{"id":7414,"date":"2006-08-31T14:20:00","date_gmt":"2006-08-31T14:20:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=7414"},"modified":"2022-10-07T13:20:59","modified_gmt":"2022-10-07T13:20:59","slug":"elzbiety-janickiej-podroze-artystyczne-do-miejsca-nieparzystego1-refleksje-o-przeszlosci-pamieci-czasie-i-tozsamosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/elzbiety-janickiej-podroze-artystyczne-do-miejsca-nieparzystego1-refleksje-o-przeszlosci-pamieci-czasie-i-tozsamosci\/","title":{"rendered":"El\u017cbieta Janicka: Miejsce nieparzyste"},"content":{"rendered":"\n

\u201e… gdy widzimy […] stacj\u0119 kolejow\u0105 o nazwie Treblink<\/em>a<\/p>\n\n\n\n

                                                                            czy Sobib\u00f3r, reagujemy pocz\u0105tkowo z takim <\/em><\/p>\n\n\n\n

                                                                            niedowierzaniem, jak gdyby kto\u015b poinformowa\u0142 nas, \u017ce <\/em><\/p>\n\n\n\n

                                                                            w jakim\u015b odleg\u0142ym zak\u0105tku ziemi badacze odkryli <\/em><\/p>\n\n\n\n

                                                                            ostatnio piek\u0142o (b\u0105d\u017a niebo)\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

                                                                            Frank Ankersmit, Pami\u0119taj\u0105c Holocaust<\/em><\/p>\n\n\n\n

El\u017cbiety Janickiej podr\u00f3\u017ce artystyczne do \u201emiejsca nieparzystego\u201d1<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Refleksje o przesz\u0142o\u015bci, pami\u0119ci, czasie i to\u017csamo\u015bci<\/p>\n\n\n\n

\u201eSpoza melancholii wiecznego przep\u0142ywu rzeczy, z\u0142udnej tera\u017aniejszo\u015bci Heraklita, prze\u015bwieca tragedia uniwersalno\u015bci niedaj\u0105cej si\u0119 zatrze\u0107 przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra skazuje ka\u017cd\u0105 inicjatyw\u0119 na to, by by\u0142a tylko kontynuacj\u0105\u201d. <\/em><\/p>\n\n\n\n

    Emmanuel L\u00e9vinas, Kilka my\u015bli o filozofii hitleryzmu,<\/em> [w:] Esprit, <\/em>Pary\u017c 1934, prze\u0142. J. Migasi\u0144ski<\/p>\n\n\n\n

Znajdujemy w tera\u017aniejszo\u015bci \u015brodki zdolne wymaza\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107; czas sztuki nie jest symetryczny wobec czasu przebiegu historii zbiorowej; to, co indywidualne i osobiste prowadzi cz\u0119sto w procesie powstawania dzie\u0142a gr\u0119 z tym, co uniwersalne. \u201eNa ca\u0142ym \u015bwiecie przyzywamy nadej\u015bcie czasu pami\u0119ci.\u201d \u2013 pisze Pierre Nora, kt\u00f3ry swym s\u0142ynnym zbiorem tekst\u00f3w Lieux de m\u00e9moire<\/em> spowodowa\u0142 rozbudzenie zainteresowania problemem pami\u0119ci, czasu i to\u017csamo\u015bci. Podstawowym poj\u0119ciem dla dyskursu wobec wyszczeg\u00f3lnionych problem\u00f3w jest terapeutyczna funkcja pami\u0119ci, kt\u00f3ra z jednej strony, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 j\u0119zykiem psychoanalizy, zwraca si\u0119 w stron\u0119 \u017ca\u0142oby i przepracowania; z drugiej \u2013 odwo\u0142uje si\u0119 do poststrukturalistycznej debaty o wznios\u0142o\u015bci, niewyra\u017calnym i transgresji oraz bliskimi koncepcji Waltera Benjamina toposami fragmentu, apokalipsy i odkupienia (wina, wstyd, ekspiacja, zado\u015b\u0107uczynienie, wybaczenie, ukojenie, wype\u0142nienie, oczyszczenie itp.). Obecno\u015b\u0107 przesz\u0142o\u015bci ujawnia si\u0119 w materialnych \u015bladach kszta\u0142tuj\u0105cych przestrze\u0144, takich jak memoria\u0142y, miejsca upami\u0119tniania oraz w ranie, kt\u00f3r\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 pozostawi\u0142a w pami\u0119ci indywidualnej.<\/p>\n\n\n\n

Traumatyczna pami\u0119\u0107 pojmowana jako reakcja na kra\u0144cowe do\u015bwiadczenie, kt\u00f3rego symbolem i punktem odniesienia sta\u0142 si\u0119 Holocaust, zawiera si\u0119 we wspomnieniu koszmarnej przesz\u0142o\u015bci, w pami\u0119ci, jaka trwa w kolejnych pokoleniach: tych, kt\u00f3rzy t\u0119 przesz\u0142o\u015b\u0107 wypieraj\u0105 i tych, kt\u00f3rzy \u2013 \u015bwiadomi niemo\u017cliwo\u015bci reprezentacji Holocaustu w powszechnie przyj\u0119tych konwencjach bada\u0144 historycznych, a tak\u017ce \u015brodk\u00f3w wyrazu literatury, sztuk plastycznych, muzyki \u2013 podejmuj\u0105 ryzyko wyra\u017cania niewyra\u017calnego. W roku 1992 ukaza\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka autorstwa Saula Friedlandera, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada si\u0119 zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w zatytu\u0142owany Probing the Limits of Representation<\/em>2<\/sup>. We wprowadzeniu autor stwierdza, i\u017c podejmowanie w literaturze czy sztuce takich temat\u00f3w jak Holocaust zderza si\u0119 z granic\u0105 przedstawiania, kt\u00f3rej nie nale\u017cy zbyt \u0142atwo przekracza\u0107. \u201eW przypadku Holocaustu istnieje bowiem radykalna r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy historyczn\u0105 rekonstrukcj\u0105 a interpretacj\u0105. Gromadzenie wiedzy na temat tej katastrofy nie idzie w parze z jej lepszym rozumieniem\u201d3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

*<\/p>\n\n\n\n

Minimalistyczne, \u201emilcz\u0105ce\u201d fotografie El\u017cbiety Janickiej (ur. 1970) zatytu\u0142owane s\u0105 nazwami miejsc lub miejscowo\u015bci, z kt\u00f3rych ka\u017cda jest jednocze\u015bnie nazw\u0105\/znakiem kra\u0144cowego do\u015bwiadczenia \u201epokolenia pami\u0119ci\u201d: Majdanek<\/em> (Majdanek): 360 000 (200 000), Be\u0142\u017cec <\/em>(Be\u0142\u017cec): 600 000 (550 000), Sobib\u00f3r <\/em>(Sobib\u00f3r): 250 000 (250 000), Treblinka II <\/em>(Treblinka II): 900 000 (900 000), Kulmhof am Ner<\/em> (Che\u0142mno nad Nerem): 310 000 (300 000), Auschwitz II Birkenau<\/em> (O\u015bwi\u0119cim-Brzezinka): 1 100 000 (1 000 000). Przy nazwach miejsc znajdujemy liczby, kt\u00f3re stanowi\u0105 dane dokumentalne o liczbie ofiar zamordowanych w obozach \u015bmierci wybudowanych przez nazist\u00f3w liczby w nawiasach odnosz\u0105 si\u0119, informuje nas autorka, do ofiar odpowiadaj\u0105cych stworzonej przez hitlerowc\u00f3w definicji \u201e\u017byd\u201d. Fotografie przedstawiaj\u0105 powietrze; m\u00f3wi\u0105 o tym, co niemo\u017cliwe do wypowiedzenia i przedstawienia \u2013 s\u0105 owe fotografie o zanikaniu, o wymazywaniu \u015blad\u00f3w. Dzia\u0142ania artystki maj\u0105 na celu zapobie\u017cenie z\u0142owrogiej i zgubnej amnezji, kt\u00f3ra zaczyna nas ogarnia\u0107, rozmywaj\u0105c zarysy pi\u0119tna, jakie wydarzenia Holocaustu pozostawi\u0142y na naszych czasach4<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
El\u017cbieta Janicka, Treblinka II (10 07 2004) z cyklu Miejsce nieparzyste, 127 cm x 127 cm<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

 \u0141udz\u0105co milcz\u0105ce fotografie Janickiej przedstawiaj\u0105 powietrze nad albo w Majdanku, Be\u0142\u017ccu, Sobiborze, Treblince \u2013 w miejscach, gdzie istnia\u0142y niemieckie obozy zag\u0142ady i zbiega\u0142y si\u0119 drogi kolejowe, kt\u00f3rymi przywo\u017cono \u017byd\u00f3w z najodleglejszych miejsc Europy \u2013 \u201e…wszystkie, bez wyj\u0105tku, m\u00f3wi autorka, znajduj\u0105 si\u0119 w powojennych granicach kraju, w kt\u00f3rym si\u0119 urodzi\u0142am. Cho\u0107 nikt mnie nie pyta\u0142 o zdanie\u201d. Polska w latach drugiej wojny \u015bwiatowej sta\u0142a si\u0119 scen\u0105, na kt\u00f3rej rozegra\u0142o si\u0119 spotkanie morderc\u00f3w i ich ofiar, Niemc\u00f3w i \u017byd\u00f3w. Nazwali\u015bmy je Zag\u0142ad\u0105. Michael Steinlauf pisze: \u201eSami Polacy stali si\u0119 natomiast jej \u015bwiadkami od samego pocz\u0105tku do ko\u0144ca\u201d5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Fotografie wystawy Miejsce nieparzyste<\/em> odczyta\u0107 mo\u017cemy jako pytanie o pami\u0119\u0107, o nasze reakcje na Zag\u0142ad\u0119, a tak\u017ce o skutki owego zbiorowego, bolesnego do\u015bwiadczenia rozwa\u017cane na poziomie psychologicznym i etycznym. Obrazy prezentowane przez Janick\u0105 utrwalone zosta\u0142y na kliszy fotograficznej powszechnie znanej firmy AGFA, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z filii koncernu I.G. Farben (Interessengemeinschaft Farbenindustrie AG). Koncern uczestniczy\u0142 w przekszta\u0142caniu gospodarki niemieckiej na potrzeby wojenne. Przekazywa\u0142 miliony marek na rzecz NSDAP i SS. W latach 1939-1945 przejmowa\u0142 zak\u0142ady chemiczne w krajach okupowanych. Zatrudnia\u0142 200 000  robotnik\u00f3w, z czego po\u0142ow\u0119 stanowili wi\u0119\u017aniowie (mi\u0119dzy innymi Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau) oraz robotnicy przymusowi z kraj\u00f3w okupowanych. Na wi\u0119\u017aniach nazistowskich oboz\u00f3w (mi\u0119dzy innymi Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau) testowano preparaty farmakologiczne i substancje toksyczne. Firma produkuj\u0105ca powszechnie znane klisze fotograficzne AGFA wyrabia\u0142a cyklon B (filia I.G. Farben \u2013 firma Degesch). <\/p>\n\n\n\n

Autokomentarz do wystawy Miejsce nieparzyste, <\/em>przygotowany przez artystk\u0119, sytuuje nasz\u0105 recepcj\u0119 jej realizacji poprzez pami\u0119\u0107 historyczn\u0105, kt\u00f3rej ci\u0119\u017car naznaczy\u0142 banalne, powszechnie u\u017cywane dzi\u015b produkty dwuznaczno\u015bci\u0105 ich niewinnego przeznaczenia. Ich funkcjonowanie w codzienno\u015bci podszyte jest drugim, niech\u0119tnie ujawnianym, dnem, jakim\u015b dr\u0119cz\u0105cym nasz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 niepokojem i trudnym do zniesienia uczuciem, \u017ce w przesz\u0142o\u015bci odegra\u0142y jak\u0105\u015b niejasn\u0105 rol\u0119, \u017ce ich \u201ekolorowa\u201d niewinno\u015b\u0107 jest kamufla\u017cem wymazywanej gorliwie uprzedniej ich historii…<\/p>\n\n\n\n

 Tchn\u0105ce spokojem kwadraty du\u017cych, \u201epustych\u201d fotografii (137 cm x 137 cm) obrysowanych czerni\u0105 kadru \u2013 \u015bwiata, kraju, miejsca \u2013 zak\u0142\u00f3ca podpis, tytu\u0142 informuj\u0105cy, \u017ce mamy do czynienia z miejscem, kt\u00f3re ka\u017cdemu chyba Polakowi m\u00f3wi o czym\u015b potwornym a niezrozumia\u0142ym. Uruchamiamy nasz\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107, wiedz\u0119, pami\u0119\u0107; poprzez \u201eczysty\u201d kadr fotografii usi\u0142ujemy zobaczy\u0107 g\u0119sto\u015b\u0107 tego powietrza, kt\u00f3re artystka sfotografowa\u0142a. Janicka nie uchyla si\u0119 przed jednoznacznym wskazaniem, \u017ce jej prace prezentowane w ramach wystawy Miejsce nieparzyste (2003-2004)<\/em> s\u0105 wyra\u017anym odniesieniem do Holocaustu, tym bardziej wyra\u017anym, im bardziej enigmatyczny jest ogl\u0105dany przez nas obraz. <\/em>Tytu\u0142y i komentarze doobrazu\/fotografii nie pozostawiaj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, ale zarazem sytuuj\u0105 nas w obszarze pami\u0119ci miejsc, kt\u00f3re rekonstruujemy historycznie, i kt\u00f3re zarazem domagaj\u0105 si\u0119 interpretacji i zrozumienia ich wsp\u00f3\u0142czesnego bytowania.<\/p>\n\n\n\n

\u00a0 \u00a0Ka\u017cda z prezentowanych prac przedstawia powietrze nad miejscami, kt\u00f3rych nazwy sta\u0142y si\u0119 po latach znakami pami\u0119ci, niezwykle czytelnymi. Aparat fotograficzny zwr\u00f3cony obiektywem ku niebu zarejestrowa\u0142 na kliszy fotograficznej\u00a0 firmy AGFA obraz tego, co sk\u0142ada si\u0119 na nasz\u0105 wiar\u0119 i wiedz\u0119, m\u00f3wi\u0105ce \u017ce odby\u0107 podr\u00f3\u017c we wschodnie rejony Polski, \u201esportretowa\u0107\u201d powietrze w Sobiborze czy Majdanku w roku 2003 albo 2004, powi\u0119kszy\u0107 fotografie tak, by osi\u0105gn\u0119\u0142y wymiary 137 cm x 137 cm, pr\u00f3bowa\u0107 \u201ewpatrzy\u0107 si\u0119\u201d w obraz nieba, kt\u00f3re od ziemi dzieli bezmierna pustynia ludzkich proch\u00f3w, jest aktem <\/strong>wyra\u017cenia potrzeby nie-zapominania, ci\u0105g\u0142ego dotykania rany pozosta\u0142ej po Zag\u0142adzie, jaka dokona\u0142a si\u0119 na tej ziemi. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do eseju Franka Ankersmita Pami\u0119taj\u0105c Holocaust: \u017ca\u0142oba i melancholia<\/em>6<\/sup>, mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce El\u017cbieta Janicka sw\u0105 sztuk\u0105 niejako wychodzi na przeciw potrzebie przepracowania \u017ca\u0142oby i pozostania w stanie melancholii, kt\u00f3ra nie pozwala zabli\u017ani\u0107 si\u0119 ranie. \u017ba\u0142oba, wed\u0142ug Ankersmita, stosuj\u0105cego w swych rozwa\u017caniach poj\u0119cia freudowskie, jest w pewnym sensie naturalnym, wpisanym w ludzk\u0105 egzystencj\u0119 stanem po utracie kogo\u015b bliskiego; melancholia stanowi tu neurotyczny stan choroby, niemo\u017cno\u015b\u0107 zagojenia si\u0119 ran. Czarno-bia\u0142e fotografie Janickiej przedstawiaj\u0105ce pustk\u0119, wype\u0142nia \u017cywa pami\u0119\u0107 mieszcz\u0105ca si\u0119 w jednym cz\u0142owieku, w jego do\u015bwiadczeniu, \u017calu i b\u00f3lu. Nawet w\u00f3wczas, gdy dotycz\u0105 one pami\u0119ci zbiorowej, politycznej czy pokoleniowej. Antycypuj\u0105c Freuda, Nietzsche uzna\u0142 ten prosty fakt, pisz\u0105c: \u201eTylko to, co nie przestaje przysparza\u0107 b\u00f3lu, pozostaje w pami\u0119ci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Autorka \u015bwiadoma jest, \u017ce nazwy miejscowo\u015bci, kt\u00f3rymi podpisane s\u0105 kolejne czarno-bia\u0142e zdj\u0119cia, nios\u0105 ze sob\u0105 znaczenia ci\u0119\u017caru historii i bezmiar dramatu, jakiego te ziemie by\u0142y \u015bwiadkiem; od przesz\u0142o\u015bci nie mo\u017cna si\u0119 uwolni\u0107, trwa ona w pami\u0119ci indywidualnej i zbiorowej. Te miejscowo\u015bci, gdzie jednocze\u015bnie pragnienie <\/strong>historycznej i moralnej amnezji jest unicestwiane przez szczeg\u00f3ln\u0105 materialno\u015b\u0107 pami\u0119ci utrwalonej w rosn\u0105cych tam drzewach, krzewach, trawie… zdaj\u0105 si\u0119, poprzez rodzaj skojarze\u0144, kt\u00f3re wywo\u0142uj\u0105 ich nazwy, funkcjonowa\u0107 na zasadzie Mauzoleum Pami\u0119ci7<\/sup>. Kumuluj\u0105 wszystko to, co wiemy, co s\u0142yszeli\u015bmy o obozach zag\u0142ady; raz jeszcze nasze uczucia i wiedza o Zag\u0142adzie zostaj\u0105 przybli\u017cone do tej rzeczywisto\u015bci. Nazwy tych w\u0142a\u015bnie miejscowo\u015bci (Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Treblinka…) funkcjonuj\u0105 na zasadzie interwencji we wspomnienia, skojarzenia, wiedz\u0119 itd., kt\u00f3ra ju\u017c istnieje i antycypuje te wspomnienia. \u201eBez wiedzy o Holocau\u015bcie, Mauzoleum Pami\u0119ci by\u0142oby zaledwie list\u0105 dziwnych i obcych nazw \u2013 pisze Frank Ankersmit, analizuj\u0105c rol\u0119 pomnik\u00f3w po\u015bwi\u0119conych ofiarom zbrodni nazistowskich\u201d8<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Te miejsca, dzi\u015b cz\u0119sto opuszczone przez ludzi, zdaj\u0105 si\u0119 w swym opuszczeniu i jednostkowym z nimi spotkaniu artystki wydobywa\u0107 \u201etchnienie\u201d wydarze\u0144, kt\u00f3re tu si\u0119 dokona\u0142y. Pami\u0119\u0107 indywidualna, intymna i \u201ekrzyk\u201d miejsca sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na obraz za\u015bwiadczaj\u0105cy o cierpieniu Innego, Drugiego.<\/p>\n\n\n\n

Opieraj\u0105c si\u0119 na rozwa\u017caniach Emmanuela L\u00e9vinasa dotycz\u0105cych etycznego znaczenia j\u0119zyka w stosunku do Innego, spr\u00f3bujmy pokr\u00f3tce wykaza\u0107, \u017ce krytyka estetyki, przeprowadzona przez tego filozofa, stanowi\u0107 mo\u017ce podstaw\u0119 do zastanowienia nad przedstawianiem Holocaustu w sztuce. Dzie\u0142o L\u00e9vinasa jest w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cone problemom okrucie\u0144stwa Zag\u0142ady. Jego teoria etyczna to wyzwanie przeciw przemocy; wyzwanie w imieniu Innego. Etyka \u2013 czyli sprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 zasadza si\u0119 na przezwyci\u0119\u017ceniu estetyki, wskazuje L\u00e9vinas9<\/sup>. Dorota G\u0142owacka w swym eseju Znikaj\u0105ce \u015blady<\/em> \u2013 opublikowanym na \u0142amach \u201eLiteratury na \u015awiecie\u201d w roku 2004 \u2013 formu\u0142uje twierdzenie, \u017ce pomimo zarzut\u00f3w, jakie francuski filozof stawia intelektualnemu paradygmatowi przedstawialno\u015bci, a szczeg\u00f3lnie sztukom plastycznym oraz jego nieufno\u015bci wobec wszelkich pr\u00f3b obrazowania inno\u015bci, to w\u0142a\u015bnie etyczna teoria L\u00e9vinasa otwiera mo\u017cliwo\u015bci przemy\u015blenia estetyki \u201einaczej\u201d.10<\/sup> L\u00e9vinas m\u00f3wi o sztuce tworzonej \u201edla Innego\u201d, w kt\u00f3rej jednostka jest zobowi\u0105zana nie tylko wobec Innego, ale r\u00f3wnie\u017c odpowiada za jego przewinienia. \u201eW odniesieniu do Innego znajduje si\u0119 wi\u0119c w sytuacji zak\u0142adnika, bior\u0105c na siebie jego cierpienie i ub\u00f3stwo, jak r\u00f3wnie\u017c przejmuj\u0105c ci\u0119\u017car jego przewinie\u0144\u201d11<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Arty\u015bci, kt\u00f3rzy w swych realizacjach, ale tak\u017ce postawie etycznej, staraj\u0105 si\u0119 sprosta\u0107 zadaniu, jakim jest wyra\u017cenie cierpienia Innego; tworzy\u0107 dzie\u0142o maj\u0105ce przedstawi\u0107 zag\u0142ad\u0119 \u017cycia tak, by ich przesz\u0142a, a pami\u0119tana obecno\u015b\u0107 zosta\u0142a zachowana, sytuuj\u0105 si\u0119 w roli \u015bwiadka, cho\u0107 sami nie byli \u015bwiadkami naocznymi, a jedynie tymi, kt\u00f3rzy przekazuj\u0105 sw\u0105 wiedz\u0119, zachowuj\u0105c tym samym pami\u0119\u0107 traumatycznych wydarze\u0144. Pokolenia, kt\u00f3re nadesz\u0142y po Zag\u0142adzie, zobowi\u0105zane s\u0105,  by pami\u0119ta\u0107. To my, na w\u0142asn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 i we w\u0142asnym sumieniu winni\u015bmy budowa\u0107 owe, przywo\u0142ywane przez Ankersmita, Mauzolea Pami\u0119ci. <\/p>\n\n\n\n

Pozornie obiektywne czarno-bia\u0142e fotografie El\u017cbiety Janickiej wpisane s\u0105 w czas i zarazem wyrwane z miejsca przestrzeni, tak pojmowane musz\u0105 by\u0107 odczytywane z namys\u0142em  i cierpliwie. Nie da si\u0119 odczyta\u0107 ich znacze\u0144 na zewn\u0119trznej ich stronie w spos\u00f3b, w jaki zwykli\u015bmy rozpoznawa\u0107 fotografie jednoznacznie dokumentalne o wymowie politycznej b\u0105d\u017a historycznej. To komplikuje ich recepcj\u0119. Odbiorca musi w odniesieniu do prezentowanej pracy polega\u0107 zar\u00f3wno na skojarzonej analogii, wgl\u0105dzie we w\u0142asne wn\u0119trze, jak i na wyja\u015bnieniach, komentarzach, kt\u00f3re mog\u0105, ale nie musz\u0105 by\u0107 dostarczone przez autora (podpisy, tytu\u0142y). Autorka jednak\u017ce u\u0142atwia nam zadanie, podaj\u0105c nazwy miejsc, w kt\u00f3rych fotografowa\u0142a unosz\u0105ce si\u0119 nad nimi powietrze, ale jednocze\u015bnie burzy nasze poczucie spokoju obcowania z obrazem sugeruj\u0105cym, \u017ce \u201enic nie znaczy\u201d, \u017ce \u201enic si\u0119 nie wydarzy\u0142o\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Nazw\u0105 miejsca, kt\u00f3r\u0105 zatytu\u0142owa\u0142a Janicka ka\u017cd\u0105 z wykonanych przez siebie fotografii wystawy Miejsce nieparzyste<\/em>, sprowokowa\u0142a ona w naszym odbiorze d\u0105\u017cenie, by zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku kategorii \u015bladu jako znaku przesz\u0142o\u015bci oraz \u017ar\u00f3d\u0142a zobowi\u0105za\u0144, jakie wobec niej mamy.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Sze\u015b\u0107 fotografii prezentowanych w Atlasie Sztuki w \u0141odzi stanowi obraz wycinka rzeczywisto\u015bci miejsca, dzi\u0119ki nim stajemy wobec pytania o niemo\u017cliwo\u015b\u0107 etycznej relacji z nieobecn\u0105 twarz\u0105 Innego. Autorka sytuuje odbiorc\u0119 w kontek\u015bcie historii (jako przestrzeni ekspiacji), pami\u0119ci, czasu (lata:1939-1945, 2003-2004) i to\u017csamo\u015bci (\u201eby\u0142e niemieckie nazistowskie obozy zag\u0142ady znajduj\u0105 si\u0119 \u2013 bez wyj\u0105tku \u2013 w powojennych granicach kraju, w kt\u00f3rym si\u0119 urodzi\u0142am\u201d \u2013 by zacytowa\u0107 jej s\u0142owa raz jeszcze).<\/p>\n\n\n\n

El\u017cbieta Janicka porusza si\u0119 w pewnych obszarach pami\u0119ci, kt\u00f3ra uaktywnia proces my\u015blenia, przestrze\u0144, czasowo\u015b\u0107, materi\u0119 i wyobra\u017ani\u0119; obecno\u015b\u0107 i nieobecno\u015b\u0107 w z\u0142o\u017conej, wzajemnej relacji z ich odbiorc\u0105. Samo obcowanie, decyzja wkroczenia widza w przestrze\u0144 Miejsca nieparzystego<\/em>, w oboj\u0119tn\u0105, ascetyczn\u0105 \u201eurod\u0119\u201d Komory d\u017awi\u0119kowej<\/em> zdaje si\u0119 przeciwstawia\u0107 triumfalizmowi naszej cywilizacji wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 w obrazach przekazywanych przez media oraz przez elektroniczn\u0105 dematerializacj\u0119 w przestrzeni wirtualnej. Prace przedstawione na \u0142\u00f3dzkiej wystawie odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b nie budz\u0105cy w\u0105tpliwo\u015bci do problem\u00f3w zwi\u0105zanych z pami\u0119ci\u0105 i nieobecno\u015bci\u0105. Pami\u0119\u0107 \u2013 jako centralny problem dotykany tu przez artystk\u0119 \u2013 rozumiana by\u0107 winna jako przemieszczenie przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci. Poprzez \u00f3w proces przepracowania \u2013 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 raz jeszcze do poj\u0119cia z zakresu psychoanalizy \u2013 autorka utrwala \u015blad, \u015bwiadectwo przesz\u0142o\u015bci. Dzi\u0119ki podobnym dzia\u0142aniom mo\u017ce ona by\u0107 do\u015bwiadczana i odczytywana przez widza; mo\u017ce otworzy\u0107 rozleg\u0142e obszary czasoprzestrzeni, stawiaj\u0105c przed odbiorc\u0105 wyzwanie przekraczania ich materialnej obecno\u015b\u0107 w galerii sztuki, sk\u0142onienia go, aby wszed\u0142 w dialog z czasowym i historycznym wymiarem wpisanym w dzie\u0142o. <\/p>\n\n\n\n

*<\/p>\n\n\n\n

Nasze wyobra\u017cenia o Holocau\u015bcie zale\u017c\u0105 od tego, jak historycy, pisarze, arty\u015bci zdo\u0142aj\u0105 przybli\u017cy\u0107 obraz albo cie\u0144 Zag\u0142ady wsp\u00f3\u0142czesnym i kolejnym pokoleniom. Proces ten staje naprzeciw wyzwaniu rzekomej nieuchwytno\u015bci materii historycznej, kt\u00f3ra zmusza\u0142aby do milczenia b\u0105d\u017a domaga\u0142a si\u0119 wykszta\u0142cenia ca\u0142kowicie nowych form wyrazu. Wybitny niemiecki filozof, socjolog i muzykolog Theodor W. Adorno (1903-1969), osiad\u0142y po wojnie w Ameryce, jako jeden z pierwszych ujmowa\u0142 zarysowany tu problemu z perspektywy d\u0142ugu wyobra\u017ani wobec historii, poszukuj\u0105c takich form poetyckich, metaforycznych, w kt\u00f3rych kontakt cz\u0142owieka z cierpieniem ofiar Zag\u0142ady i okrucie\u0144stwem zadanej im \u015bmierci nie zosta\u0142by zneutralizowany przez estetyzacj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Podejmuj\u0105c w\u0119dr\u00f3wk\u0119 do miejsc poranionych przez histori\u0119 i pami\u0119\u0107 o zbudowanych w nich przez Niemc\u00f3w w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej obozach \u015bmierci, kt\u00f3rych obecni mieszka\u0144cy zmagaj\u0105 si\u0119 z problemem zniekszta\u0142conej, wci\u0105\u017c nieprzyswojonej percepcji zbrodni, jakiej byli mimowolnymi \u015bwiadkami, El\u017cbieta Janicka zdaje si\u0119 przekracza\u0107 \u2013 postulowan\u0105 przez Adorna \u2013 granic\u0119 konieczno\u015bci poszukiwania odpowiednich form poetyckiego, metaforycznego ekwiwalentu cierpienia ofiar Holocaustu. Tworz\u0105c sztuk\u0119 tak surow\u0105, minimalistyczn\u0105 a odwo\u0142uj\u0105c\u0105 si\u0119 do spraw tak zasadniczych jak przesz\u0142o\u015b\u0107, pami\u0119\u0107, to\u017csamo\u015b\u0107, artystka kreuje \u201eprzestrze\u0144 przepracowania\u201d traumatycznej historii, kt\u00f3r\u0105 przesycone jest powietrze, chmury, wiatr unosz\u0105cy proch i py\u0142, dym, \u015bpiew ptak\u00f3w, intensywno\u015b\u0107 odrodzonej po latach natury.<\/p>\n\n\n\n

                                                                            sierpie\u0144 2006 <\/p>\n\n\n\n

*dr Eleonora Jedli\u0144ska, historyk sztuki, adiunkt Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Cz\u0142onek Mi\u0119dzynarodowego Stowarzyszenia Krytyk\u00f3w Sztuki (AICA).<\/p>\n\n\n\n

1. \u201eMiejsce nieparzyste – pisze El\u017cbieta Janicka – potoczny skr\u00f3t od \u00abmiejsce w \u0142awkach nieparzystych\u00bb. Jedno z licznych narz\u0119dzi wykluczenia stosowanych na kontynencie europejskim od czas\u00f3w \u015bredniowiecza. Synonim \u00abgetta \u0142awkowego\u00bb ustanowionego w 1937 roku przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 rektor\u00f3w wy\u017cszych uczelni w Polsce – za zgod\u0105 ministra wyzna\u0144 religijnych i o\u015bwiecenia publicznego – w odpowiedzi na, sformu\u0142owany w roku 1923 przez M\u0142odzie\u017c Wszechpolsk\u0105, postulat polskich nacjonalistycznych partii, organizacji i \u015brodowisk. Administracja Uniwersytetu Warszawskiego podj\u0119\u0142a akcj\u0119 znaczenia studenckich indeks\u00f3w przy u\u017cyciu dw\u00f3ch prostok\u0105tnych piecz\u0119ci niewielkich rozmiar\u00f3w. \u00abMiejsce w \u0142awkach parzystych\u00bb. \u00abMiejsce w \u0142awkach nieparzystych\u00bb\u201d.<\/p>\n\n\n\n

2. Por. S. Friedlander, Probing the Limits of Repre-sentation. Nazism and the \u201cFinal Solution\u201d,<\/em> edit. S. Friedlander, Cambridge, London Harvard University Press, 1992.
3. Por. E. Doma\u0144ska, wprowadzenie do ksi\u0105\u017cki Pami\u0119\u0107, etyka, historia. Angloameryka\u0144ska teoria historio- grafii lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych<\/em>, Pozna\u0144 2002, s. 18.<\/p>\n\n\n\n

4. Por. Z. Amishai-Maisels, Depiction and Interpretation: The Influence of the Holocaust on Visual Arts<\/em>, Pergamon Press, Oxford 1993.
5. M. C. Steinlauf, Bondage to the Dead: Poland and the Memory of the Holocaust<\/em>, Syracuse University Press, 1997, s. IX.<\/p>\n\n\n\n

6. F. Ankersmit, Pami\u0119taj\u0105c Holocaust: \u017ca\u0142oba i melancholia,<\/em> prze\u0142. A. Ajschtet, A. Kubis, J. Regulska, [w:] Pami\u0119\u0107, etyka i historia<\/em>, red. E. Doma\u0144ska, Pozna\u0144 2002, s. 163-184.
7. Por. ibidem, s. 173.
8. Ibidem, s. 174.<\/p>\n\n\n\n

9. Por. E. L\u00e9vinas, Totalit\u00e9 Infini, Martinus Nijhoff,<\/em> La Haye 1961, s. 173.
10. Por. D. G\u0142owacka, Znikaj\u0105ce \u015blady: Emmanuel L\u00e9vinas, literackie \u015bwiadectwo Idy Fink i sztuka Holo- caustu<\/em>, [w:] \u201eLiteratura na \u015awiecie\u201d 2004, nr 1-2, s. 105-125.
11. Ibidem, s. 111.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Eleonora Jedli\u0144ska*<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[93],"class_list":["post-7414","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-elzbieta_janicka"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7414","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7414"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7414\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15618,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7414\/revisions\/15618"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7414"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7414"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7414"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}