{"id":16000,"date":"2010-09-20T09:26:00","date_gmt":"2010-09-20T09:26:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=16000"},"modified":"2022-10-18T18:36:14","modified_gmt":"2022-10-18T18:36:14","slug":"ideografie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/ideografie\/","title":{"rendered":"Ideografie "},"content":{"rendered":"\n

Tomasz Za\u0142uski: <\/strong>Czy mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o Ameryce \u0141aci\u0144skiej jako pewnej ca\u0142o\u015bci? Czy istnieje co\u015b, co mo\u017cna by nazwa\u0107 jej \u201eesencj\u0105\u201d? Czy mog\u0142aby j\u0105 Pani zdefiniowa\u0107 \u2013 na p\u0142aszczy\u017anie egzystencjalnej, politycznej i artystycznej?<\/em><\/p>\n\n\n\n

Regina Silveira: <\/strong>W 1997 roku zrobi\u0142am prac\u0119 o Ameryce \u0141aci\u0144skiej Quebra Cabe\u00e7a da Am\u00e9rica Latina (Continua)… [Puzzle Ameryki \u0141aci\u0144skiej (cdn)…]<\/em>. Z ironi\u0105 skomentowa\u0142am w niej stereotypowy wizerunek Ameryki \u0141aci\u0144skiej. Praca ta mia\u0142a charakter \u201eturystyczny\u201d. By\u0142 to komentarz po\u015bwi\u0119cony temu,\u00a0w jaki spos\u00f3b patrzy si\u0119 zwykle na Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105, i to nie tylko z zewn\u0105trz, ale i od wewn\u0105trz \u2013 nawet my, mieszka\u0144cy tego regionu, niewiele wiemy bowiem o s\u0105siednich krajach. Moje puzzle sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z ponad setki stereotypowych ikon Ameryki \u0141aci\u0144skiej, prezentowanych w postaci fragment\u00f3w czarno-bia\u0142ych obraz\u00f3w. To obszerna ikonografia, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by uzupe\u0142nia\u0107 i powi\u0119ksza\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107: od pi\u0142ki no\u017cnej po mariachi, od Carlosa Gardela po guerillas, od Indian-kanibal\u00f3w, przez przyw\u00f3dc\u00f3w wojskowych, lamy, Sugar Loaf Mountain, a\u017c po Machu Picchu, tango i wiele, wiele innych rzeczy. Ikonografia ta zosta\u0142a zaczerpni\u0119ta z r\u00f3\u017cnych encyklopedii i przewodnik\u00f3w turystycznych, z folder\u00f3w, jakie mo\u017cna znale\u017a\u0107 w ambasadzie, z grafik podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, a tak\u017ce z ksi\u0105\u017cek, czasopism, gazet i wszystkich innych \u017ar\u00f3de\u0142, do jakich by\u0142am w stanie dotrze\u0107, poluj\u0105c na obrazy niczym prawdziwy \u201edrapie\u017cnik\u201d. W normalnych puzzlach poszczeg\u00f3lne elementy pasuj\u0105 do siebie i razem tworz\u0105 wi\u0119ksze, sp\u00f3jne wizerunki. W moich puzzlach nigdy si\u0119 to nie zdarza. Nie ma ci\u0105g\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy elementami \u2013 w ich zestawieniach spotykaj\u0105 si\u0119 dokumenty i fikcyjne obrazy, mieszaj\u0105 si\u0119 fragmenty odr\u0119bnych geografii i historii, r\u00f3\u017cnych czas\u00f3w i miejsc. Nie tworz\u0105 one niczego poza wewn\u0119trznie niesp\u00f3jn\u0105, ca\u0142kowicie przypadkow\u0105 i otwart\u0105 narracj\u0105. Moj\u0105 intencj\u0105 by\u0142o stworzenie paradoksalnej kartografii dla tej nieistniej\u0105cej Ameryki \u0141aci\u0144skiej. Ci, kt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 traktowa\u0107 spo\u0142eczn\u0105, polityczn\u0105, ekonomiczn\u0105, kulturow\u0105 i artystyczn\u0105 scen\u0119 Ameryki \u0141aci\u0144skiej jako jednolit\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, nie maj\u0105 poj\u0119cia o ogromnych r\u00f3\u017cnicach, jakie dziel\u0105 poszczeg\u00f3lne kraje tego regionu, nic nie wiedz\u0105 o specyfice historii, kultury i sztuki ka\u017cdego z nich.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Jak opisa\u0142aby Pani swoj\u0105 dotychczasow\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107? Czy da\u0142oby si\u0119 w niej wyr\u00f3\u017cni\u0107 jakie\u015b okresy lub nurty?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Jestem artystk\u0105, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku swej drogi tw\u00f3rczej, jeszcze w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku, porzuci\u0142a malarstwo na rzecz innych praktyk konceptualnych. Dzi\u015b, po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach intensywnej pracy, opisanie ca\u0142ej tej drogi w spos\u00f3b syntetyczny jest dla mnie bardzo trudne. By\u0142oby to jeszcze mo\u017cliwe na p\u0142aszczy\u017anie poetyki, gdy\u017c przez ca\u0142y ten czas, niezale\u017cnie od wykorzystywanego medium, zajmowa\u0142am si\u0119 natur\u0105 obrazu i polityk\u0105 reprezentacji wizualnej \u2013 szczeg\u00f3lnie interesowa\u0142y mnie konwencje percepcyjne oraz relacje mi\u0119dzy obrazami a \u015bwiatem. Charakterystyka medi\u00f3w, jakie wykorzystywa\u0142am i pod\u0142o\u017cy, na jakich pracowa\u0142am, zaj\u0119\u0142aby ju\u017c znacznie wi\u0119cej miejsca. Ujmuj\u0105c rzecz kr\u00f3tko, mog\u0119 jednak stwierdzi\u0107, \u017ce przez wszystkie te dekady moja ciekawo\u015b\u0107 kaza\u0142a mi si\u0119ga\u0107 po wci\u0105\u017c nowe \u015brodki tw\u00f3rcze, od tradycyjnych technik, nosz\u0105cych ju\u017c znami\u0119 artystyczno\u015bci, a\u017c po najbardziej zaawansowane wsp\u00f3\u0142czesne technologie. Wszystko zale\u017ca\u0142o od tego, co by\u0142o mi potrzebne do realizacji danego dzie\u0142a, od cel\u00f3w, jakie sobie stawia\u0142am i od znacze\u0144, jakie pragn\u0119\u0142am nada\u0107 dzie\u0142u. Rozwijaj\u0105c nieco t\u0119 kwesti\u0119, powiedzia\u0142abym, \u017ce w latach siedemdziesi\u0105tych pracowa\u0142am g\u0142\u00f3wnie z u\u017cyciem nowych medi\u00f3w graficznych, robi\u0142am ksi\u0105\u017cki artystyczne i tworzy\u0142am realizacje daj\u0105ce si\u0119 zaliczy\u0107 do sztuki wideo oraz mail artu. W latach osiemdziesi\u0105tych tworzy\u0142am obiekty i monumentalne instalacje, kt\u00f3re zasadniczo mia\u0142y charakter efemeryczny i by\u0142y malowane bezpo\u015brednio na \u015bcianach wn\u0119trz architektonicznych.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zacz\u0119\u0142am stosowa\u0107 technologie cyfrowe, co nada\u0142o tworzonym przeze mnie dzie\u0142om cechy trwa\u0142o\u015bci oraz powtarzalno\u015bci. Wtedy te\u017c narodzi\u0142a si\u0119 moja nies\u0142abn\u0105ca fascynacja przestrzeni\u0105 miejsk\u0105 jako terytorium pozbawionym ochrony i anonimowym, a przy tym znakomicie nadaj\u0105cym si\u0119 do realizacji laserowych projekcji obraz\u00f3w i animacji. Wchodzenie w dialog z coraz wi\u0119kszymi przestrzeniami architektonicznymi oraz projektowanie i dokonywanie interwencji w konkretny kontekst architektoniczny to trend, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w mojej sztuce w\u0142a\u015bnie w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i trwa do dzisiaj. <\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Wr\u00f3\u0107my jeszcze do lat siedemdziesi\u0105tych. W s\u0105siedztwie kt\u00f3rych brazylijskich artyst\u00f3w i artystek, w konfiguracji jakich tendencji, zainteresowa\u0144, temat\u00f3w, strategii i praktyk lat siedemdziesi\u0105tych usytuowa\u0142aby Pani siebie i swoj\u0105 sztuk\u0119?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> W styczniu 2009 roku Gloria Ferreira opublikowa\u0142a obszerne i wnikliwe studium krytyczne po\u015bwi\u0119cone sztuce lat siedemdziesi\u0105tych w Brazylii, zatytu\u0142owane Anos 70, Arte como Quest\u00e3o [Lata 70., sztuka jako pytanie]<\/em>. Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w katalogu wystawy o sztuce tej dekady, zorganizowanej przez ow\u0105 kuratork\u0119 w Instituto Tomie Ohtake w S\u00e3o Paulo. M\u00f3j udzia\u0142 w wystawie by\u0142 \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z charakterem moich praktyk artystycznych w latach siedemdziesi\u0105tych, z moimi pracami graficznymi, ksi\u0105\u017ckami artystycznymi, publikacjami w czasopismach nale\u017c\u0105cych do obiegu alternatywnego, jak r\u00f3wnie\u017c z przynale\u017cno\u015bci\u0105 do ma\u0142ej grupy pionier\u00f3w sztuki wideo w Brazylii. Ta multimedialna faza mojej tw\u00f3rczo\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c prace o bardziej technologicznej naturze, jakie zrealizowa\u0142am wkr\u00f3tce potem, sprawi\u0142y, \u017ce moje dzie\u0142a s\u0105 uwa\u017cane za jedne z pierwszych manifestacji sztuki technologicznej w Brazylii. Gdy jednak w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych zacz\u0119\u0142am tworzy\u0107 instalacje w przestrzeni pozagaleryjnej i rozwija\u0107 innego rodzaju poetyk\u0119, daleko wykroczy\u0142am poza te konfiguracje i klasyfikacje. To samo sta\u0142o si\u0119 z innymi artystami i artystkami z mojego pokolenia \u2013 zostawili\u015bmy lata siedemdziesi\u0105te za sob\u0105. Nasza sztuka pozosta\u0142a wolna od klasyfikacji, co mnie akurat bardzo odpowiada\u0142o. Wci\u0105\u017c jednak eksperymentowali\u015bmy z wcze\u015bniej wypracowanym j\u0119zykiem, wykorzystuj\u0105c go do innych cel\u00f3w. Proces wprowadzania moich realizacji w konkretne przestrzenie architektoniczne \u2013 co rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, po moim d\u0142u\u017cszym pobycie za granic\u0105 (w Nowym Jorku, gdzie mog\u0142am przebywa\u0107 najpierw dzi\u0119ki stypendium Fundacji Guggenheima, a potem Fundacji Pollock Krasner) \u2013 zbieg\u0142 si\u0119 w czasie z decyzj\u0105 o zako\u0144czeniu d\u0142ugiej kariery profesora szko\u0142y artystycznej i zostania pe\u0142noetatow\u0105 artystk\u0105. W ostatnich latach moja dzia\u0142alno\u015b\u0107 sprawi\u0142a, \u017ce znalaz\u0142am si\u0119 w swego rodzaju transpokoleniowej sytuacji. Powoduje to, \u017ce niemal zawsze \u0142\u0105czy si\u0119 mnie z m\u0142odszymi artystami, w kt\u00f3rych edukacji mia\u0142am okazj\u0119 uczestniczy\u0107. W efekcie powstaj\u0105 otwarte genealogie, oparte na czysto poj\u0119ciowych zwi\u0105zkach i podobie\u0144stwach…<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Uczestniczy\u0142a Pani r\u00f3wnie\u017c w ruchu alternatywnej kultury, jaki istnia\u0142 w Brazylii w latach siedemdziesi\u0105tych. Stanowi\u0142 on cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszego, mi\u0119dzynarodowego, a mo\u017ce i globalnego fenomenu kontrkultury. Jak\u0105 dok\u0142adnie posta\u0107 przybra\u0142 on w\u00f3wczas w Brazylii? Co decydowa\u0142o o jego lokalnej specyfice? Dlaczego zdecydowa\u0142a si\u0119 Pani zaanga\u017cowa\u0107 w tworzenie kultury alternatywnej?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> W Brazylii lata istnienia kontrkultury to czas najci\u0119\u017cszej i najokrutniejszej dyktatury wojskowej. Nie mog\u0119 rozwin\u0105\u0107 tu d\u0142ugiej i skomplikowanej opowie\u015bci o postawach ludzi zaanga\u017cowanych w tworzenie kultury alternatywnej ani o wydarzeniach, kt\u00f3re wyznaczy\u0142y jej histori\u0119. W ka\u017cdym razie brazylijska kontrkultura rozwija\u0142a si\u0119 dynamicznie w teatrze, muzyce i sztukach wizualnych. Pomimo represji, tortur i wydale\u0144, kt\u00f3re spotyka\u0142y jej uczestnik\u00f3w, nie pozostawa\u0142a te\u017c w tyle za scen\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105. Tym, co by\u0107 mo\u017ce decydowa\u0142o o specyfice brazylijskiego od\u0142amu kontrkultury, by\u0142a intensywna energia powstaj\u0105cych w\u00f3wczas poetyk. Dzia\u0142ania artystyczne nie przeradza\u0142y si\u0119 w zwyk\u0142e pamfleciarstwo i nie zatrzymywa\u0142y na poziomie nagich fakt\u00f3w. W tym okresie wyjecha\u0142am te\u017c z Brazylii na d\u0142u\u017cszy czas: najpierw mieszka\u0142am w Hiszpanii, pracuj\u0105c tam jako nauczyciel akademicki, potem za\u015b w Puerto Rico, ucz\u0105c na Uniwersytecie Puerto Rico w Mayaguez. W sumie sp\u0119dzi\u0142am pi\u0119\u0107 lat poza krajem. Nie by\u0142am na wygnaniu. By\u0142 to raczej okres bycia w \u015bwiecie, poznania i do\u015bwiadczenia nowych medi\u00f3w oraz j\u0119zyk\u00f3w artystycznych, czas kszta\u0142cenia tw\u00f3rczego i rozwoju zawodowego. M\u00f3j zwrot w kierunku bardziej konceptualnych praktyk wynika\u0142 raczej z na\u0142o\u017cenia si\u0119 wp\u0142yw\u00f3w wielu r\u00f3\u017cnych poetyk oraz z do\u015bwiadczenia \u017cycia \u2013 nie by\u0142 to efekt jakie\u015b \u015bwiadomej, przemy\u015blanej decyzji. W tamtym okresie podr\u00f3\u017cowa\u0142am ju\u017c du\u017co po Stanach Zjednoczonych i Europie, mia\u0142am te\u017c okazj\u0119 bra\u0107 udzia\u0142 w niezliczonych manifestacjach kultury alternatywnej, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej, po powrocie do Brazylii we wczesnych latach siedem-dziesi\u0105tych, sama pomaga\u0142am promowa\u0107 i tworzy\u0107.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Wspomnia\u0142a Pani o dyktaturze wojskowej, kt\u00f3ra trwa\u0142a w Brazylii od 1964 do 1984 roku. W jaki spos\u00f3b do\u015bwiadczenie \u017cycia pod rz\u0105dami dyktatury wp\u0142yn\u0119\u0142o na sztuk\u0119 Brazylii, a szczeg\u00f3lnie na brazylijsk\u0105 awangard\u0119 tego okresu? Jak wp\u0142yn\u0119\u0142o na Pani sztuk\u0119?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> Wspomnia\u0142am o witalno\u015bci, wyobra\u017ani i poetyce jako cechach dystynktywnych brazylijskiej kontrkultury. Wszystko to pojawia\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w reakcjach naszej najbardziej radykalnej awangardy na \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 polityczn\u0105: by\u0142o to niezwyk\u0142e z\u0142o\u017cenie polityki\/poetyki, w najlepszym tych s\u0142\u00f3w znaczeniu. \u017bycie pod rz\u0105dami dyktatury, z cenzur\u0105 prasy, torturami, prze\u015bladowaniami, aresztowaniami i wszechobecnymi donosicielami jest zawsze z\u0142ym, pe\u0142nym przemocy do\u015bwiadczeniem pod ka\u017cd\u0105 szeroko\u015bci\u0105 geograficzn\u0105 na tej planecie. W mojej sztuce polityczne znamiona lat siedemdziesi\u0105tych pojawiaj\u0105 si\u0119 wyrazi\u015bcie w takich pracach graficznych, jak serie Executivas [Kadra kierownicza] <\/em>z roku 1977, Destruturas Urbanas [Miejskie destruktury]<\/em> z lat 1975-76 oraz Dilataveis [Rozszerzalni]<\/em> z roku 1981 roku. Wykorzysta\u0142am w nich wizerunki prasowe, aby stworzy\u0107 metafory, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142yby jako ironiczne komentarze na temat r\u00f3\u017cnych form w\u0142adzy obecnych w polityce obraz\u00f3w i reprezentacji cyrkuluj\u0105cych w mass mediach i \u015bwiecie \u00f3wczesnej polityki.<\/p>\n\n\n\n

\u00a0T.Z.:<\/strong> W jednym z tekst\u00f3w napisa\u0142a Pani: \u201eGdy wr\u00f3ci\u0142am do Brazylii w 1973 roku, prawa konstytucyjne by\u0142y wci\u0105\u017c zawieszone, a donosicielstwo, aresztowania, tortury i powszechne poczucie bezradno\u015bci prowadzi\u0142y do stopniowego zniszczenia publicznych i prywatnych dziedzin \u017cycia oraz dzia\u0142ania. Muzyka popularna, teatr i sztuki wizualne wci\u0105\u017c reagowa\u0142y na t\u0119 sytuacj\u0119 za pomoc\u0105 dzie\u0142 o charakterze politycznym. Ich tre\u015b\u0107 nie mog\u0142a si\u0119 jednak manifestowa\u0107 swobodnie, lecz jedynie w formie subtelnych lub silnie poetyckich metafor, kt\u00f3rym niejednokrotnie udawa\u0142o si\u0119 wymkn\u0105\u0107 cenzurze. Do pierwszych realizacji, jakie tak naprawd\u0119 stworzy\u0142am pod wp\u0142ywem politycznych i spo\u0142ecznych wydarze\u0144 tego okresu, nale\u017ca\u0142y serie prac powsta\u0142ych z wykorzystaniem nowych graficznych medi\u00f3w lat siedemdziesi\u0105tych. Pojawiaj\u0105ce si\u0119 w nich obrazy niemal zawsze by\u0142y krytycznymi reprezentacjami w\u0142adzy politycznej, mass medi\u00f3w oraz post\u0119puj\u0105cej destrukcji przestrzeni miejskiej. W pracach tych nie ma jednak wyra\u017anych tre\u015bci politycznych \u2013 zawsze wola\u0142am nasyci\u0107 moje obrazy ironi\u0105.\u00a0Raz przekszta\u0142ci\u0142am nawet przepis na pudding orzechowy w ironiczny komentarz na temat najcz\u0119\u015bciej komentowanych w tym okresie obraz\u00f3w malarskich o tematyce politycznej, kt\u00f3re zawsze w ko\u0144cu trafia\u0142y na bur\u017cuazyjne salony, zdobi\u0105c \u015bcian\u0119 nad najdro\u017csz\u0105 sof\u0105\u201d. Chcia\u0142bym spyta\u0107, czy uwa\u017ca Pani, \u017ce aluzja, metafora i ironia s\u0105 zawsze w takim wypadku lepsze ni\u017c dos\u0142owno\u015b\u0107 i wyrazisty przekaz, czy te\u017c mo\u017ce zale\u017cy to od sytuacji, od lokalnego kontekstu? Czy sztuka, kt\u00f3ra jest \u201epo\u015brednio\u201d polityczna, jest dzi\u0119ki temu mniej podatna na zaw\u0142aszczenie ni\u017c na przyk\u0142ad malarstwo, kt\u00f3re wprost podejmuje tematyk\u0119 polityczn\u0105? Jaka jest funkcja sztuki, kt\u00f3ra wkracza w sfer\u0119 polityczn\u0105 \u2013 jaka jest jej funkcja polityczna i artystyczna?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Nigdy nie okre\u015bli\u0142abym tego jako \u201epo\u015bredniego\u201d podej\u015bcia do zagadnie\u0144 politycznych. Chodzi\u0142o mi tylko o to, \u017ce tre\u015bci polityczne nie by\u0142y komunikowane w moich pracach w spos\u00f3b dos\u0142owny. Z mojego punktu widzenia, ironia i aluzja mog\u0105 by\u0107 bardziej wyrafinowanymi narz\u0119dziami komunikacji tre\u015bci politycznych ni\u017c rozd\u0119ta retoryka \u201ezaanga\u017cowanych\u201d dzie\u0142, kt\u00f3rych przekaz rzadko bywa na wszystkich poziomach przesycony niejednoznaczno\u015bci\u0105 sztuki. Dzie\u0142a takie cechuj\u0105 si\u0119 \u201epowierzchowno\u015bci\u0105\u201d, maj\u0105 niewielk\u0105 zdolno\u015b\u0107 do prowokowania politycznej refleksji i nie s\u0105 w stanie zmieni\u0107 \u015bwiata… Wszystko daje si\u0119 jednak stopniowa\u0107 i zale\u017cy od kontekstu: dlaczego nie mia\u0142abym podziwia\u0107 dobrej sztuki \u2013 nawet je\u015bli by\u0142aby na wskro\u015b przesi\u0105kni\u0119ta retoryk\u0105 \u2013 je\u015bli przekaz \u0142\u0105czy si\u0119 w niej z artystyczn\u0105 jako\u015bci\u0105? Funkcj\u0105 sztuki jest jej funkcja u\u017cytkowa: jest ona ufundowana filozoficznie i fenomenologicznie, a zawiera si\u0119 w zdolno\u015bci do zmiany sposobu, w jaki postrzegamy nasz\u0105 relacj\u0119 do \u015bwiata. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c sztuki politycznej.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Czy mog\u0142aby Pani kr\u00f3tko opisa\u0107 wybrane prace swego autorstwa, kt\u00f3re maj\u0105 wyd\u017awi\u0119k polityczny?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> Paradoxo do Santo [Paradoks \u015bwi\u0119tego]<\/em> z roku 1994 to paradoksalne po\u0142\u0105czenie powi\u0119kszonego do gigantycznych rozmiar\u00f3w cienia konnego pomnika oraz niewielkiej, drewnianej figurki ludowego \u015bwi\u0119tego jad\u0105cego na koniu. To w\u0142a\u015bnie owa figurka oraz ma\u0142y, drewniany postument, na kt\u00f3rym jest ustawiona, wydaj\u0105 si\u0119 rzuca\u0107 na \u015bcian\u0119 ogromny cie\u0144. Jest to zniekszta\u0142cony zarys konnego pomnika, autorstwa modernistycznego artysty Victora Brechereta. Pomnik ten znajduje si\u0119 na placu w centrum S\u00e3o Paulo i przedstawia brazylijskiego bohatera wojskowego Duque\u2019a de Caxias, dow\u00f3dc\u0119 armii tr\u00f3przymierza. W XIX wieku Brazylia, Argentyna i Urugwaj zjednoczy\u0142y si\u0119 w walce przeciwko Paragwajowi; druzgoc\u0105ca kl\u0119ska, jak\u0105 poni\u00f3s\u0142 w\u00f3wczas Paragwaj, mia\u0142a katastrofalne skutki, kt\u00f3re kraj ten odczuwa praktycznie po dzi\u015b dzie\u0144. Z kolei ma\u0142a, drewniana figurka \u015bwi\u0119tego, ludowa rze\u017aba z Gwatemali, przedstawia Santiago Apostolo, patrona hiszpa\u0144skiej armii, znanego tak\u017ce jako Santiago Matamoros i pod tym imieniem przywo\u0142ywanego w kontek\u015bcie wielowiekowego procesu wypierania Arab\u00f3w z P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego. Jest on r\u00f3wnie\u017c patronem hiszpa\u0144skiej Ameryki \u2013 pojawia\u0142 si\u0119 w kontek\u015bcie toczonych tam wojen kolonialnych, kt\u00f3re zdziesi\u0105tkowa\u0142y ca\u0142e populacje rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w oraz zniszczy\u0142y ich kultur\u0119. W mojej instalacji r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy cieniem a jego \u017ar\u00f3d\u0142em, jak te\u017c paradoks podw\u00f3jnej nieobecno\u015bci (nieobecno\u015bci monumentu, kt\u00f3ry rzuca ogromny cie\u0144 oraz nieobecno\u015bci cienia, kt\u00f3ry by\u0142by faktycznie rzucany przez drewnian\u0105 figurk\u0119 \u015bwi\u0119tego), maj\u0105 zwraca\u0107 uwag\u0119 na cie\u0144 przyw\u00f3dcy wojskowego, staj\u0105cego si\u0119 mrocznym i perwersyjnym \u201einnym\u201d tego pozornie niewinnego \u015bwi\u0119tego. Zbli\u017caj\u0105c do siebie transhistorycznie, na zasadzie paradoksu, obie te postacie, chcia\u0142am stworzy\u0107 komentarz do odradzaj\u0105cych si\u0119 wci\u0105\u017c na nowo powi\u0105za\u0144 pomi\u0119dzy w\u0142adz\u0105, militaryzmem i religi\u0105 w Ameryce \u0141aci\u0144skiej.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Drugi przyk\u0142ad: w instalacji Mundus Admirabilis, zrealizowanej w 2007 roku w Bras\u00edlii, w Centro Cultural Banco do Brasil, na wystawie Jardim do Poder [Ogr\u00f3d w\u0142adzy]<\/em>, wype\u0142ni\u0142am powi\u0119kszonymi wizerunkami owadzich szkodnik\u00f3w wn\u0119trze du\u017cego, szklanego pomieszczenia. Gigantyczne insekty tworz\u0105 realizacj\u0119 o charakterze site-specific: z jednej strony pozostaj\u0105 w relacji do szklanego pomieszczenia, z drugiej strony za\u015b w relacji do miasta Bras\u00edlia, do siedziby rz\u0105du oraz centrum politycznej w\u0142adzy w Brazylii. Z jednej strony, szklane pomieszczenie o d\u0142ugo\u015bci i szeroko\u015bci dwudziestu metr\u00f3w oraz wysoko\u015bci siedmiu metr\u00f3w, zmienione w penetrowany przez \u015bwiat\u0142o pawilon ogrodowy, staje si\u0119 \u015brodowiskiem walcz\u0105cych ze sob\u0105 i po\u017ceraj\u0105cych si\u0119 owadzich szkodnik\u00f3w. Z drugiej strony, w Bras\u00edlii szkodniki maj\u0105 \u015bci\u015ble okre\u015blon\u0105 konotacj\u0119, a mianowicie stanowi\u0105 aluzj\u0119 do \u015bwiata polityki. Ich wielko\u015b\u0107 jest fantasmagorycznym elementem, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce szklane pomieszczenie mo\u017cna postrzega\u0107 jako gigantyczn\u0105 klatk\u0119, w kt\u00f3rej r\u00f3\u017cne gatunki zwalczaj\u0105cych si\u0119 owad\u00f3w wydaj\u0105 si\u0119 \u017cy\u0107 w \u201ecudownej\u201d izolacji. Gdy widz ogl\u0105da wype\u0142nione \u015bwiat\u0142em pomieszczenie z zewn\u0105trz lub od wewn\u0105trz, ma nie tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 obserwowania wszystkich tych gatunk\u00f3w owad\u00f3w \u2013 dostrzega te\u017c, \u017ce \u201ejakim\u015b cudem\u201d zosta\u0142y one wreszcie zamkni\u0119te w klatce.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Trzeci przyk\u0142ad: moja praca Rerum Naturae zosta\u0142a przygotowana na wystaw\u0119 Mundus Admirabilis e Outras Pragas [Mundus admirabilis i inne plagi]<\/em>, zorganizowan\u0105 w 2008 roku w S\u00e3o Paulo, w Galeria Brito Cimino. Ide\u0105 wystawy by\u0142a aktualizacja motyw\u00f3w biblijnych, historycznych i mitycznych plag poprzez przeniesienie ich w inne konteksty znaczeniowe. W swojej pracy, b\u0119d\u0105cej komentarzem na temat trudnego po\u0142o\u017cenia tych ludzi, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 z dnia na dzie\u0144, wykorzysta\u0142am wizerunki owadzich szkodnik\u00f3w z traktat\u00f3w o historii naturalnej, nanosz\u0105c je na bia\u0142e, porcelanowe naczynia codziennego u\u017cytku za pomoc\u0105 techniki zdobienia w trzecim wypalaniu. Porcelanowe przedmioty zosta\u0142y ustawione na stole, rytualnie przykrytym bia\u0142ym obrusem, na kt\u00f3rym te same owady by\u0142y \u2013 w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach \u2013 wyszyte w powi\u0119kszonej skali, czarn\u0105 nitk\u0105, haftem krzy\u017cykowym. Na tej samej wystawie pokaza\u0142am te\u017c prac\u0119 audio Per Capita, w kt\u00f3rej interpretuj\u0119 zjawisko przemocy w mie\u015bcie jako przejaw wsp\u00f3\u0142czesnego \u201eszkodnictwa\u201d. Za po\u015brednictwem g\u0142o\u015bnika, przypominaj\u0105cego swym kszta\u0142tem wylot lufy, odbiorca m\u00f3g\u0142 us\u0142ysze\u0107 strzelanin\u0119. D\u017awi\u0119kom zab\u0142\u0105kanych kul towarzyszy\u0142 te\u017c niewielki rozb\u0142ysk \u015bwietlny, wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 przez w\u0105sk\u0105 szpar\u0119 w \u015bcianie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Chcia\u0142bym nawi\u0105za\u0107 jeszcze do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych, do Pani \u00f3wczesnego zainteresowania sztuk\u0105 konceptualn\u0105. W ostatnich dw\u00f3ch dekadach cz\u0119sto wskazywano, \u017ce sztuka konceptualna by\u0142a zjawiskiem wielorakim, heterogenicznym, istniej\u0105cym w wielu odmiennych wersjach, w r\u00f3\u017cnych regionach \u015bwiata oraz kontekstach kulturowych i spo\u0142eczno-politycznych. Nast\u0105pi\u0142o te\u017c swego rodzaju ponowne odkrycie sztuki konceptualnej tworzonej w krajach Ameryki \u0141aci\u0144skiej: szczeg\u00f3lnie doceniono jej zaanga\u017cowanie w krytyk\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105, wyst\u0119puj\u0105ce tu wcze\u015bniej ni\u017c w konceptualizmie ameryka\u0144skim i zachodnioeuropejskim. Czy jako \u201einsajderka\u201d zgodzi\u0142aby si\u0119 Pani z t\u0105 opini\u0105? Czym by\u0142a sztuka konceptualna w Brazylii? Jakie znaczenie mia\u0142a ona dla Pani? Jakie szanse i mo\u017cliwo\u015bci zdawa\u0142a si\u0119 oferowa\u0107?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>W tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata r\u00f3\u017cne formy sztuki konceptualnej i nowe sposoby komunikacji artystycznej z pewno\u015bci\u0105 mia\u0142y wi\u0119kszy ci\u0119\u017car polityczny \u2013 wsz\u0119dzie od Meksyku do Argentyny, wliczaj\u0105c w to tak\u017ce grup\u0119 \u201e\u0142aci\u0144skich\u201d artyst\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Stanach Zjednoczonych, kt\u00f3rzy reprezentowali nurt mniej \u201ech\u0142odnego\u201d konceptualizmu. By\u0107 mo\u017ce wynika\u0142o to st\u0105d, \u017ce arty\u015bci z tych region\u00f3w dzia\u0142ali w sytuacji spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra cechowa\u0142a si\u0119 znacznie wi\u0119kszymi napi\u0119ciami i konfliktami. Z drugiej strony te specyficzne formy i odmiany sztuki konceptualnej, szczeg\u00f3lnie w Argentynie i Brazylii, kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 pod wp\u0142ywem manifestacji Fluxusu oraz innych praktyk nawi\u0105zuj\u0105cych do dziedzictwa dadaizmu. Trzeba te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce w Brazylii nurty sztuki technologicznej, kt\u00f3re narodzi\u0142y si\u0119 z konkretyzmu lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, w niezwykle owocny spos\u00f3b \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze sztuk\u0105 konceptualn\u0105 oraz eksploracj\u0105 nowych medi\u00f3w, nadaj\u0105c interdyscyplinarny charakter radykalnej scenie artystycznej lat siedemdziesi\u0105tych. Zawsze odrzuca\u0142am etykietk\u0119 \u201eartystki konceptualnej\u201d, tak samo zreszt\u0105 jak etykietki \u201emalarki\u201d czy \u201egraficzki\u201d. Wola\u0142am, aby okre\u015blano mnie mianem \u201eartystki multimedialnej\u201d. S\u0105dzi\u0142am bowiem, \u017ce daje mi to wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 dzia\u0142ania z wykorzystaniem alternatywnych narz\u0119dzi tworzenia, rozpowszechniania i eksponowania moich prac, kt\u00f3re niemal zawsze by\u0142y trudnymi do zaklasyfikowania \u201ehybrydami\u201d.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Sztuka konceptualna cz\u0119sto obejmowa\u0142a krytyk\u0119 instytucji artystycznych, jak r\u00f3wnie\u017c krytyk\u0119 \u201einstytucji\u201d, jak\u0105 jest sama sztuka. Czy ten aspekt instytucjonalnej refleksji i krytyki wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c w Pani pracach?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> Nie ma w nich krytyki instytucjonalnej w sensie bezpo\u015bredniego dzia\u0142ania politycznego. Mog\u0142abym jednak przywo\u0142a\u0107 prace z epoki konceptualizmu, kt\u00f3rych tematem jest system sztuki rozpatrywany jako ca\u0142o\u015b\u0107. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 Pudim Arte Brasileira [Pudding sztuki brazylijskiej]<\/em>, omawiany ju\u017c wcze\u015bniej, bardzo upolityczniony przepis, kt\u00f3ry rozdawa\u0142am anonimowo przy wej\u015bciu do metra w S\u00e3o Paulo w p\u00f3\u017anych latach siedemdziesi\u0105tych, jak r\u00f3wnie\u017c ankieta dotycz\u0105ca systemu sztuki, kt\u00f3r\u0105 samodzielnie przygotowa\u0142am, a nast\u0119pnie rozda\u0142am (wraz z Julio Plaz\u0105) uczestnikom performatywnego wydarzenia Mitos Vadios [W\u0119drowne mity]. Mia\u0142o ono miejsce w 1981 roku, na opuszczonym parkingu w S\u00e3o Paulo. Gestem krytyki sztuki w muzeum, jak r\u00f3wnie\u017c samych muze\u00f3w \u2013 szczeg\u00f3lnie tych, w kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywa architektura \u2013 mia\u0142 by\u0107 (wci\u0105\u017c jeszcze nie zrealizowany) projekt Todas las Noches [Wszystkie noce]. Mia\u0142 on powsta\u0107 w Nowym Meksyku, w budynku Museo de Monterrey, zaprojektowanym przez architekta Ricardo Legorett\u0119. W tym projekcie, stanowi\u0105cym punkt wyj\u015bcia dla wielu moich p\u00f3\u017aniejszych prac, planowa\u0142am pokry\u0107 ca\u0142e wn\u0119trza pi\u0119ciu pomieszcze\u0144 wystawienniczych ogromnymi czarnymi cieniami, kt\u00f3re rzuca\u0142yby typowe meble muzealne, takie jak gabloty ekspozycyjne i \u0142awki dla zwiedzaj\u0105cych. Oczywi\u015bcie same meble mia\u0142y by\u0107 usuni\u0119te. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, ca\u0142kiem puste galerie muzealne mia\u0142y by\u0107 wype\u0142nione cieniami rzucanymi przez nieobecn\u0105 architektur\u0119 wn\u0119trz. Chcia\u0142am, by w akcie krytyki muzeum zosta\u0142o okryte cieniem i noc\u0105. Projekt ten do dzi\u015b pozostaje \u017cyw\u0105 ide\u0105 i wci\u0105\u017c czeka na sw\u0105 realizacj\u0119…<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Spotka\u0142em si\u0119 ze stwierdzeniem, \u017ce sztuka brazylijska lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych wygl\u0105da\u0142a jak alternatywna wersja zachodniego \u015bwiata sztuki: te same elementy uk\u0142ada\u0142y si\u0119 w inne konfiguracje, mia\u0142y inne funkcje i znaczenia, by\u0142y w inny spos\u00f3b interpretowane oraz warto\u015bciowane. Czy zgodzi\u0142aby si\u0119 Pani z t\u0105 opini\u0105? Czy s\u0105dzi Pani, \u017ce tego rodzaju \u201elokalna specyfika\u201d sztuki brazylijskiej jest wci\u0105\u017c obecna w Pani pracach? A mo\u017ce musia\u0142a z niej Pani w jakim\u015b stopniu \u2013 je\u015bli za\u015b tak, to w ja-kim? \u2013 zrezygnowa\u0107, aby Pani prace zyska\u0142y dost\u0119p do zachodniego, czyli globalnego \u015bwiata sztuki i spotka\u0142y si\u0119 tam z uznaniem?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Musz\u0119 Panu powiedzie\u0107, \u017ce dopiero wraz z ko\u0144cem lat osiemdziesi\u0105tych, dzi\u0119ki obecno\u015bci i wsparciu kurator\u00f3w spoza Brazylii, a tak\u017ce za spraw\u0105 intensywnych podr\u00f3\u017cy zagranicznych i towarzysz\u0105cej im wymiany do\u015bwiadcze\u0144, brazylijska sztuka lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych oraz sztuka nowego pokolenia artyst\u00f3w, jacy pojawili si\u0119 w latach osiemdziesi\u0105tych, zacz\u0119\u0142a pojawia\u0107 si\u0119 na mi\u0119dzynarodowych wystawach i stawa\u0107 tematem publikacji o mi\u0119dzynarodowym zasi\u0119gu. By\u0142 to powolny proces, cho\u0107 od tamtego czasu sytuacja ulega\u0142a systematycznej poprawie. Pocz\u0105tkowo widzowie nie wiedzieli nic na temat tego, co ogl\u0105dali na wystawach. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c w\u00f3wczas uproszczone analizy artystycznych j\u0119zyk\u00f3w oraz genealogii \u2013 do dzi\u015b k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 one zreszt\u0105 ze \u015bwiadectwem tych, kt\u00f3rzy rzeczywi\u015bcie, z autopsji, znaj\u0105 nasz\u0105 histori\u0119. Co si\u0119 za\u015b tyczy zachodniego \u015bwiata sztuki i wkraczania do niego brazylijskiej \u2013 lub mojej w\u0142asnej \u2013 sztuki, to musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce przywo\u0142ane przez Pana stwierdzenie wydaje mi si\u0119 troch\u0119 dziwne. Nie spos\u00f3b bowiem pomyli\u0107 warto\u015bci i oryginalno\u015bci sztuki brazylijskiej (czyli niejako naszej \u201elokalnej specyfiki\u201d!) z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 lub strategi\u0105 bycia wewn\u0105trz lub na zewn\u0105trz mainstreamu, kt\u00f3ry w latach osiemdziesi\u0105tych traci\u0142 ju\u017c swoj\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 i dynamik\u0119… Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce od 1951 roku Biennale w S\u00e3o Paulo, bez w\u0105tpienia drugie po weneckim najwa\u017cniejsze biennale sztuki na \u015bwiecie, by\u0142o naszym najwa\u017cniejszym \u201eoknem\u201d, przez kt\u00f3re dokonywa\u0142a si\u0119 wymiana ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym. Funkcjonowa\u0142o ono te\u017c jako doskona\u0142e narz\u0119dzie kszta\u0142cenia naszych artyst\u00f3w, teoretyk\u00f3w i historyk\u00f3w sztuki oraz os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119 edukacj\u0105 artystyczn\u0105. Co wi\u0119cej, przez lata przyczynia\u0142o si\u0119 do wzgl\u0119dnej poprawy repertuaru artystycznego i zwi\u0119kszenia zainteresowania praktykami artystycznymi ze strony publiczno\u015bci, kt\u00f3ra ju\u017c i tak cechowa\u0142a si\u0119 spor\u0105 otwarto\u015bci\u0105 na przejawy sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Jednym z g\u0142\u00f3wnych w\u0105tk\u00f3w przewijaj\u0105cych si\u0119 w Pani pracach przynajmniej od lat osiemdziesi\u0105tych jest transformacja zachodnich konwencji reprezentacji wizualnej, przede wszystkim za\u015b perspektywy geometrycznej oraz \u015bci\u015ble z ni\u0105 powi\u0105zanego systemu \u015bwiat\u0142a i cienia. Wydaje si\u0119, \u017ce przekszta\u0142ca Pani to, co uchodzi za mechanizm \u201enaturalnej\u201d percepcji w \u015brodek tworzenia uderzaj\u0105co nienaturalnych, dziwnych, enigmatycznych, niesamowitych i paradoksalnych efekt\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno w kategoriach percepcyjnych, jak i poj\u0119ciowych. Jakie elementy tego przedsi\u0119wzi\u0119cia s\u0105 dla Pani najbardziej istotne? Kt\u00f3re jego aspekty wysuwaj\u0105 si\u0119 na pierwszy plan?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>To d\u0142uga historia, ale spr\u00f3buj\u0119 odpowiedzie\u0107 kr\u00f3tko. W\u0105tpliwo\u015bci dotycz\u0105ce tego, czy optyczny system perspektywy faktycznie pozwala na tworzenie \u201epoprawnych\u201d i \u201enormalnych\u201d reprezentacji pola wizualnego, pojawiaj\u0105 si\u0119 na Zachodzie niemal dok\u0142adnie w tym samym czasie, gdy zainteresowanie konwencj\u0105 perspektywy geometrycznej jako naukowym instrumentem reprezentowania \u015bwiata osi\u0105ga apogeum. Wszystko to nast\u0105pi\u0142o zanim Leonardo stworzy\u0142 sw\u00f3j ma\u0142y anamorficzny rysunek oka, opisa\u0142 zniekszta\u0142cenia perspektywy, jakie powstaj\u0105 na marginesach pola widzenia, a tak\u017ce wymy\u015bli\u0142 s\u0142ynny diagram z kolumnami, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego ukaza\u0142 ograniczenia systemu perspektywicznego i zwi\u0105zanego z nim pojedynczego punktu widzenia. Dzi\u015b, ca\u0142e wieki p\u00f3\u017aniej, nikt nie wierzy ju\u017c w \u201enaturalno\u015b\u0107\u201d tego systemu reprezentacji. Dzisiaj jednak istotne jest to, aby przebada\u0107 genealogi\u0119, jak\u0105 perspektywa dzieli z fotografi\u0105, kinem, rzeczywisto\u015bci\u0105 wirtualn\u0105, symulacjami oraz innymi kategoriami cyfrowego iluzjonizmu. Je\u015bli za\u015b chodzi o mnie, to odkry\u0142am optyczne fantasmagorie i wizualne zagadki manieryzmu, wprost pojmuj\u0105cego sztuk\u0119 jako magi\u0119 i inwencj\u0119, gdy we wczesnych latach siedemdziesi\u0105tych zainteresowa\u0142am si\u0119 Duchampem, a \u015bci\u015blej jego ironicznymi Opticeries, cz\u0119sto okre\u015blanymi przez samego artyst\u0119 mianem esej\u00f3w perspektywicznych. Zap\u0142adnia\u0142y one jego wyobra\u017ani\u0119 i by\u0142y podstaw\u0105 wielu jego znanych prac. Zawsze interesowa\u0142a mnie r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy percepcj\u0105 realno\u015bci i jej reprezentacj\u0105, zapo\u015bredniczon\u0105 przez kody i konwencje podobie\u0144stwa. Zawsze te\u017c jednak opowiada\u0142am si\u0119 za dekonstrukcj\u0105 tych kod\u00f3w, prowadzon\u0105 od wewn\u0105trz, w celu wydobycia napi\u0119\u0107 istniej\u0105cych na granicach percepcji i reprezentacji. Niew\u0105tpliwie od pocz\u0105tku uwa\u017ca\u0142am, \u017ce sztuka opiera si\u0119 na zaskakuj\u0105cych trikach, jest inwencj\u0105 i j\u0119zykiem.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Kiedy w Pani pracach pojawi\u0142o si\u0119 to zagadnienie perspektywy geometrycznej, rozumianej nie jako narz\u0119dzie tworzenia \u201enormalnych\u201d, zdroworozs\u0105dkowych przedstawie\u0144 realno\u015bci, lecz jako konwencjonalny, \u201esztuczny\u201d \u015brodek reprezentacji, oferuj\u0105cy by\u0107 mo\u017ce zupe\u0142nie inne mo\u017cliwo\u015bci?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Moje pierwsze refleksje zwi\u0105zane z konwencjonalnym charakterem perspektywicznej reprezentacji znalaz\u0142y wyraz w serii Anamorfas [Anamorfy]<\/em> z 1980 roku, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z grafik i rysunk\u00f3w. W\u0142a\u015bnie wtedy zacz\u0119\u0142am zastanawia\u0107 si\u0119, czy mo\u017cliwe by\u0142oby odwr\u00f3cenie tradycyjnego poj\u0119cia perspektywy jako naukowego sposobu patrzenia na \u015bwiat i mechanizmu tworzenia \u201enormalnych\u201d reprezentacji wizualno\u015bci. Ten zwrot pozwoli\u0142 mi wkroczy\u0107 w dziedzin\u0119 fantasmagorii i metamorfoz. W serii Anamorfas moj\u0105 ulubion\u0105 strategi\u0105 by\u0142o wprowadzanie zniekszta\u0142ce\u0144 do siatek geometrycznych. Ka\u017cda z prac obejmowa\u0142a fotograficzne kontury niewielkich, zwyk\u0142ych przedmiot\u00f3w. Wydaje mi si\u0119, \u017ce pr\u00f3buj\u0105c wtedy po raz pierwszy bada\u0107 konwencjonalny charakter \u015brodk\u00f3w reprezentacji, przyjmowa\u0142am postaw\u0119 metaj\u0119zykow\u0105, skupia\u0142am si\u0119 na naturze samej reprezentacji i sposobach przedstawiania. Zaowocowa\u0142o to nie tylko seri\u0105 Anamorfas, ale te\u017c tworzon\u0105 praktycznie w tym samym czasie, niezwykle d\u0142ug\u0105 seri\u0105 A Arte de Desenhar [Sztuka rysunku]<\/em>, jak r\u00f3wnie\u017c wieloma pracami wideo, grafikami i ksi\u0105\u017ckami artystycznymi. Bada\u0142am te\u017c w\u00f3wczas zagadnienie percepcji, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z moimi d\u0105\u017ceniami do testowania granic rozpoznawalno\u015bci danych reprezentacji w sytuacji, gdy s\u0105 one ukazywane w radykalnych skr\u00f3tach perspektywicznych lub zniekszta\u0142cane z powodu swego umiejscowienia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Cofnijmy si\u0119 teraz do samych korzeni Pani praktyki artystycznej. W tym roku wzi\u0119\u0142a Pani udzia\u0142 w zorganizowanym w Filadelfii, trwaj\u0105cym od stycznia do kwietnia festiwalu artystycznym Philografika. Jego ide\u0119 najlepiej wyra\u017ca chyba tytu\u0142 g\u0142\u00f3wnej wystawy, a mianowicie “The Graphic Unconscious” [Graficzna nie\u015bwiadomo\u015b\u0107]. Kuratorzy chcieli ukaza\u0107 symptomy istnienia i dzia\u0142ania w obr\u0119bie sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej tego, co mo\u017cna by nazwa\u0107 uog\u00f3lnion\u0105 \u201egraficzno\u015bci\u0105\u201d. Chcieli zebra\u0107 poj\u0119cia, praktyki, sposoby my\u015blenia i dzia\u0142ania, kt\u00f3re daj\u0105 si\u0119 odnie\u015b\u0107 do tak uog\u00f3lnionej \u201egraficzno\u015bci\u201d, a czasem nawet powi\u0105za\u0107 z bardziej tradycyjnie rozumian\u0105 grafik\u0105. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce grafika by\u0142a jednym z punkt\u00f3w wyj\u015bcia Pani praktyki artystycznej i patrz\u0105c na wszystkie te \u201ew\u0119druj\u0105ce grafie\u201d, jakie mo\u017cna spotka\u0107 w Pani pracach \u2013 od zwyk\u0142ych odbitek na papierze po monumentalne interwencje w zastan\u0105 tkank\u0119 architektoniczn\u0105, od tradycyjnych technik grafiki artystycznej po wsp\u00f3\u0142czesne technologie cyfrowej reprodukcji i kreacji \u2013 wydaje mi si\u0119, \u017ce co\u015b w rodzaju \u201egraficznej nie\u015bwiadomo\u015bci\u201d od samego pocz\u0105tku kszta\u0142towa\u0142o i do dzisiaj kszta\u0142tuje Pani sztuk\u0119. A mo\u017ce wcale nie by\u0142 to nie\u015bwiadomy pop\u0119d lub impuls? Mo\u017ce przez ca\u0142y czas w gr\u0119 wchodzi\u0142a \u015bwiadoma strategia? Czy Pani sztuk\u0119 mo\u017cna by \u2013 oczywi\u015bcie jedynie w tym kontek\u015bcie \u2013 opisa\u0107 jako eksploracj\u0119 \u201egraficzno\u015bci\u201d istniej\u0105cej w \u201erozszerzonym\u201d lub \u201etransmedialnym\u201d polu?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> W ten spos\u00f3b mo\u017cna by z powodzeniem opisa\u0107 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mojej tw\u00f3rczo\u015bci. Nie powiedzia\u0142abym jednak, i\u017c by\u0142a to zaplanowana strategia \u2013 wydaje mi si\u0119 po prostu, \u017ce tworzenie graficznych \u015blad\u00f3w, w najszerszym sensie tego s\u0142owa, zawsze by\u0142o najlepszym \u015brodkiem wyrazu dla mojej wyobra\u017ani, pozwala\u0142o mi realizowa\u0107 moje zamierzenia, kreowa\u0107 nowe konfiguracje i odkrywa\u0107 wizualne paradoksy. \u201eTworzenie graficznych \u015blad\u00f3w\u201d \u2013 czyli rysowanie i pozostawianie znak\u00f3w na wszelkiego rodzaju pod\u0142o\u017cach, na papierze, na porcelanie, na \u015bcianach wn\u0119trz architektonicznych, na powierzchniach monumentalnych fasad, a nawet na samej tkance miejskiej \u2013 jest dla mnie zawsze punktem wyj\u015bcia przy tworzeniu moich prac. Potem nast\u0119puje faza planowania kolejnych krok\u00f3w, jakie musz\u0119 wykona\u0107 w procesie realizacji danej pracy \u2013 praktycznie tak samo robi si\u0119 w przypadku tradycyjnej grafiki, z kt\u00f3r\u0105, jako wyk\u0142adowca akademicki, by\u0142am zwi\u0105zana przez wiele lat. Musz\u0119 te\u017c jednak wspomnie\u0107 o drugim, obok \u201egraficzno\u015bci\u201d, istotnym \u017ar\u00f3dle mojej sztuki, a mianowicie wykorzystaniu obrazu fotograficznego, b\u0119d\u0105cego w swej naturze \u201eindeksem\u201d realno\u015bci. Od lat siedemdziesi\u0105tych fotografia na r\u00f3\u017cne sposoby zap\u0142adnia\u0142a moj\u0105 wyobra\u017ani\u0119, nigdy jednak nie by\u0142a dla mnie celem samym w sobie. Nigdy te\u017c nie uprawia\u0142am fotografii artystycznej. Bardzo cz\u0119sto wykorzystuj\u0119 jednak obrazy fotograficzne, kt\u00f3re zaw\u0142aszczam z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 i przekszta\u0142ca\u0142am w zale\u017cno\u015bci od potrzeb. Po raz pierwszy zastosowa\u0142am t\u0119 strategi\u0119 w 1971 roku, w serii sitodruk\u00f3w Middle Class & Co.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Tak, \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w Pani pracach, nie tylko zreszt\u0105 tych wykorzystuj\u0105cych obraz fotograficzny, cz\u0119sto pojawia si\u0119 to, co za Charlesem Peircem bywa okre\u015blane mianem \u201eznak\u00f3w indeksowych\u201d \u2013 znak\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 status \u015blad\u00f3w, odcisk\u00f3w lub znamion pozostawionych przez \u201edotkni\u0119cie\u201d samej realno\u015bci. Jakie aspekty, asocjacje i znaczenia, zwi\u0105zane z tego rodzaju znakami s\u0105 tutaj istotne, jakie rodzaje energii wizualnych i semantycznych licz\u0105 si\u0119 dla Pani w tym wypadku?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Oczywi\u015bcie jestem w pe\u0142ni \u015bwiadoma, jak\u0105 natur\u0119 maj\u0105 preferowane przeze mnie obrazy \u2013 fotografie, \u015blady, cienie. To obrazy, kt\u00f3re mieszcz\u0105 si\u0119 w paradygmacie indeks\u00f3w i pozostawionych znamion \u2013 obrazy, kt\u00f3re s\u0105 niemal\u017ce fizycznymi odciskami realno\u015bci, zak\u0142adanej lub fikcyjnej. Niekt\u00f3re asocjacje zwi\u0105zane z tego typu znakami s\u0105 powszechnie znane: indeksy odsy\u0142aj\u0105 do idei nieobecno\u015bci, \u015blady ukazuj\u0105 zdarzenie, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce w czasie. Mnie interesuj\u0105 te\u017c jednak asocjacje magiczne lub te, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z kategori\u0105 pomys\u0142owych wynalazk\u00f3w i trik\u00f3w, daj\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia fantasmagorii i wizualnych paradoks\u00f3w. Musz\u0119 wyzna\u0107, \u017ce bardzo s\u0105 mi bliskie efekty \u201ecudowno\u015bci\u201d i \u201ezadziwienia\u201d, te typowo manierystyczne elementy, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w sztuce a\u017c po Duchampa i p\u00f3\u017aniej. Sta\u0142y si\u0119 one fundamentami kina, a dzi\u015b odgrywaj\u0105 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w wielu wirtualnych realno\u015bciach cyfrowego uniwersum.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Powr\u00f3\u0107my jeszcze na chwil\u0119 do kwestii \u201egraficzno\u015bci w rozszerzonym czy transmedialnym polu\u201d. W jakich formach pojawia\u0142a si\u0119 ona w Pani sztuce na r\u00f3\u017cnych etapach jej rozwoju? Co w og\u00f3le spowodowa\u0142o, \u017ce odesz\u0142a Pani od tradycyjnych praktyk graficznych w stron\u0119 tego, czym zajmuje si\u0119 Pani dzisiaj?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.:<\/strong> Ten zwrot nast\u0105pi\u0142, gdy w 1970 roku, przebywaj\u0105c w Puerto Rico, zrobi\u0142am swoje pierwsze sitodruki, a jednocze\u015bnie nauczy\u0142am si\u0119 kilku prostych fotomechanicznych operacji. Wtedy by\u0142am ju\u017c gotowa na to, by p\u00f3j\u015b\u0107 w stron\u0119 niekonwencjonalnych praktyk graficznych, otwartych na nowe formy dzia\u0142ania i nowe idee artystyczne. Od sitodruku przesz\u0142am do litografii opartej o wykorzystanie obraz\u00f3w fotograficznych, potem si\u0119gn\u0119\u0142am po offset, kserografi\u0119, plany techniczne, mikrofilmy i wideo. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, wkroczy\u0142am w szeroki \u015bwiat \u201einnych\u201d, nieartystycznych procedur graficznych, kt\u00f3re by\u0142y wtedy w powszechnym obiegu… W tamtym okresie techniki fotomechaniczne by\u0142y stosowane niemal wy\u0142\u0105cznie w grafice przemys\u0142owej i zdecydowanie odrzucane \u2013 razem z fotografi\u0105 \u2013 przez reprezentant\u00f3w tradycyjnej grafiki artystycznej. Mnie oferowa\u0142y one jednak w\u0142a\u015bnie to, czego poszukiwa\u0142am: such\u0105 syntaks\u0119, kt\u00f3ra kaza\u0142a odrzuci\u0107 aspekty autograficzne, pozwala\u0142a na przenoszenie fotograficznych obraz\u00f3w z medi\u00f3w drukowanych i na robienie wielu, wielu innych rzeczy. Stara\u0142am si\u0119, aby otwieraj\u0105ce si\u0119 tu mo\u017cliwo\u015bci nie sta\u0142y si\u0119 tylko moim udzia\u0142em \u2013 wykorzystanie nowego potencja\u0142u obraz\u00f3w graficznych zawsze by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 mojego programu nauczania grafiki na uniwersytecie. Obecnie ca\u0142e to pole jeszcze si\u0119 u mnie powi\u0119kszy\u0142o dzi\u0119ki u\u017cyciu medi\u00f3w cyfrowych oraz nowych technik druku i wycinania obraz\u00f3w. Poza papierem lub b\u0142on\u0105 fotograficzn\u0105, w swojej dotychczasowej praktyce artystycznej u\u017cywa\u0142am takich pod\u0142o\u017cy, jak bia\u0142a porcelana, tkaniny \u015bcienne, przeszklone dachy, \u015bciany wn\u0119trz i fasady budynk\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce tkanka samego miasta. Je\u015bli za\u015b chodzi o inne graficzne media, po jakie dot\u0105d si\u0119ga\u0142am, to mog\u0119 wymieni\u0107 cho\u0107by wideo, projekcje \u015bwietlne, laser…<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Natkn\u0105\u0142em si\u0119 na termin \u201eideografie\u201d, kt\u00f3ry jest chyba Pani autorstwa. Jak nale\u017cy go rozumie\u0107, do czego si\u0119 on odnosi?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Szczerze m\u00f3wi\u0105c nie pami\u0119tam, przy jakiej okazji u\u017cy\u0142am tego s\u0142owa ani te\u017c jakie mog\u0142am mu przypisa\u0107 znaczenie. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce \u201eideografie\u201d to trafna zbitka s\u0142owna, odsy\u0142aj\u0105ca zar\u00f3wno do znak\u00f3w pisma, jak i do ideogram\u00f3w. Ideografie maj\u0105 co\u015b wsp\u00f3lnego zar\u00f3wno z natur\u0105 graficznych \u015blad\u00f3w, jak i z natur\u0105 ideogram\u00f3w o tyle, o ile jako\u015b\u0107 lub znaczenie rodzi si\u0119 tu dzi\u0119ki po\u0142\u0105czeniu, czasem ca\u0142kowicie nieoczekiwanemu, dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych termin\u00f3w, dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych element\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce u\u017cy\u0142am terminu \u201eideografie\u201d w odniesieniu do sytuacji, gdy graficzna interwencja w archi-tektur\u0119 pokrywa \u015bciany budynku i poddaje go tak radykalnej semantyzacji, \u017ce trudno sobie przypomnie\u0107, jak budynek ten wygl\u0105da\u0142 poprzednio. Efekt ten utrzymuje si\u0119 przez d\u0142u\u017cszy czas, jak gdyby akt interwencji \u201eprzylepi\u0142 si\u0119\u201d do budynku i do naszej pami\u0119ci. Mog\u0142o te\u017c by\u0107 tak, \u017ce za pomoc\u0105 terminu ideografie pr\u00f3bowa\u0142am opisa\u0107 efekt, jaki tworzy jaki\u015b cie\u0144 lub \u015blad stopy narysowany na bia\u0142ej porcelanie: gdy raz ujrzymy j\u0105 jako \u201eporcelan\u0119 z cieniem\u201d, bardzo trudno b\u0119dzie nam ponownie wyobrazi\u0107 j\u0105 sobie jako nieskazitelnie bia\u0142\u0105.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Kiedy Pani prace zyska\u0142y wymiar \u201earchitektoniczny\u201d i nabra\u0142y charakteru dzia\u0142a\u0144 “site-specific”? Sk\u0105d to d\u0105\u017cenie do wzi\u0119cia pod uwag\u0119 specyfiki miejsca oraz monumentalnej skali przestrzeni architektonicznych i urbanistycznych?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Ta \u201earchitektoniczno\u015b\u0107\u201d pojawi\u0142a si\u0119 najpierw w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, jako rezultat graficzno-obiektowego podej\u015bcia, w ramach kt\u00f3rego tworzy\u0142am prace, charakteryzuj\u0105ce si\u0119 du\u017c\u0105 skal\u0105, ale wci\u0105\u017c ograniczone do typowych wn\u0119trz ekspozycyjnych i przestrzeni galerii sztuki. Motywami tych prac \u2013 skonstruowanych jako sylwetowe formy wyci\u0119te z plastikowych lub ceramicznych p\u0142ytek \u2013 by\u0142y konwencjonalne rysunki architektoniczne. Zaczerpn\u0119\u0142am je z technicznych plan\u00f3w budynk\u00f3w. Wprowadzaj\u0105c do oryginalnych rysunk\u00f3w wypaczone perspektywy i dziwaczne punkty widzenia, zmieni\u0142am je w wieloznaczne, zdeformowane konfiguracje. Dzia\u0142ania site-specific pojawi\u0142y si\u0119 w mojej tw\u00f3rczo\u015bci w spos\u00f3b naturalny i stopniowo ros\u0142y zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem ilo\u015bci, jak te\u017c skali. Niemal za ka\u017cdym razem by\u0142y one odpowiedzi\u0105 na zaproszenie do realizacji projektu, kt\u00f3ry odnosi\u0142by si\u0119 do okre\u015blonego miejsca. Zaproszenia pochodzi\u0142y od instytucji artystycznych i kurator\u00f3w, kt\u00f3rzy cz\u0119sto sami starali sobie wyobrazi\u0107, jakiego rodzaju interwencji mog\u0142abym dokona\u0107 w przewidzianej przez nich przestrzeni. Czasami, cho\u0107 rzadko, sama proponowa\u0142am przygotowanie realizacji o charakterze site-specific, a gdy mog\u0142am wybra\u0107 miejsce i stworzy\u0107 projekt, zawsze mia\u0142am ambitne i ryzykowne plany. Istnia\u0142o te\u017c jednak niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce nigdy nie wyjd\u0105 one poza st\u00f3\u0142, na kt\u00f3rym je kre\u015bli\u0142am… Tak naprawd\u0119 planowanie prac odnosz\u0105cych si\u0119 do niewielkich miejsc jest r\u00f3wnie skomplikowane, jak tych, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 do du\u017cych przestrzeni. Wol\u0119 jednak wyzwania, kt\u00f3re niesie ze sob\u0105 wielka skala.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Od czego Pani zaczyna, przygotowuj\u0105c realizacj\u0119 o monumentalnej skali lub planuj\u0105c interwencj\u0119 w przestrze\u0144 architektoniczn\u0105? W jaki spos\u00f3b podchodzi Pani do konkretnych przestrzeni architektonicznych i urbanistycznych, w jakich kategoriach je Pani analizuje?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Najpierw musz\u0119 odwiedzi\u0107 miejsce, w kt\u00f3rym ma powsta\u0107 moja praca, obejrze\u0107 jego kontekst, pozna\u0107 histori\u0119 budynku i jego otoczenia, wpisane w niego punkty widzenia, spos\u00f3b jego wykorzystania, przep\u0142yw ludzi i przestrzeni \u2013 kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, ca\u0142e uniwersum cech i znacze\u0144, kt\u00f3re mog\u0142abym wykorzysta\u0107 w swojej pracy. W mojej wyobra\u017ani pojawia si\u0119 swego rodzaju uk\u0142adanka, z wieloma elementami, kt\u00f3re musz\u0119 zinterpretowa\u0107 i po\u0142\u0105czy\u0107 w pewn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Nierzadko jednym z tych element\u00f3w jest kuratorski projekt, kt\u00f3ry musz\u0119 bra\u0107 pod uwag\u0119, my\u015bl\u0105c o swojej w\u0142asnej realizacji. Zawsze fotografuj\u0119 te\u017c dan\u0105 przestrze\u0144, by potem m\u00f3c rysowa\u0107 na zdj\u0119ciach, odkrywa\u0107 skal\u0119, mo\u017cliw\u0105 obecno\u015b\u0107. W przypadku projekt\u00f3w powstaj\u0105cych w przestrzeni miejskiej, na przyk\u0142ad takich, kt\u00f3re obejmuj\u0105 ruchome projekcje \u015bwietlne, podr\u00f3\u017cuj\u0119 przez miasto pieszo lub samochodem, staraj\u0105c si\u0119 znale\u017a\u0107 odpowiednie miejsca dla projekcji. Robi\u0119 wtedy notatki, by przygotowa\u0107 niewielkie mapy miejsc, w kt\u00f3rych ma nast\u0105pi\u0107 moja artystyczna interwencja. Za ka\u017cdym razem musz\u0119 te\u017c przestudiowa\u0107 mapy i architektoniczne plany, czasem te\u017c, zanim rozpoczn\u0119 realizacj\u0119 pracy, musz\u0119 kilkakrotnie uda\u0107 si\u0119 do danego miejsca lub budynku, aby sprawdzi\u0107 oddzia\u0142ywanie takich rzeczy, jak skala, konfiguracje, sytuacje, kolory. Mog\u0119 r\u00f3wnie\u017c tworzy\u0107 prace przeznaczone dla przestrzeni architektonicznych, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 w odleg\u0142ych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, o ile oczywi\u015bcie mam du\u017co informacji na temat danego miejsca. Niemal zawsze musz\u0119 jednak pojecha\u0107 i odwiedzi\u0107 ten konkretny obiekt, aby m\u00f3c w pe\u0142ni zrozumie\u0107 specyfik\u0119 jego przestrzeni lub sprawdzi\u0107, jak\u0105 skal\u0119 powinny mie\u0107 elementy planowanego przez mnie rozwi\u0105zania. W przypadku interwencji, kt\u00f3r\u0105 przygotowywa\u0142am dla Fine Arts Museum w Tajpej, tylko raz pojecha\u0142am na miejsce przed realizacj\u0105 samej pracy. Chcia\u0142am przyjrze\u0107 si\u0119 powierzchni budynku i okre\u015bli\u0107 \u015bredni\u0105 wielko\u015b\u0107 \u015blad\u00f3w ludzkich st\u00f3p, kt\u00f3re zamierza\u0142am wprowadzi\u0107 w rozleg\u0142\u0105 przestrze\u0144 otaczaj\u0105c\u0105 muzeum. Z kolei tworz\u0105c instalacj\u0119 dla Pal\u00e1cio de Cristal w Madrycie, musia\u0142am pojecha\u0107 tam cztery razy, chc\u0105c dobrze obejrze\u0107 wn\u0119trze budynku i poczu\u0107 jego przestrze\u0144. By\u0142o to niezb\u0119dne \u2013 pozwoli\u0142o mi rozwi\u0105za\u0107 bardzo trudne problemy zwi\u0105zane ze skal\u0105, o\u015bwietleniem i transparentno\u015bci\u0105 materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re zamierza\u0142am zastosowa\u0107 oraz znale\u017a\u0107 takie techniki i media, kt\u00f3re odpowiada\u0142yby wymogom konserwatorskim i nie uszkodzi\u0142yby tkanki architektonicznej budynku.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.: <\/strong>Zauwa\u017cy\u0142em interesuj\u0105c\u0105 cech\u0119 tworzonych przez Pani\u0105 instalacji “site-specific”. Ot\u00f3\u017c cz\u0119sto stosuje Pani strategi\u0119 powt\u00f3rzenia elementu danej przestrzeni architektonicznej i zreprodukowania go w innym miejscu tej samej przestrzeni, przy czym element ten zawsze podlega pewnej dyslokacji, fragmentacji i transformacji. Zamiast potwierdza\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 i narracyjne samoodniesienie danego miejsca, wydaje si\u0119 Pani doprowadza\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej zostaje ono skonfrontowane ze swym \u201ewidmowym\u201d innym, zdarzeniowo materializuj\u0105cym si\u0119 w Pani pracy. Wydaje si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki temu tworzy Pani mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaistnienia innej percepcji danego miejsca, innej \u201enawigacji\u201d w danej przestrzeni oraz innej narracji na jej temat. Jak by si\u0119 Pani odnios\u0142a do tego rodzaju interpretacji?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>S\u0105dz\u0119, \u017ce bardzo dobrze dostrzeg\u0142 Pan t\u0119 strategi\u0119. Mo\u017cna by przywo\u0142a\u0107 liczne przyk\u0142ady realizacji, w kt\u00f3rych j\u0105 zastosowa\u0142am, jednak w spos\u00f3b wyra\u017any pojawi\u0142a si\u0119 ona w \u201ekatastroficznych\u201d instalacjach, jakie zrobi\u0142am\u00a0w 2003 roku na wystawie Claraluz [Jasne \u015bwiat\u0142o]<\/em> w Centro Cultural Banco do Brasil w S\u00e3o Paulo, oraz w 2005 roku na wystawie Lumen<\/em> w Pal\u00e1cio de Cristal, b\u0119d\u0105cym cz\u0119\u015bci\u0105 madryckiego Museo Nacional Reina Sof\u00eda. Mia\u0142y one charakter \u201ekatastroficzny\u201d, gdy\u017c dotyczy\u0142y imaginacyjnego zdarzenia zawalenia si\u0119 szklanego dachu: ukazywa\u0142y jego tafl\u0119, kt\u00f3ra p\u0119ka i rozpada si\u0119 na kawa\u0142ki, wirtualnie spadaj\u0105ce w postaci \u015bwietlistej kaskady, a nast\u0119pnie opadaj\u0105ce na pod\u0142og\u0119. Obie realizacje pozostawa\u0142y w tak \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku, \u017ce tytu\u0142 instalacji Lumen, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad wystawy Claraluz, by\u0142 te\u017c tytu\u0142em ca\u0142ej wystawy w Pal\u00e1cio de Cristal, a z kolei prezentowana tam instalacja ze szklanym dachem nosi\u0142a tytu\u0142 Memoriazul [B\u0142\u0119kitna pami\u0119\u0107]<\/em>, co mia\u0142o uwypukla\u0107 zwi\u0105zek i wzajemne odniesienie obu prac. S\u0105dz\u0119, \u017ce dzi\u0119ki narracji rozwijaj\u0105cej si\u0119 w fikcyjnym czasie, zamro\u017conym w zastyg\u0142ej wizualno\u015bci fragment\u00f3w i kawa\u0142k\u00f3w \u201erozbitego\u201d szklanego dachu, instalacje te zyskuj\u0105 wymiar alegoryczny. W Centro Cultural Banco do Brasil z\u0142oty kolor, jakiego u\u017cy\u0142am do projekcji rozbitego na kawa\u0142ki szklanego dachu, ustanowi\u0142 relacj\u0119 pomi\u0119dzy sztuk\u0105 a z\u0142otem i bogactwem. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z faktem, \u017ce budynek ten pe\u0142ni\u0142 wcze\u015bniej rol\u0119 banku. Moja praca rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 te\u017c na ni\u017cszej kondygnacji, w miejscu, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 dawne sejfy bankowe. Tam wz\u00f3r tworzony przez fragmenty \u201epotrzaskanego\u201d szk\u0142a pokry\u0142 \u015bciany i wn\u0119trza sejf\u00f3w, przywracaj\u0105c im ich pierwotn\u0105 funkcj\u0119. W Pal\u00e1cio de Cristal, tej niezwykle lekkiej konstrukcji penetrowanej przez \u015bwiat\u0142o i cechuj\u0105cej si\u0119 ogromnym \u2013 powiedzia\u0142abym nawet nadmiernym \u2013 pi\u0119knem oraz przejrzysto\u015bci\u0105, d\u0105\u017cy\u0142am do tego, aby rozbijaj\u0105c szklany dach i umieszczaj\u0105c jego kawa\u0142ki na pod\u0142odze, sk\u0105pa\u0107 wn\u0119trze budynku w b\u0142\u0119kitnym \u015bwietle.\u00a0W Memoriazul chcia\u0142am za\u015b przywo\u0142a\u0107 transcendentalny sens \u015bwiat\u0142a, kt\u00f3re po\u0142\u0105czy\u0142am z o\u015bwieceniem i do\u015bwiadczeniem niedaj\u0105cej si\u0119 ogarn\u0105\u0107 wznios\u0142o\u015bci.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Na czym polega og\u00f3lna idea projektu, kt\u00f3ry zrealizuje Pani w Atlasie Sztuki? Co jest punktem wyj\u015bcia dla tego projektu?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.S.: <\/strong>Od chwili, gdy dokona\u0142am mojej pierwszej bezpo\u015bredniej ingerencji w przestrze\u0144 architektoniczn\u0105 \u2013 by\u0142o to w 1988 roku, w madryckim Centro Galileo, a sama praca nosi\u0142a tytu\u0142 S\u00edmile<\/em> \u2013 zacz\u0119\u0142am interesowa\u0107 si\u0119 niejednoznaczn\u0105 i tajemnicz\u0105 natur\u0105 \u201eprog\u00f3w\u201d, to znaczy wszelkiego rodzaju granic przestrzeni architektonicznych. Okna, drzwi i \u0142uki wej\u015bciowe to otwory lub cienkie b\u0142ony, kt\u00f3re fizycznie \u0142\u0105cz\u0105 poszczeg\u00f3lne przestrzenie i umo\u017cliwiaj\u0105 przep\u0142yw \u015bwiat\u0142a, powietrza, a tak\u017ce \u2013 w sensie bardziej metaforycznym \u2013 cienia. Cz\u0119sto odwraca\u0142am normaln\u0105 relacj\u0119, u\u017cywaj\u0105c cieni do generowania dziwnych, pe\u0142nych napi\u0119cia sytuacji, b\u0105d\u017a te\u017c tworzy\u0142am projekcje cieni, kt\u00f3re zupe\u0142nie nie pasowa\u0142y do danego miejsca. Zawsze wyobra\u017ca\u0142am sobie progi i inne elementy graniczne jako miejsca nieprawdopodobnych i niecodziennych zdarze\u0144, a tak\u017ce jako rejony, w kt\u00f3rych mo\u017ce dochodzi\u0107 do wszelkiego rodzaju penetracji i inwazji. S\u0105 one r\u00f3wnie\u017c przestrzeniami przep\u0142ywu, a jako takie nawi\u0105zuj\u0105 relacj\u0119 z czasem i pami\u0119ci\u0105. Prace, kt\u00f3re mam zamiar zrobi\u0107 w przestrzeniach wystawienniczych Atlasa Sztuki podejmuj\u0105 w\u0142a\u015bnie temat prog\u00f3w. Podstawowym motywem b\u0119d\u0105 okna, kt\u00f3re otaczaj\u0105 ca\u0142y budynek i nadaj\u0105 mu unikalny wygl\u0105d. W salach galerii chc\u0119 zrobi\u0107 dwie instalacje, b\u0119d\u0105ce aktami percepcyjno-poetyckiego wtargni\u0119cia w czasoprzestrze\u0144 i pami\u0119\u0107 samego budynku. Obie prace opieraj\u0105 si\u0119 na technicznych i poj\u0119ciowych opozycjach. Instalacja G\u0142\u0119bia<\/em> ukazuje obraz otch\u0142ani, stworzony na pod\u0142odze za pomoc\u0105 pionowej anamorfozy \u2013 linie okien, uj\u0119tych w du\u017cym skr\u00f3cie perspektywicznym, buduj\u0105 efekt biegn\u0105cej w g\u0142\u0105b przestrzeni. B\u0119dzie ona funkcjonowa\u0142a jako wirtualna g\u0142\u0119bia, zdolna wywo\u0142ywa\u0107 zaburzenia w percepcji przestrzennej i rodzi\u0107 u widz\u00f3w uczucie zaniepokojenia. Ten wielkoformatowy, wygenerowany cyfrowo obraz posiada r\u00f3wnie\u017c wymiar czasowy. Pozwala on bowiem na dotarcie do archeologicznych z\u0142\u00f3\u017c pami\u0119ci kulturowej \u2013 pr\u00f3buj\u0119 przy jego pomocy przywo\u0142a\u0107 pami\u0119\u0107 okien dawnego rynku, kt\u00f3ry istnia\u0142 niegdy\u015b w tym budynku.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W instalacji 1001 dni <\/em>wykorzystuj\u0119 inn\u0105 strategi\u0119. Jest to cyfrowa animacja, sekwencja dni i nocy, wy\u015bwietlana w p\u0119tli na powierzchni kilku okien znajduj\u0105cych si\u0119 w drugim pomieszczeniu. Projekcja rozci\u0105ga si\u0119 a\u017c do pod\u0142ogi i dotyka s\u0105siednich \u015bcian. Zamkni\u0119te i zabudowane okna paradoksalnie pozwalaj\u0105, by czas i \u015bwiat zewn\u0119trzny wkroczy\u0142y w przestrze\u0144 galerii. Projekcja dematerializuje mury i obiekty znajduj\u0105ce si\u0119 we wn\u0119trzu. Efekt niesko\u0144czonych sekwencji dni i nocy, jakie \u201eprzez okna\u201d wnikaj\u0105 do wn\u0119trza, ma polega\u0107 na zaburzeniu normalnego sposobu percepcji pomieszczenia galerii i przeniesieniu widza w otwart\u0105, bezgraniczn\u0105 przestrze\u0144.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W tej imaginacyjnej czasoprzestrzeni sekwencjom obraz\u00f3w dni i nocy b\u0119d\u0105 towarzyszy\u0107 d\u017awi\u0119ki wiatru, g\u0142osy dzieci, nocne ha\u0142asy. One r\u00f3wnie\u017c s\u0105 \u015bladami czasu, p\u0142yn\u0105cymi z mojej pami\u0119ci. <\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Cie\u0144, nieobecno\u015b\u0107, pustka, \u015blad \u2013 dlaczego uprzywilejowa\u0142a Pani w\u0142a\u015bnie te kategorie? Wydaj\u0105 si\u0119 one uk\u0142ada\u0107 w Pani sztuce, mniej wi\u0119cej od pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych, w systematyczn\u0105 konfiguracj\u0119. Dlaczego wysuwa je Pani na pierwszy plan? Czy w tym ge\u015bcie kryje si\u0119 jaka\u015b okre\u015blona wizja lub diagnoza wsp\u00f3\u0142czesnej kultury?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.G.: <\/strong>Wszystkie (lub prawie wszystkie) te terminy tworz\u0105 konfiguracj\u0119, kt\u00f3ra odsy\u0142a w moich pracach do mrocznego i zagadkowego aspektu relacji pomi\u0119dzy sztuk\u0105 i \u015bwiatem. Jak ju\u017c wcze\u015bniej wspomnia\u0142am, nale\u017c\u0105 one do Peirce’owskiej kategorii indeks\u00f3w, oznak czasu i nieobecno\u015bci lub obecno\u015bci. Tego typu znaki zawsze pobudza\u0142y moj\u0105 wyobra\u017ani\u0119, by\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142em wielu moich pomys\u0142\u00f3w i realizacji, nie tylko zreszt\u0105 w pocz\u0105tkowym okresie mojej tw\u00f3rczo\u015bci, ale te\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych, dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i p\u00f3\u017aniej. Tendencja do tego, by koncentrowa\u0107 si\u0119 na indeksach jest dla mnie kwesti\u0105 niemal magiczn\u0105, kwesti\u0105 pojmowania sztuki jako magii lub zagadki. To, czy si\u0119gni\u0119cie po elementy, kt\u00f3re odsy\u0142aj\u0105 do kategorii indeksu i daj\u0105 si\u0119 opisa\u0107 za pomoc\u0105 wymienionych przez Pana poj\u0119\u0107, odpowiada stopniowym \u2013 a tak\u017ce, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy, katastroficznym \u2013 zmianom paradygmatu kulturowego w ostatnich dekadach, stanowi interesuj\u0105ce pytanie, kt\u00f3re mog\u0142oby pos\u0142u\u017cy\u0107 jako ni\u0107 przewodnia krytycznej analizy ca\u0142ej mojej sztuki. Nie tylko zreszt\u0105 mojej \u2013 rzecz dotyczy bowiem wielu innych tw\u00f3rc\u00f3w i ich prac. Znaki o charakterze indeks\u00f3w odgrywaj\u0105 istotn\u0105 rol\u0119 w ca\u0142ej sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej. Prosz\u0119 te\u017c jednak nie zapomina\u0107, \u017ce w ostatnich latach paradygmat sztuki przesun\u0105\u0142 si\u0119 w stron\u0119 drugiego ekstremum, gdzie \u201e\u017cyje\u201d przeciwie\u0144stwo cienia, zawsze w pe\u0142ni obecne i dane w swej najwi\u0119kszej intensywno\u015bci \u015bwiat\u0142o. W wielu pracach z ostatnich lat \u015bwiat\u0142o odgrywa wa\u017cn\u0105 rol\u0119 konceptualn\u0105 i semantyczn\u0105, staje si\u0119 ich tematem i zasad\u0105 generatywn\u0105. Pozwala bowiem przywo\u0142ywa\u0107 znaczenia wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 ze swego rodzaju transcendencj\u0105, do kt\u00f3rej mo\u017cemy si\u0119 zbli\u017cy\u0107 jedynie za po\u015brednictwem obraz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

T.Z.:<\/strong> Przez kilkadziesi\u0105t lat pracowa\u0142a Pani jako wyk\u0142adowca w szkole artystycznej. Na czym polega\u0142a Pani filozofia kszta\u0142cenia? Czy istnia\u0142 jaki\u015b zwi\u0105zek pomi\u0119dzy Pani praktyk\u0105 artystyczn\u0105 i dydaktyczn\u0105? Czy pr\u00f3bowa\u0142a Pani jako\u015b przek\u0142ada\u0107 jedn\u0105 na drug\u0105?<\/em><\/p>\n\n\n\n

R.G.:<\/strong> Rozpocz\u0119\u0142am prac\u0119 dydaktyczn\u0105, gdy mia\u0142am dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat. Najpierw pracowa\u0142am na Universidade do Rio Grande do Sul, potem w Puerto Rico, a od 1973 roku uczy\u0142am w Brazylii (czasem r\u00f3wnie\u017c za granic\u0105) na studiach magisterskich i doktoranckich. Przesta\u0142am uczy\u0107 w 2000 roku, chcia\u0142am bowiem porzuci\u0107 to \u201epodw\u00f3jne \u017cycie\u201d, zosta\u0107 pe\u0142noetatow\u0105 artystk\u0105 i by\u0107 ni\u0105 dop\u00f3ty, dop\u00f3ki starczy mi energii. Przez ten ca\u0142y okres mia\u0142am niezliczone masy student\u00f3w, do dzi\u015b te\u017c utrzymuj\u0119 kontakty \u2013 zar\u00f3wno zawodowe, jak i przyjacielskie \u2013 z wieloma z nich, szczeg\u00f3lnie z tymi, kt\u00f3rzy sami zacz\u0119li funkcjonowa\u0107 na scenie artystycznej; ci\u0105gle ze sob\u0105 rozmawiamy i wci\u0105\u017c czuj\u0119 bliski zwi\u0105zek z dzia\u0142aniami oraz tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 tych, kt\u00f3rych od pocz\u0105tku uwa\u017ca\u0142am za dobrych artyst\u00f3w. Warto chyba wspomnie\u0107 o tym, co my\u015bl\u0105 o mnie moi studenci: by\u0142am dla nich kim\u015b, kto pom\u00f3g\u0142 im odnale\u017a\u0107 i rozwin\u0105\u0107 w\u0142asn\u0105 poetyk\u0119. Podzieli\u0142am si\u0119 z nimi nurtuj\u0105cymi mnie pytaniami i nauczy\u0142am ich szuka\u0107 w\u0142asnych, autorskich odpowiedzi, tworzy\u0107 nowe idee i sposoby dzia\u0142ania, cho\u0107by i takie, kt\u00f3re zasadniczo r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od moich. Zawsze traktowa\u0142am student\u00f3w jako reprezentant\u00f3w przysz\u0142ych pokole\u0144 artyst\u00f3w. Uczy\u0142am ich j\u0119zyka sztuki, strategii i technik, kszta\u0142towa\u0142am ich postaw\u0119, a przekazuj\u0105c swe do\u015bwiadczenie zawodowe, zawsze stara\u0142am si\u0119 wyk\u0142ada\u0107 karty na st\u00f3\u0142. Wszystko to robi\u0142am z zachowaniem respektu dla r\u00f3\u017cnic pokoleniowych, kt\u00f3re powinny by\u0107 podtrzymywane. Moi dawni studenci dzia\u0142aj\u0105 dzi\u015b nie tylko jako arty\u015bci. Niekt\u00f3rzy z nich zaczynali p\u00f3\u017aniej pracowa\u0107 w innych sferach \u015bwiata sztuki. Dzi\u015b prowadz\u0105 zaj\u0119cia edukacyjne, pracuj\u0105 jako historycy sztuki, kuratorzy czy nawet dyrektorzy muze\u00f3w, zar\u00f3wno w Brazylii, jak i za granic\u0105. Razem tworzymy wielk\u0105, otwart\u0105 i bardzo liberaln\u0105 rodzin\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z Regin\u0105 Silveir\u0105 rozmawia Tomasz Za\u0142uski<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[172],"class_list":["post-16000","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-regina_silveira"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16000","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16000"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16000\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16008,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16000\/revisions\/16008"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16000"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16000"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16000"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}