![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/1.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\nStefan Krygier, “Okno”, 1946, olej, p\u0142\u00f3tno, 84 x 75 cm, w\u0142asno\u015b\u0107 Muzeum Sztuki w \u0141odzi<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017ce mniej poprawne, ze wzgl\u0119du na teoretyczne umocowania, ale kusz\u0105ce jest zapo\u017cyczenie frazy od Andrzeja Turowskiego1<\/sup> i pisanie o sztuce Krygiera dostrzeganej w przyja\u017ani ze Strzemi\u0144skim. To niebanalne okre\u015blenie, mimo braku precyzji, poszerza wiedz\u0119 o relacji Krygier\u2013Strzemi\u0144ski. Awangardowe marginesy<\/em> Turowskiego, to ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra b\u0119dzie tu przywo\u0142ywana wielokrotnie. Oferuje bowiem niezwykle wnikliwe spojrzenie na mo\u017cliwo\u015bci odczyta\u0144 i penetracji takich \u201erusztowa\u0144\u201d w dyskursie historii sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej, jak poj\u0119cia centrum i marginesu, awangardy, symptom\u00f3w wt\u00f3rno\u015bci i nowatorstwa. Pisana z pozycji rewizjonistycznych (tak\u017ce wobec w\u0142asnego dorobku), pogodzona z utrat\u0105 dominacji kolejnych pewnik\u00f3w i nie zabiegaj\u0105c o konstruowanie nowych, otwiera jednak perspektywy naszej dyscypliny na obszary, kt\u00f3re John Ashbery nazwa\u0142 \u201einnymi Tradycjami\u201d modernizmu. Ewidentnie burz\u0105 one binarn\u0105 opozycj\u0119 nowoczesnych i tradycjonalist\u00f3w. Wynajduj\u0105c w polskiej sztuce XX wieku obszary pozornie doskonale przebadane i zderzaj\u0105c je z sytuacjami, dzie\u0142ami czy tw\u00f3rcami marginalnymi dla mainstreamu, Turowski poddaje w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 ich wcze\u015bniejsz\u0105 kategoryzacj\u0119, ujawnia nieoznaczone sk\u0142adniki modernizmu.<\/p>\n\n\n\n To nie jedyna, roz\u0142o\u017cona na biurku ksi\u0105\u017cka; inna inspiruj\u0105ca lektura to Jak zmienia\u0142am zdanie<\/em> Zadie Smith2<\/sup>. Jej sztuczki warsztatowe sprowokowa\u0142y mnie do re\ufb02eksji, \u017ce moje pisanie ka\u017cdego tekstu te\u017c wymaga ch\u00f3ru cheerleaderek, czyli pomocnych zda\u0144, cytat\u00f3w; \u017ce cudze s\u0142owa s\u0105 wa\u017cne \u2013 nie tylko w celu zarysowania stanu bada\u0144. Wg\u0142\u0119bianie si\u0119 w teksty, to co\u015b wi\u0119cej ni\u017c docieranie do jakiej\u015b wiedzy, post\u0119puj\u0119 tak jak Smith: \u201eBiurko, przy kt\u00f3rym pisz\u0119, zas\u0142ane jest otwartymi powie\u015bciami (u mnie \u2013 nie tylko). Czytam, \u017ceby zanurzy\u0107 si\u0119 w pewnego typu wra\u017cliwo\u015bci, uderzy\u0107 w okre\u015blony ton, narzuci\u0107 sobie dyscyplin\u0119… zyska\u0107 werbaln\u0105 swobod\u0119\u201d3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Ostatnio, zw\u0142aszcza po \u015bmierci Krygiera, w dyskursie wydaje si\u0119 dominowa\u0107 przeplatanie w\u0105tku osobistych relacji z drugim, pryncypialnym, dotycz\u0105cym sztuki \u2013 jej teoretycznych podstaw i historycznych umocowa\u0144. Dobrze charakteryzuj\u0105 t\u0119 tendencj\u0119 wystawy, a tak\u017ce teksty, cho\u0107by ten, wyg\u0142oszony przez Grzegorza Sztabi\u0144skiego na \u0142\u00f3dzkiej sesji historyk\u00f3w sztuki: W\u0142adys\u0142aw Strzemi\u0144ski i jego ucze\u0144. Koncepcja sztuki Stefana Krygiera<\/em>. Autor podkre\u015bla rol\u0119 permanentnego dialogu w tej relacji, konkluduj\u0105c: \u201edialog taki, pocz\u0105tkowo bezpo\u015bredni, a potem kontynuowany jako wci\u0105\u017c podejmowane pr\u00f3by interpretacji dorobku tw\u00f3rcy unizmu, okazywa\u0142 si\u0119 ze wszech miar owocny\u201d4<\/sup>. W pracach Krygiera \u2013 na r\u00f3\u017cnych etapach jego aktywno\u015bci zauwa\u017cy\u0107 te\u017c mo\u017cna inne przywo\u0142ania, nie mniej radykalne, w stosunku do \u201ealbertia\u0144skiego\u201d obrazu i reliefu w rozumieniu podgatunku rze\u017aby, \u015bwiadome reakcje na dialogi tocz\u0105ce si\u0119 w sztuce mu wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n\n\n\n Moj\u0105 uwag\u0119 przyku\u0142y dokonuj\u0105ce si\u0119 w dekadzie lat 60. zmiany w podej\u015bciu do przestrzeni \u2013 spektakularne w reliefach i zwie\u0144czone O\u015brodkami Kondensacji Formy<\/em> (niezwykle efektownie eksponuj\u0105cymi si\u0119 w ogrodzie rodziny Artysty). Prace w przestrzeni, o charakterze zdecydowanie nie rze\u017abiarskim, odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do konstrukcji modelowych, co \u0142\u0105czy je niemal z ca\u0142\u0105 generacj\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w \u201eoko\u0142o 1960\/70\u201d. Dla minimalist\u00f3w najatrakcyjniejsze by\u0142y modele zapo\u017cyczone z innych, nieartystycznych system\u00f3w, bo gwarantowa\u0142y \u201eczyst\u0105\u201d obecno\u015b\u0107, pozbawion\u0105 pokusy nadawania sens\u00f3w, w wypadku krygierowskich O\u015brodk\u00f3w<\/em> by\u0142o inaczej. Modele odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do matematyki tak\u017ce stwarzaj\u0105, ju\u017c przy pierwszym kontakcie, efekt surrealistyczny. Sugeruje to, \u017ce w sytuacji otwartej gry, w nieograniczonej przestrzeni oferowanej przez artyst\u0119, sztuka i jej systemy s\u0105 jednak istotne.<\/p>\n\n\n\n Pytanie o minimalizm w kontek\u015bcie unizmu pada\u0142o kilkakrotnie. S\u0142owa Strzemi\u0144skiego o samowystarczalno\u015bci dzie\u0142a \u2013 a wi\u0119c pe\u0142nej autonomii, kt\u00f3ra wynika z faktu, \u017ce \u201eobraz jest przedmiotem, jak wszystkie inne przedmioty otoczenia\u201d \u2013 zderzane s\u0105 z, kluczow\u0105 dla minimalizmu, kwesti\u0105 Franka Stelli o materialnej realno\u015bci wzrokowego zjawiska: \u201eMoje malarstwo jest tylko i wy\u0142\u0105cznie tym, co mo\u017cna zobaczy\u0107. Obraz jest tylko i wy\u0142\u0105cznie przedmiotem… To co naprawd\u0119 chc\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, i to, czego w rzeczywisto\u015bci do\u015bwiadczam to mo\u017cliwo\u015b\u0107 natychmiastowego ogarni\u0119cia ca\u0142ej idei obrazu, bez \u017cadnych nieostro\u015bci. To, co widzisz, jest w\u0142a\u015bnie tym co wida\u0107\u201d5<\/sup>. Wsp\u00f3lna jest asemiotyczna natura obrazu, ale ka\u017cdy z tych artefakt\u00f3w, obraz\u00f3w samowystarczalnych i autoreferencyjnych, ma swoj\u0105 map\u0119 odniesie\u0144, a w polu minimalist\u00f3w spotkamy \u2013 bez najmniejszej trudno\u015bci, bo jest ona wszechobecna \u2013 ca\u0142\u0105 abstrakcj\u0119 geometryczn\u0105, w historycznej, \u201ezamerykanizowanej\u201d redakcji Alfreda Barra. W oczywisty spos\u00f3b wykluczy\u0142o to, na d\u0142ugie lata, \u015bwiadomo\u015b\u0107 awangardy Europy \u015arodkowej. W strategiach minimalist\u00f3w za jeden z w\u0105tk\u00f3w przewodnich uznaje si\u0119 rozbrajanie modernistycznego sze\u015bcianu, a wi\u0119c (de)konstruowanie utopii buduj\u0105cych kolejne awangardy si\u0119gaj\u0105ce do j\u0119zyka geometrii. Akty przywo\u0142ywania takiej lub innej opowie\u015bci poprzez cytat lub monta\u017c czasem stwarzaj\u0105 wra\u017cenie \u2013 do\u015b\u0107 nachalne \u2013 przesuwania w czasie jakiej\u015b narracji (ale nie miejsce tu na rozwijanie frapuj\u0105cego sk\u0105din\u0105d tropu, lektury George\u2019a Kublera uwa\u017cnie czytanego przez minimalist\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n Jeszcze inne lektury wp\u0142yn\u0119\u0142y na przekonanie o historyczno\u015bci sztuki, kt\u00f3re wyznawa\u0142 nie tylko Donald Judd, wierny w tym punkcie ucze\u0144 Meyera Schapiro. W licznych tekstach Judda przejawia si\u0119 wiara, \u017ce sztuka gdzie\u015b zmierza, w jakim\u015b kierunku i nie zniknie jak kostki lodu, kt\u00f3re wrzucono do wrz\u0105tku. Judd do ko\u0144ca wierzy\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w samych obiektach tkwi sens i znaczenie \u2013 podobnie my\u015bla\u0142 Stefan Krygier. Wielokrotnie pisa\u0142 o konieczno\u015bci tw\u00f3rczej konfrontacji wiedzy o sztuce, jej historyczno\u015bci i praktyki: \u201eWielu (…) obecnych, krytyk\u00f3w i teoretyk\u00f3w sztuki, dzia\u0142a bez w\u0142asnego zaplecza artystycznego, daj\u0105c tym samym niepe\u0142ny pogl\u0105d o dziele sztuki\u201d6<\/sup>. Uwa\u017ca\u0142 \u2013 znowu jak minimali\u015bci i wielu tw\u00f3rc\u00f3w awangard \u2013 \u017ce artysta musi by\u0107 krytykiem i teoretykiem zarazem. Ju\u017c jako wyk\u0142adowca ubolewa\u0142 nad stanem wiedzy i kultury wizualnej, przywo\u0142uj\u0105c Strzemi\u0144skiego, dla kt\u00f3rego \u201edorobek ca\u0142ej sztuki by\u0142 warsztatem docieka\u0144 i analiz. Na podstawie syntezy wynikaj\u0105cej z procesu naukowo-intelektualnego, jak i wra\u017cliwo\u015bci, a tak\u017ce kultury plastycznej wy\u0142ania\u0142 si\u0119 konkretny kszta\u0142t jego prac\u201d7<\/sup>. Sam Krygier \u201ezwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w kierunku historii sztuki i poprzez jej analiz\u0119 szuka\u0142 swojej koncepcji artystycznej. (…) Poszukiwa\u0142 formy nie abstrakcyjnie, ale odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do percepcji dzie\u0142 dawnych. W sposobie odbioru ich uk\u0142adu chcia\u0142 znale\u017a\u0107 podstawy w\u0142asnej sztuki\u201d8<\/sup>. Tego te\u017c uczy\u0142 swoich student\u00f3w, w\u0105tek \u201eprawdziwej historii sztuki\u201d9 <\/sup> \u2013 wychodz\u0105cej naturalnie od Teorii widzenia<\/em> i opieraj\u0105cej system warto\u015bciowania na dog\u0142\u0119bnej analizie dzie\u0142 \u2013 eksponuj\u0105 we wspomnieniach zar\u00f3wno Jerzy Treli\u0144ski, jak i Grzegorz Sztabi\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n Podobie\u0144stwa z procedurami minimalist\u00f3w s\u0105 oczywiste. Kompilowali oni histori\u0119 sztuki, swojego ulubionego wyk\u0142adowcy Meyera Schapiro, z wersj\u0105 historii sztuki powieszon\u0105 w salach MoMA przez Barra jr. Schapiro dowodzi\u0142 w swoich tekstach, cz\u0119sto \u0142\u0105cz\u0105cych problematyk\u0119 sztuki epok odleg\u0142ych ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105, \u017ce mo\u017cliwa jest prawdziwie krytyczna postawa awangardy wobec systemu, \u017ce na tym polega d\u0105\u017cenie do najwy\u017cszej warto\u015bci, o kt\u00f3r\u0105 zabiega sztuka, do wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Teorie Schapiro by\u0142y czym\u015b w rodzaju ostatniej barykady dla intelektualist\u00f3w nowojorskiej lewicy \u2013 a przede wszystkim dla malarzy awangardy \u2013 poszukuj\u0105cych punkt\u00f3w oparcia dla indywidualizmu, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 czym\u015b absolutnie odmiennym od gremialnie pot\u0119pianego, bur\u017cuazyjnego indywidualizmu. Atrakcyjno\u015b\u0107 tekst\u00f3w Schapiro nie tylko w gronie profesjonalist\u00f3w podkre\u015bla\u0142a ich oryginalno\u015b\u0107 \u2013 on pierwszy bada\u0142 intryguj\u0105ce roma\u0144skie arabeski w powi\u0105zaniu ze wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 sztuk\u0105 abstrakcyjn\u0105 Jacksona Pollocka i Williama de Kooninga. Wprowadzaj\u0105c sztuk\u0119 aktualn\u0105 do dyskursu historii sztuki \u2013 co by\u0142o w\u00f3wczas prawdziw\u0105 rzadko\u015bci\u0105 \u2013 dokona\u0142 znacz\u0105cego wy\u0142omu, a w oczach artyst\u00f3w akademicka dyscyplina niebywale zyska\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Trudno nie wspomnie\u0107 o zasadniczym kon\ufb02ikcie: w modernistycznym \u015bwiecie racjonalistycznego spo\u0142ecze\u0144stwa Strzemi\u0144skiego \u2013 delikatnie m\u00f3wi\u0105c \u2013 nie ma miejsca na apoteoz\u0119 wolno\u015bci. Jaki by\u0142 i jak si\u0119 zmienia\u0142 stosunek Krygiera do kwestii spo\u0142ecznej uni\ufb01kacji, jednostkowych przywilej\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z jednostkowo\u015bci\u0105 autora? Jak wiemy, wola\u0142 pracowa\u0107 w biurze projekt\u00f3w jako architekt ni\u017c zgodzi\u0107 si\u0119 na rygory socrealizmu jako artysta. Odmowa, to jednak marginalizacja, dlatego te\u017c wa\u017cnym ogniwem by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 w grupie artyst\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 Konrada Swinarskiego w \u00f3wczesnym Stalinogrodzie (ST-53).<\/p>\n\n\n\n Zanim o tym, mo\u017ce wreszcie o samej sztuce Krygiera. Najpierw w kontek\u015bcie Teorii widzenia<\/em>, bo z odczytaniami metody architektonizacji krytycy wi\u0105\u017c\u0105 co najmniej dwa okresy jego tw\u00f3rczych poszukiwa\u0144. Pierwszy, skupiony na sztuce egipskiej, a w\u0142a\u015bciwie jej percepcji, polega\u0142 na tropieniu mo\u017cliwo\u015bci wi\u0105zania r\u00f3\u017cnorodnych kszta\u0142t\u00f3w. Impulsem dla nast\u0119pnego etapu sta\u0142a si\u0119 podr\u00f3\u017c do Egiptu i kontakt z orygina\u0142ami, mo\u017cliwo\u015b\u0107 bezpo\u015bredniego wej\u015bcia w sfery \u015bwiat\u0142a i mroku, i nie tylko wzrokowego \u015bledzenia mody\ufb01kacji jednej formy. O inspiracjach Dolin\u0105 Kr\u00f3l\u00f3w w Luksorze tak pisa\u0142 sam artysta: \u201eObrazy z mocno modelowan\u0105 faktur\u0105 zwielokrotnionych element\u00f3w w sferze \u015bwiat\u0142a i mroku. Koncepcja ta jest kontynuowana w kompozycjach z metalu np. polerowana p\u0142yta aluminiowa pokryta du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 zmiennych w wielko\u015bci element\u00f3w pozwala konstruowa\u0107 plany przestrzenne \u2013 emanowa\u0107 przestrze\u0144\u201d10<\/sup>. Ale to ju\u017c tylko konsekwencje zapami\u0119tanego w Luksorze spotkania z przestrzeni\u0105 wy\u0142aniaj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201ew sferach \u015bwiat\u0142a i mroku\u201d11<\/sup>. Pytaj\u0105c o samo do\u015bwiadczenie \u201etamtej\u201d przestrzeni, enigmatyczn\u0105 wypowied\u017a Krygiera mo\u017cna by rozwin\u0105\u0107, przywo\u0142uj\u0105c opis do\u015bwiadczenia Roberta Morrisa \u2013 \u201eW centralnej i po\u0142udniowej Ameryce dziedzi\u0144ce, platformy \u015bwi\u0105tynne i r\u00f3\u017cne konstrukcje takie jak obserwatorium Maj\u00f3w, otwieraj\u0105 si\u0119 ku niebu w ten sam spos\u00f3b. Wysoko\u015bci si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105, perspektywy zak\u0142\u00f3caj\u0105. Reakcje behawiorystyczne s\u0105 odmienne, mniej pasywne ni\u017c wobec normalnych przestrzeni architektonicznych. Fizyczne akty widzenia i do\u015bwiadczenia tych ekscentrycznych struktur w pe\u0142niejszy spos\u00f3b staj\u0105 si\u0119 funkcj\u0105 czasu (…)\u201d12<\/sup>. Cia\u0142o w ruchu to klucz, kt\u00f3ry oferuje Morris, nie tylko do czytania w\u0142asnej sztuki. Przywo\u0142ywane przez niego rozr\u00f3\u017cnienie w odbiorze przestrzeni pomi\u0119dzy \u201eja przedmiotowym\u201d a \u201eja podmiotowym\u201d \u2013 z ich kulturowymi mocowaniami \u2013 prowadzi go do stwierdzenia: \u201eWymiar czasowy rozdziela \u00bbja podmiotowe\u00ab i \u00bbja przedmiotowe\u00ab. W stosunkowo bezpo\u015bredniej percepcji przedmiot\u00f3w \u2013 spotkania, po kt\u00f3rym nast\u0119puje ocena i os\u0105d \u2013 istnieje niewielkie rozsuni\u0119cie czy szczelina mi\u0119dzy tymi dwoma modelami. Do\u015bwiadczenie przestrzenne, wymagaj\u0105ce \ufb01zycznego ruchu i ci\u0105g\u0142o\u015bci, niezmiennie wprowadza mi\u0119dzy te dwa modele rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107\u201d13<\/sup>. Prehistoryczna architektura Maj\u00f3w, Peru i nadal tajemnicze linie z Nazca da\u0142y pozna\u0107 Morrisowi t\u0119 szczeg\u00f3lno\u015b\u0107. Pobyt w Egipcie, wej\u015bcie pomi\u0119dzy \u201esfery \u015bwiat\u0142a i mroku\u201d chyba u\u015bwiadomi\u0142 Krygierowi, \u017ce to do\u015bwiadczenie wymusza rozwa\u017canie przestrzeni, wychodz\u0105ce poza koncepcje Strzemi\u0144skiego, \u017ce mo\u017ce oko nie jest instancj\u0105 ostateczn\u0105. \u201eArchitektonizacja tak poj\u0119ta przestaje by\u0107 konsekwencj\u0105 powidoku, kt\u00f3rego rol\u0119 podkre\u015bla\u0142 Strzemi\u0144ski. Staje si\u0119 rezultatem celowej konstrukcji opartej na przemy\u015blanym mody\ufb01kowaniu, dodawanych do siebie form\u201d14<\/sup> \u2013 zauwa\u017ca Sztabi\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n Nie mog\u0119 si\u0119 zgodzi\u0107 z Bo\u017cen\u0105 Kowalsk\u0105, kt\u00f3ra traktuje egipskie fascynacje Krygiera jako co\u015b wyj\u0105tkowego w czasach skupionych na nowoczesno\u015bci15<\/sup>. W\u015br\u00f3d polskich progresywnych artyst\u00f3w, z przyczyn oczywistych, do wielu wymarzonych konfrontacji ze sztuk\u0105 historyczn\u0105 \u2013 w poszukiwaniu \u201einnej\u201d przestrzeni \u2013 nie dosz\u0142o, bo nie mog\u0142o doj\u015b\u0107. Ale tropienie kanonu w dorobku minionych wiek\u00f3w by\u0142o motorem wielu. Anna Baranowa pisze: \u201ePiotr Potworowski szuka\u0142 kanonu w sztuce neolitu, Nowosielski w Bizancjum, Ewa Kierska u Giotta\u201d16.<\/sup> Nie o tropienie kanonu jednak chodzi\u0142o Krygierowi, a je\u015bli nawet, to chyba wa\u017cniejsze okaza\u0142o si\u0119 wej\u015bcie w przestrze\u0144 Luksoru. Natomiast arty\u015bci z innych \u015brodowisk, w latach 50. i 60., wiele podr\u00f3\u017cowali; najbardziej ewidentnym przyk\u0142adem by\u0142 Ad Reinhardt, kt\u00f3ry wakacje sp\u0119dza\u0142 w podr\u00f3\u017cach, \u201e\u017ceby to wszystko zobaczy\u0107 na w\u0142asne oczy\u201d, a potem na wyk\u0142adach prezentowa\u0142 po 500 slajd\u00f3w z Indii, Chin lub Kambod\u017cy. W tych zaj\u0119ciach uczestniczyli przyszli minimali\u015bci, kt\u00f3rych zainfekowa\u0142 t\u0105 potrzeb\u0105 (o czym kilkakrotnie pisa\u0142am szerzej). Z kolei Robert Mangold, badaj\u0105c p\u0142asko\u015b\u0107 obrazu w odniesieniu do tr\u00f3jwymiarowego kontekstu architektury, odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do Cimabuego i innych mistrz\u00f3w siene\u0144skich17<\/sup>. Wychodz\u0105c poza ten kr\u0105g, wspomnie\u0107 trzeba o paru europejskich artystach \u2013 opr\u00f3cz Yves\u2019a Kleina B\u0142\u0119kitnego Buddy penetruj\u0105cego pustk\u0119<\/em>, jest Lucio Fontana przecinaj\u0105cy p\u0142\u00f3tno w ge\u015bcie z\u0142apania przestrzeni, kt\u00f3r\u0105 zdaniem Morrisa dookre\u015bla czas tera\u017aniejszy18<\/sup>, s\u0105 te\u017c inni.<\/p>\n\n\n\n Robert Morris konstatuje: \u201eBy\u0107 mo\u017ce najbardziej przekonuj\u0105cym aspektem minimalizmu by\u0142 fakt, \u017ce by\u0142a to jedyna sztuka przedmiot\u00f3w (poza oczywistym przyk\u0142adem architektury), kt\u00f3ra kiedykolwiek pr\u00f3bowa\u0142a mediowa\u0107 mi\u0119dzy notacyjn\u0105 wiedz\u0105 p\u0142askich zagadnie\u0144 (takich jak systemy, to co schematyczne, logicznie skonstruowane i rozmieszczane, za\u0142o\u017cone) i kwestiami przedmiot\u00f3w (relatywno\u015bci\u0105 percepcji w g\u0142\u0119bi). Mediacja stanowi jednak delikatny i cz\u0119sto kr\u00f3tkotrwa\u0142y stan rzeczy\u201d19<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Kolineacje to termin, kt\u00f3ry Krygier zapo\u017cycza z geometrii. W s\u0142ownikowej wersji to: \u201ewzajemnie jednoznaczne odwzorowanie przestrzeni geometrycznej na siebie, w kt\u00f3rym obrazem prostej jest prosta. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, kolineacje zachowuj\u0105 wsp\u00f3\u0142liniowo\u015b\u0107 punkt\u00f3w. Kolineacj\u0119 mo\u017cna zde\ufb01niowa\u0107 w ka\u017cdej geometrii, w kt\u00f3rej da si\u0119 sensownie zde\ufb01niowa\u0107 poj\u0119cie prostej, czyli wsp\u00f3\u0142liniowo\u015bci. Na przyk\u0142ad na p\u0142aszczy\u017anie euklidesowej, w przestrzeni euklidesowej (dowolnego wymiaru sko\u0144czonego), przestrzeni a\ufb01nicznej oraz na przestrzeni rzutowej (dowolnego wymiaru sko\u0144czonego)\u201d. W tak zatytu\u0142owanych pracach, dzia\u0142aniach na p\u0142aszczy\u017anie, skoncentrowanych na analizie przekszta\u0142ce\u0144 formy, artysta bada, jak daleko posuni\u0119ta mody\ufb01kacja jest mo\u017cliwa, bez burzenia jednolitego charakteru uk\u0142adu. Intryguj\u0105ce wydaje si\u0119 te\u017c odej\u015bcie od p\u0142aszczyzny. Praca z reliefami i ich \u201edziwn\u0105\u201d przestrzeni\u0105. Niekiedy prostota uk\u0142adu i wymuszana przez ni\u0105 wzrokowa operacja g\u00f3ra\u2013d\u00f3\u0142 zwodzi, zaburzaj\u0105c nasze \u201enaturalne\u201d widzenie i my\u015blenie o symetrii. Formy pokryte monochromatycznym, mocnym kolorem, emali\u0105 nitrocelulozow\u0105 (o niezbywalnym dla tamtego czasu charakterze), cz\u0119sto wykorzystuj\u0105ce mocny kontrast czerwieni i czerni, stwarzaj\u0105 wra\u017cenie modeli do \u0107wicze\u0144.<\/p>\n\n\n\n Zaginione Kon\ufb02ikty<\/em> z 1968 roku skonstruowane s\u0105 na bia\u0142ej przestrzennej kratownicy, mocowanej na ciemnym tle, z kilku okien sp\u0142ywa mi\u0119kka forma, jakby zatrzymana w procesie \u2013 grawitacja daje o sobie zna\u0107. Trudno pozby\u0107 si\u0119 uczucia dyskomfortu: relacja pomi\u0119dzy tward\u0105 geometri\u0105, rastrem, ikoniczn\u0105 \ufb01gur\u0105 modernizmu, a bimor\ufb01czn\u0105 form\u0105 ni to p\u0105ku, ni to wyrostka demonstruje wyra\u017ane niedopasowanie. Nic jednak nie jest przypadkowe, ogarniaj\u0105c wzrokiem prac\u0119, czujemy jej konstrukcj\u0119. Podkre\u015bla to odmienn\u0105 przedmiotowo\u015b\u0107 tych artefakt\u00f3w \u2013 \u0142atwiej zobaczy\u0107, czym nie s\u0105 ni\u017c znale\u017a\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 kategori\u0119.<\/p>\n\n\n\n Kompozycja Kon\ufb02ikty VIII<\/em> z 1970 roku jest rombem. Forma troch\u0119 z neoplastycznych do\u015bwiadcze\u0144 Mondriana, troch\u0119 ze Stelli i innych malarzy shaped canvases<\/em>, r\u00f3\u017cnicuj\u0105cych pod\u0142o\u017ca. Tytu\u0142 karze pami\u0119ta\u0107 o s\u0142ynnym kon\ufb02ikcie pomi\u0119dzy Mondrianem a Van Doesburgiem. Mo\u017ce chodzi\u0107 te\u017c o starcie rombu z prostok\u0105tem, zawsze bardziej systemowo poprawnym, a wi\u0119c uzasadnionym. To co kluczowe dla artysty, to \u201ewzajemne reagowanie na siebie kszta\u0142t\u00f3w i kolor\u00f3w\u201d20<\/sup>. Za ka\u017cdym razem, we wszystkich wariantach wa\u017cna jest \u2013 jako element aktywny \u2013 przestrze\u0144 reliefu wywo\u0142uj\u0105ca ten rodzaj relacji opartych na mocnym kontra\u015bcie czerwieni i czerni, czasem b\u0142\u0119kitu. Kolory pokrywaj\u0105, a nie wype\u0142niaj\u0105, pewne proste formy o nik\u0142ym wolumenie, wprowadzone w narzucaj\u0105cy porz\u0105dek uk\u0142ad korytek, szczeg\u00f3lnych separator\u00f3w. Wysoko\u015b\u0107 \u015bcianek pozwala jakby zobiektywizowa\u0107 przestrze\u0144, ale to co widzimy i jak ten obiekt odczuwamy, zaprzecza sugerowanym wymiarom.<\/p>\n\n\n\n W innych pracach, o horyzontalnych uk\u0142adach, wra\u017cenie jest podobne. W p\u0142ytkiej, ale niedookre\u015blonej przestrzeni \u015bcieraj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 formy geometryczne i biomor\ufb01czne \u201eskon\ufb02iktowane\u201d w pocz\u0105tkach awangardy, a pogodzone gestem Peggy Guggenheim, a tak\u017ce strukturalnym uj\u0119ciem Jeana Piageta.<\/p>\n\n\n\n Nie widzia\u0142am O\u015brodka Kondensacji Formy<\/em>. Znam go tylko z opis\u00f3w, zdj\u0119\u0107 i \ufb01lm\u00f3w, a jednak zaryzykuj\u0119 \u015bledzenie transformacji przestrzeni w tym najbardziej monumentalnym dziele Krygiera. Sama struktura powiela pewne wcze\u015bniejsze rozwi\u0105zania: jest du\u017ca bia\u0142a kratownica, na kt\u00f3rej \u2013 i wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rej \u2013 rozgrywaj\u0105 si\u0119 kolineacje form. Niekt\u00f3re z organicznych form, znanych w mniejszej skali z wcze\u015bniejszych prac, rozsadzaj\u0105 struktur\u0119. \u201eOb\u0142e te, si\u0142\u0105 agresji wydobyte formy by\u0142y rodniami kulek czarnych, czerwonych i czerwono-czarnych, kt\u00f3re podj\u0119\u0142y podb\u00f3j pla\u017cowego i mieszkalnego otoczenia Osiek\u201d21<\/sup> \u2013 pisa\u0142a, w troch\u0119 m\u0142odopolskiej poetyce, Kowalska, wielka admiratorka tych prac.<\/p>\n\n\n\n Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tej struktury \u2013 i jej wariant\u00f3w \u2013 uderza do dzisiaj. Wizualnie jest ewidentnie z tamtych lat (barwna, weso\u0142a, konkretna i dynamiczna), a r\u00f3wnocze\u015bnie intryguje niejasnymi relacjami z miejscem i przestrzeni\u0105. Czyta\u0107 j\u0105 mo\u017cna na r\u00f3\u017cne sposoby i aspekt konceptualnego interwencjonizmu niekoniecznie musi by\u0107 najwa\u017cniejszy. Mamy tak\u017ce strukturalizm, o kt\u00f3rym wspomina Baranowa22<\/sup>, a kt\u00f3ry wspiera\u0142 intelektualnie minimalizm w jego wczesnej fazie inicjacji. Jack Burnham, ameryka\u0144ski teoretyk i artysta \u2013 troch\u0119 w cieniu dzisiaj, a bardzo w\u00f3wczas czytany \u2013 napisa\u0142 kilka ksi\u0105\u017cek penetruj\u0105cych mo\u017cliwo\u015bci metodologii nowych bada\u0144 opartych o narz\u0119dzia strukturalne23<\/sup>, a w pracach wizualnych wykorzystywa\u0142 te\u017c \u201enotacyjn\u0105 wiedz\u0119 p\u0142askich zagadnie\u0144\u201d materializowanych w przestrzeni za pomoc\u0105 aluminiowych ta\u015bm i jarzeni\u00f3wek24<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n W wypadku O\u015brodka KondensacjiI II<\/em> ta \u201enotacyjna wiedza Morrisa\u201d operuje w trzech systemach. Fizyczna dos\u0142owno\u015b\u0107 bia\u0142ej kratownicy, o bardziej z\u0142o\u017conym module ni\u017c poprzednio, rezonuje chaotyczny tylko z pozoru uk\u0142ad mi\u0119kkich \u017cebrowanych form (mnie przywodz\u0105cych na my\u015bl Mir\u00f3), z charakterystycznym wg\u0142\u0119bieniem, czasem wype\u0142niaj\u0105cych pola, czasem je wr\u0119cz rozsadzaj\u0105cych. Mo\u017cliwo\u015bci jest wi\u0119cej, niekt\u00f3re z antytetycznie sytuowanych form wyrzucaj\u0105 z siebie w przestrze\u0144 drobne elementy, w kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c dominuje kombinacja twardych k\u0105t\u00f3w i mi\u0119kkich krzywizn. Nic nie jest zbalansowane, co znowu potwierdza modelowy \u2013 czyli demonstracyjny \u2013 charakter konstrukcji. Bia\u0142y szkielet to te\u017c rusztowanie o mocnych konturach, co ma silne plastyczne dzia\u0142anie. Wyrzucone w przestrze\u0144 elementy tworz\u0105 pewne konstelacje, zmuszaj\u0105ce do my\u015blenia o regu\u0142ach rz\u0105dz\u0105cych uk\u0142adem. Krygier zapewne zgodzi\u0142by si\u0119 z Morrisem: \u201enie jest szczeg\u00f3lnie zaskakuj\u0105ce to, \u017ce sztuka zmierzaj\u0105ca w stron\u0119 wi\u0119kszej konkretno\u015bci i oddalona od iluzjonizmu, zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z zasadniczo idealistyczn\u0105 obrazowo\u015bci\u0105 tego, co geometryczne. Spo\u015br\u00f3d mo\u017cliwych do poj\u0119cia i do\u015bwiadczenia rzeczy zar\u00f3wno to, co symetryczne, jak i to, co geometryczne naj\u0142atwiej utrzymuj\u0105 si\u0119 w umy\u015ble jako forma\u201d25<\/sup>. Dlatego z \u201eo\u015brodkiem kondensacji\u201d ch\u0119tnie identy\ufb01kujemy \u201ebia\u0142e kuby\u201d (zapominaj\u0105c nawet o ich alegorycznym sensie). Intensywny, niemodulowany kolor, przynale\u017cny \u2013 do niedawna \u2013 bardziej rzeczom ni\u017c sztuce, ma walor, kt\u00f3ry Donald Judd nazywa\u0142 kolorem \u201eo du\u017cej zawarto\u015bci\u201d, \u201eautoreferuj\u0105cym\u201d. Tak rozumiana barwa wsp\u00f3\u0142organizuje obiekty26<\/sup>. Tutaj inaczej, ale czy nasze odczucie ustrukturyzowania element\u00f3w wobec siebie i tego co je otacza, czyli przestrzeni, gubi si\u0119 wraz z obserwacj\u0105 oddalaj\u0105cych si\u0119 od \u017ar\u00f3d\u0142a cz\u0119\u015bci? Czy za ka\u017cdym razem wyodr\u0119bniamy geometryczny stela\u017c, majestatyczne formy i rozbiegaj\u0105ce si\u0119 we wszystkich kierunkach elementy? Czy rozpoznaniu struktury s\u0142u\u017cy bardziej wyobra\u017ania, czy te\u017c artysta wola\u0142by ch\u0142odn\u0105 re\ufb02eksj\u0119? Generalizuj\u0105ce opisy sztuki tamtej dekady zak\u0142adaj\u0105 odchodzenie od intuicyjnego odbioru na rzecz strukturalno\u015bci i w efekcie intelektualizacji percepcji27<\/sup>. Czy artysta zak\u0142ada\u0142 w tym wypadku psychosomatyczne oddzia\u0142ywanie? Je\u015bli p\u00f3j\u015b\u0107 tym tropem to wa\u017cny b\u0119dzie rozmiar.<\/p>\n\n\n\n O estetycznym problemie ilo\u015bci pisa\u0142 Georg Simmel: \u201ez czysto artystycznych uwarunkowa\u0144 tycz\u0105cych naoczno\u015bci rzeczy z jednej strony, z naszej psycho\ufb01zycznej struktury z drugiej strony wynikaj\u0105 wymogi co do ilo\u015bciowych aspekt\u00f3w dzie\u0142a sztuki; z wewn\u0119trznego znaczenia rzeczy, z ich duchowego sensu, z nieodpartych skojarze\u0144 tre\u015bciowych p\u0142yn\u0105 inne wymogi\u201d28<\/sup>. Minimali\u015bci \u2013 mimo, \u017ce nie znam odwo\u0142a\u0144 do Simmla \u2013 potraktowali t\u0119 my\u015bl niebywale serio. W latach 90. i p\u00f3\u017aniej operuj\u0105 monumentaln\u0105 skal\u0105, okre\u015blan\u0105 jako \u201ewagnerowska\u201d, a Morris widzi to jako \u201epr\u00f3b\u0119 odzyskania transcendentnych warto\u015bci puryta\u0144skich\u201d29<\/sup>. Rosalind Krauss nadal jednak uwa\u017ca: \u201eaby odkry\u0107 system tej sztuki, nale\u017cy uda\u0107 si\u0119 w \u015bwiat pozbawiony swego centrum, \u015bwiat za\u015blepie\u0144 i przekszta\u0142ce\u0144, w kt\u00f3rym nic nie jest uzasadniane objawieniami transcendentnego\u201d30<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dialog Krygiera w O\u015brodkach Kondensacji<\/em> ze Strzemi\u0144skim i awangardami te\u017c osi\u0105gn\u0105\u0142 niemal wagnerowski wymiar. Mo\u017cna bowiem potraktowa\u0107 obiekt jako przepracowanie form i kod\u00f3w wypracowanych przez awangardy, przywo\u0142anych p\u00f3\u017aniej w konstrukcji modelowego, wizualnego kalamburu, pe\u0142nego ironii i autoironii, (kiedy to wyprodukowane pi\u0142eczki pingpongowe l\u0105dowa\u0142y w oczodo\u0142ach artysty, mo\u017ce nie o\u015blepiaj\u0105c go, ale prowokuj\u0105c do wywo\u0142ania z pami\u0119ci ikony modernizmu \u2013 Portretu Apollinaire\u2019a namalowanego przez Georgio de Chirico)31<\/sup>. O ile dzie\u0142o konstruktywistyczne winno bada\u0107 lub wprowadza\u0107 racjonalny \u0142ad w realno\u015b\u0107 \u015bwiata, to kondensowane w o\u015brodkach formy Krygiera mog\u0105 albo prze\u015bmiewczo realizowa\u0107 utopi\u0119, wybieraj\u0105c si\u0119 na podb\u00f3j Kosmosu, albo demonstrowa\u0107 puste znaczenia, cyrkuluj\u0105cych w przestrzeni form. Nie zapominajmy o kolineacji, wedle s\u0142ownika jej \u0142aci\u0144ski \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w \u2013 collineo<\/em> \u2013 to tra\ufb01anie do celu.<\/p>\n\n\n\n 13. Ibidem, s. 72\u201373.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/7.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/8.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/4-1024x806.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/10.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/16.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/34.rzezba.OKF-II-1024x713.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/13.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/24-1024x826.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2011\/09\/23.jpg\")