105c na boku analiz\u0119 poszczeg\u00f3lnych wyst\u0105pie\u0144 grupy \u2013 nie one s\u0105 tu zasadniczym tematem \u2013 przyjrzyjmy si\u0119 niuansom strategii \u0141odzi Kaliskiej, a wi\u0119c de facto niuansom strategii znamiennej dla awangardy lat 80. Warto to zrobi\u0107, tym bardziej i\u017c arty\u015bci wykorzystuj\u0105cy poetyk\u0119 burleski w szczeg\u00f3lnym stopniu nara\u017ceni s\u0105 na niebezpiecze\u0144stwo nazbyt \u0142atwych interpretacji. Oskar\u017cenie o \u201ebrak powagi\u201d akcji pozornie spontanicznych i beztroskich zdaje si\u0119 by\u0107 tu naj\u0142agodniejsz\u0105 z inwektyw. Du\u017co powa\u017cniejsz\u0105 konsekwencj\u0105 jest odebranie im krytycznego \u2013 a szerzej: intelektualnego \u2013 ci\u0119\u017caru. Co za tym idzie \u2013 celowo\u015bci i zborno\u015bci. Charakterystyczna wydaje si\u0119 tu by\u0107 wypowied\u017a Andrzeja Lachowicza: \u201eOni nic nie umiej\u0105, to grupa chuligan\u00f3w. Nie maj\u0105 poj\u0119cia o etyce, wcale nie s\u0105 dowcipni\u201d32<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Bior\u0105c pod uwag\u0119 poczynione powy\u017cej wyliczenie, zaryzykujmy twierdzenie, \u017ce w czasach realnego socjalizmu motorem nap\u0119dowym sztuki \u0141odzi Kaliskiej by\u0142a bezczelna nieprzewidywalno\u015b\u0107 wzgl\u0119dem codzienno\u015bci. W rzeczywisto\u015bci przyduszonej totalitarnym kloszem ka\u017cdy odstaj\u0105cy od zgnu\u015bnia\u0142ej rutyny gest musia\u0142 wydawa\u0107 si\u0119 wywrotowy.<\/p>\n\n\n\n Jednak purenonsensowy humor to tylko pstrokaty kostium, kt\u00f3ry skrywa jak najpowa\u017cniejsze tre\u015bci. Znajdziemy je u \u017ar\u00f3de\u0142, ukryte niejako w surrealnym potoku s\u0142\u00f3w kolejnych odezw, manifest\u00f3w czy ulotek. W II \/ i ostatnim \/ Manife\u015bcie Sztuki \u017benuj\u0105cej<\/em> Marek Janiak pisa\u0142 mi\u0119dzy innymi: \u201eSztuka \u017benuj\u0105ca jest ukazaniem rozmiaru zniewolenia jednostki; Sztuka \u017benuj\u0105ca jest apologi\u0105 niemo\u017cliwego \u2013 \u00bb\u017cycia poza spo\u0142ecze\u0144stwem\u00ab\u201d33<\/sup>. I przede wszystkim: \u201eSztuka \u017benuj\u0105ca jest narz\u0119dziem i wyrazem intuicji m\u00f3wi\u0105cej, \u017ce wszelkie, jakie by nie by\u0142y, gesty artystyczne (lub w og\u00f3le obszar sztuki) s\u0105 gro\u017ane, poniewa\u017c jedynie wzmacniaj\u0105 system totalnej organizacji spo\u0142ecze\u0144stw. Sztuka \u017benuj\u0105ca jest gigantyczn\u0105 kpin\u0105 (metoda) z wysi\u0142ku estetyk\u00f3w realizuj\u0105cych program manipulowania artyst\u0105 na po\u017cytek organizacji spo\u0142ecze\u0144stw, kt\u00f3re w chwili obecnej zupe\u0142nie nie licz\u0105 si\u0119 z naturaln\u0105 kondycj\u0105 jednostki\u201d34<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Jest wi\u0119c aktywno\u015b\u0107 \u0141odzi Kaliskiej ni mniej, ni wi\u0119cej, tylko realnym buntem przeciwko opresyjnemu systemowi, cho\u0107 buntem wyra\u017conym pozawerbalnie (metaforycznie). Tak\u017ce jawn\u0105 praktycznie polemik\u0105 z wszelkimi pr\u00f3bami rewizji panuj\u0105cej \u00f3wcze\u015bnie ideologii. To dzia\u0142ania g\u0142\u0119boko przemy\u015blane, cho\u0107 nie eksponuj\u0105ce stoj\u0105cego za nimi namys\u0142u. W optyce Janiaka et consortes wolno\u015b\u0107 pozostaje pierwszym warunkiem zasadno\u015bci jakichkolwiek artystycznych dzia\u0142a\u0144 \u2013 przy szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniu \u201esztuki zracjonalizowanej\u201d35<\/sup>. Tym samym pr\u00f3ba diagnozy kondycji zniewolonego spo\u0142ecze\u0144stwa spotyka si\u0119 z pytaniem o sam\u0105 zasadno\u015b\u0107 aktu tw\u00f3rczego. \u015awiadomo\u015b\u0107 stosowanej strategii najdobitniej by\u0107 mo\u017ce podkre\u015bla tu s\u0142owo \u201emetoda\u201d, kt\u00f3re jednoznacznie przekre\u015bla wszelkie pr\u00f3by odebrania znaczenia dzia\u0142aniom \u0141odzi Kaliskiej poprzez ich infantylizacj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u0119ki strategii absurdu przesycone atmosfer\u0105 beznadziei lata 80. zosta\u0142y przez artyst\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 Kultury Zrzuty okie\u0142znane z r\u00f3wnym co najmniej powodzeniem co okres gierkowski przy udziale \u201eartyst\u00f3w, czy te\u017c raczej \u00bbnaukowc\u00f3w\u00ab zajmuj\u0105cych si\u0119 sztuk\u0105\u201d36<\/sup>. I cho\u0107 brak bezpo\u015brednich odniesie\u0144 do politycznego status quo czyni bunt \u0141odzi Kaliskiej cokolwiek prywatnym czy hermetycznym, to wydaje si\u0119 by\u0107 on r\u00f3wnie istotny, jak dzia\u0142ania neoawangardowych \u201eartyst\u00f3w\/scjentyst\u00f3w\u201d37<\/sup>. Tym samym strategia ta jawi si\u0119 nie tyle defetystyczn\u0105, co zak\u0142adaj\u0105c\u0105 kl\u0119sk\u0119 wszelkiej pr\u00f3by racjonalizacji rzeczywisto\u015bci bardziej groteskowej ni\u017c sama groteska. Kto mieczem wojuje, od miecza ginie \u2013 tak z przymru\u017ceniem oka mo\u017cna okre\u015bli\u0107 taktyk\u0119 \u0141odzi Kaliskiej. <\/p>\n\n\n\n Ci\u0105gi dalsze<\/strong><\/p>\n\n\n\n Podsumowuj\u0105c ten wybi\u00f3rczy z konieczno\u015bci szkic38<\/sup> warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce cho\u0107 awangardowe propozycje lat 70. i 80. r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od siebie co do metody, to mo\u017cna zaryzykowa\u0107 postrzeganie ich jako zbi\u00f3r wsp\u00f3lny.<\/p>\n\n\n\n Wyrwa stanu wojennego istnia\u0142a wprawdzie realnie, lecz jako artystyczna cezura jawi\u0107 si\u0119 musi tworem cokolwiek sztucznym, a na pewno \u2013 przerywaj\u0105cym ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i ewolucj\u0119 wspomnianych strategii. By\u0107 mo\u017ce warto zatem pokusi\u0107 si\u0119 o stwierdzenie, \u017ce to co deus ex machina zosta\u0142o podzielone spi\u0119trzeniem niekoniecznie artystycznych porz\u0105dk\u00f3w, nale\u017cy w istocie do tej samej tradycji i posiada \u2013 przy zaznaczeniu wszelkich r\u00f3\u017cnic \u2013 wsp\u00f3lne pola. I cho\u0107 tak odleg\u0142e analogie skazane s\u0105 raczej na wnioski jak najbardziej og\u00f3lne, to samoistnie niejako nasuwa si\u0119 przyk\u0142ad wspominanej ju\u017c Mi\u0119dzynarod\u00f3wki Sytuacjonistycznej, gdzie taktyki \u201edoskonalenia zabawy absolutnej\u201d korespondowa\u0142y z radykalnym, ideologicznym zaci\u0119ciem oraz sztuk\u0105 traktowan\u0105 jako medium polityczne. Bo mimo \u017ce koncepcje \u201escalenia sztuki i \u017cycia\u201d bywa\u0142y dla neoawangardy i artyst\u00f3w lat 80. \u015brodkiem do innych cel\u00f3w, to wyrastaj\u0105 z tego samego pnia powojennych drugich awangard i tylko z racji geopolitycznych uwarunkowa\u0144 mocowa\u0107 si\u0119 musia\u0142y przede wszystkim z wielk\u0105 histori\u0105.<\/p>\n\n\n\n Otwarte pozostaje jeszcze pytanie o kontynuacj\u0119 zakre\u015blonych wy\u017cej koncepcji. O ile bowiem realizowane w latach 70. strategie pozosta\u0142y intelektualnie \u017cywe, a tak\u017ce znalaz\u0142y kapitalne zar\u00f3wno artystyczne, jak i pedagogiczne kontynuacje, o tyle metoda groteski zdaje si\u0119 by\u0107 obecnie w stanie niejakiej defensywy.<\/p>\n\n\n\n 30. [za:] Ibidem, s. 151\u2013153.<\/p>\n\n\n\n Kuba Banasiak<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[100],"class_list":["post-7883","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-lodz_kaliska_alementarz"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7883","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7883"}],"version-history":[{"count":29,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7883\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7934,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7883\/revisions\/7934"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7883"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7883"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7883"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}