\u201eRewolucja – parow\u00f3z dziej\u00f3w\u201d…<\/em><\/p>\n\n\n\n Chwa\u0142a jej maszynistom! […]<\/em><\/p>\n\n\n\n P\u0119dzi poci\u0105g historii,<\/em><\/p>\n\n\n\n b\u0142yska stulecie-semafor.<\/em><\/p>\n\n\n\n Rewolucji nie trzeba glorii,<\/em><\/p>\n\n\n\n nie trzeba szumnych metafor.<\/em><\/p>\n\n\n\n Potrzebny jest Maszynista. […]<\/em><\/p>\n\n\n\n Tworzy histori\u0119 zwyci\u0119ski lud.<\/em><\/p>\n\n\n\n Chwa\u0142a faktom!<\/em><\/p>\n\n\n\n \u201eMoja ksi\u0105\u017cka mimo, \u017ce w tytule ma s\u0142owo parow\u00f3z, nie jest lokomotyw\u0105. Raczej sk\u0142adem wagon\u00f3w pozbawionych si\u0142y poci\u0105gowej i za spraw\u0105 r\u00f3\u017cnych \u00bbpraw\u00ab i przypadk\u00f3w historii odstawionym na boczny tor\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n Andrzej Turowski1<\/sup><\/p>\n\n\n\n W rozmowie z Adamem Mazurem Andrzej Turowski\u00a0o swojej ksi\u0105\u017cce m\u00f3wi tak: \u201eParow\u00f3z dziej\u00f3w to metafora mi\u0119dzynarodowej rewolucji, historiozoficzna wizja zwyci\u0119skiej przysz\u0142o\u015bci, polityczna utopia wypalona na bocznicy tor\u00f3w kolejowych w Koluszkach. Zatem, r\u00f3wnie\u017c krytyka tej tradycji\u201d2<\/sup>. W istocie praca ta jest zarazem symptomem uprzedniego popadni\u0119cia znanego historyka sztuki w proces mitologizowania wiedzy o rewolucji i efektem aktywnego jego uczestniczenia w tworzeniu mitu rewolucji w historiografii, jak i pr\u00f3b\u0105 demistyfikacji tego mitu przy pomocy tych samych strategii mitologizacji, kt\u00f3re go tworzy\u0142y. Proces ten znamionuje deklarowany we wspomnianej wy\u017cej rozmowie zwrot Turowskiego od rewolucji do rewolty (tj. od zainteresowa\u0144 rewolucj\u0105, kt\u00f3ra zmienia rzeczywisto\u015b\u0107 do buntu i niezgody, kt\u00f3re s\u0105 strategiami kryzysu i powstrzymuj\u0105 katastrof\u0119 demokracji); od pola bitwy do widowiska; od paradygmatu do performansu3<\/sup>. Mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em> to ksi\u0105\u017cka o charakterze rozliczeniowym, kt\u00f3ra stanowi krytyczne, zdystansowane i nie pozbawione ironii spojrzenie na dotychczasow\u0105 postaw\u0119 autora. Jest to tak\u017ce ksi\u0105\u017cka o bezsensie historii, kt\u00f3rej nie przenika ju\u017c \u017cadna utopia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Podej\u015bcie Turowskiego charakteryzuje podmiotowe widzenie historii. Przejawia si\u0119 ono nie tylko w ukazywaniu zjawisk historycznych przez pryzmat ich sprawc\u00f3w (bohater\u00f3w wydarze\u0144), lecz tak\u017ce w ujmowaniu historyka jako aktywnego podmiotu badania historycznego. Autor klasycznej dla refleksji historycznej ksi\u0105\u017cki Historia. Czym jest, Edward H. Carr uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201ekiedy zaczynamy si\u0119 zajmowa\u0107 histori\u0105, nasz\u0105 pierwsz\u0105 trosk\u0105 powinny by\u0107 nie fakty, kt\u00f3re ona zawiera, lecz historyk, kt\u00f3ry je opisuje\u201d bowiem \u201ehistoryk jest cz\u0119\u015bci\u0105 historii\u201d4<\/sup>. W artykule tym interesowa\u0107 mnie zatem b\u0119dzie przede wszystkim Andrzej Turowski \u2013 historyk (sztuki) i autor. Jego ksi\u0105\u017cka pozwala, jak s\u0105dz\u0119, zrekonstruowa\u0107 historiozofi\u0119 i podej\u015bcie badawcze znawcy awangardy (tak, jak wy\u0142ania si\u0119 ona z omawianej publikacji na tle uprzednich prac dotycz\u0105cych tej problematyki) i to wyzwanie podejm\u0119 w niniejszym tek\u015bcie jako metodolog historii. W proponowanym tutaj uj\u0119ciu, tytu\u0142owy \u201eParow\u00f3z dziej\u00f3w\u201d i jego losy staj\u0105 si\u0119 metaforycznym przedstawieniem nie tylko dziej\u00f3w rewolucji w Rosji i rozpatrywanej z punktu widzenia politycznego historii sztuki tego okresu, lecz tak\u017ce jego tw\u00f3rcy, to jest samego Turowskiego, a mo\u017ce nawet alegorycznym uj\u0119ciem ludzkiego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Mit rewolucji<\/p>\n\n\n\n Patrzenie na \u015bwiat w perspektywie mitu rewolucji pozwala widzie\u0107 proces historyczny w kategoriach radykalnych zmian, przewrot\u00f3w. Warto jednak w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce rewolucje rozumiane jako prze\u0142omy, nie tylko pozwalaj\u0105 dzieli\u0107 czas na wyra\u017ane \u201eprzed\u201d i \u201epo\u201d wydarzeniu, lecz tak\u017ce wprowadzaj\u0105 do my\u015blenia historycznego pewn\u0105 cykliczno\u015b\u0107 (\u0142ac. revolutio \u2013 obr\u00f3t, cykliczna zmiana) oraz warto\u015bciowanie i hierarchi\u0119 wa\u017cno\u015bci fakt\u00f3w z nim zwi\u0105zanych. Historycy lubi\u0105 rewolucje, bowiem pomagaj\u0105 im one w periodyzacji dziej\u00f3w, selekcji fakt\u00f3w i ich porz\u0105dkowaniu, wprowadzaj\u0105 napi\u0119cie narracyjne, poczucie dziania si\u0119 i umo\u017cliwiaj\u0105 splatanie w\u0105tk\u00f3w oraz wskazanie historycznych sprawc\u00f3w, kt\u00f3rzy przedstawiani s\u0105 jak specyficzne figuracje podmiotowo\u015bci (tyran, bohater, zamachowiec, zdrajca, ofiara, \u201edzieci rewolucji\u201d, krwio\u017cerczy lud, itd.)5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Turowski zawsze interesowa\u0142 si\u0119 rewolucj\u0105 i rewolucyjnym potencja\u0142em sztuki, to jest tym, czy i jak sztuka mo\u017ce zmieni\u0107 histori\u0119. Je\u017celi autor w swych wypowiedziach zwraca uwag\u0119, \u017ce w tytule ksi\u0105\u017cki pomin\u0105\u0142 s\u0142owo \u201erewolucja\u201d, \u201ebo nie ona jest przedmiotem moich rozwa\u017ca\u0144\u201d, to robi tak dlatego, \u017ce w jego uj\u0119ciu nie ma ju\u017c ona dawnego potencja\u0142u zaproponowania nowej utopii, a zatem i odnowy \u017cycia spo\u0142ecznego. W zamian autor Wielkiej utopii awangardy<\/em> proponuje takie mniej nasycone transformacyjnym potencja\u0142em poj\u0119cia, jak niezgoda, oburzenie, niepos\u0142usze\u0144stwo, bunt czy rewolta. Turowski prezentuje jednak specyficzne rozumienia poj\u0119cia rewolta, kt\u00f3re bli\u017csze jest uj\u0119ciu Julii Kristevej ni\u017c Alberta Camusa. Opieraj\u0105c si\u0119 na lekturze Sigmunda Freuda, autorka Sens et non-sens de la r\u00e9volte <\/em>zaproponowa\u0142a trzy figury rewolty: jako transgresji zakazu, jako powt\u00f3rzenia i przepracowania oraz jako przemieszczenia i gry6. Kristeva ma w\u0105tpliwo\u015bci co do potencja\u0142u rewolty. Jej zdaniem nie istnieje ju\u017c bowiem ani w\u0142adza (kryzys w\u0142adzy), ani prawo, kt\u00f3re rewolta mia\u0142aby przekroczy\u0107. Pozostaje zatem spektakl, performans. Z takiej diagnozy wy\u0142ania si\u0119 idea francuskiej badaczki, \u017ce nale\u017cy przemy\u015ble\u0107 \u201ekultur\u0119 rewolty\u201d (une culture-r\u00e9volte<\/em>) i samej rewolty jako czynnika stabilizuj\u0105cego podmiot. Podobnie dla Turowskiego bunt, prowokacyjny op\u00f3r s\u0105 efektem kryzysu i staj\u0105 si\u0119 strategi\u0105 przetrwania (demokracji). Badacz nie wierzy ju\u017c w rewolucj\u0119 (radykaln\u0105 zmian\u0119), ale pozostawia miejsce na op\u00f3r wobec ograniczaj\u0105cych otaczaj\u0105c\u0105 go rzeczywisto\u015b\u0107 si\u0142. Sztuka nie ma ju\u017c zmienia\u0107 \u015bwiata, ale budzi\u0107 niepok\u00f3j, a przede wszystkim by\u0107 niepos\u0142uszna wobec dominuj\u0105cej w\u0142adzy.\u00a0<\/p>\n\n\n\n W istocie Turowski broni prawa do buntu przeciwko rewolucji, kt\u00f3ra we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie nie spe\u0142nia ju\u017c swojej funkcji. <\/p>\n\n\n\n Je\u017celi by pr\u00f3bowa\u0107 okre\u015bli\u0107 s\u0142owa kluczowe definiuj\u0105ce zainteresowania i historiozofi\u0119 Andrzeja Turowskiego, to mo\u017cna je zamkn\u0105\u0107 w poj\u0119ciach: utopia \u2013 rewolucja\/rewolta \u2013 awangarda\/sztuka niepos\u0142uszna. U podstaw takiej wizji historii stoi idea konfliktu jako si\u0142y nap\u0119dzaj\u0105cej proces dziejowy, a co si\u0119 z tym wi\u0105\u017ce teleologiczny bieg dziej\u00f3w, ich celowo\u015b\u0107 zmierzaj\u0105c\u0105 do okre\u015blonej utopii. Dla rosyjskiej awangardy, kt\u00f3r\u0105 bada Turowski, ow\u0105 utopi\u0105 by\u0142a mi\u0119dzynarodowa rewolucja dokonana przy pomocy sztuki, kt\u00f3ra mia\u0142a wie\u015b\u0107 do \u015bwietlanej przysz\u0142o\u015bci komunizmu, dla samego Turowskiego natomiast jest to obecnie rewolta, kt\u00f3ra buduje demokracj\u0119 (rozumian\u0105 jako otwarty proces) i chroni j\u0105 od katastrofy. W obu przypadkach znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 arty\u015bci \u2013 w pierwszym przypadku by\u0142a to awangarda, w drugim \u201esztuka radykalnie niepos\u0142uszna\u201d. Znajduje tutaj potwierdzenie teoria Haydena White’a, dla kt\u00f3rego \u201eopowie\u015bci historyczne s\u0105 zawsze moralnymi alegoriami\u201d, kt\u00f3re oplatane s\u0105 wok\u00f3\u0142 r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w fabu\u0142 literackich, takich jak tragedia, komedia, ironia, farsa, satyra. Przedstawiane w nich wydarzenia narratywizowane s\u0105 w ten spos\u00f3b, by wyposa\u017ca\u0107 je w sens odpowiadaj\u0105cy owej fabule. W ten spos\u00f3b chaotyczny w rzeczywisto\u015bci zesp\u00f3\u0142 zdarze\u0144 zyskuje koherencj\u0119 i znaczenie7<\/sup>. Im bardziej koherentna narracja, im bardziej nasycona sensem, tym bardziej prawdopodobna.<\/p>\n\n\n\n Efekt realno\u015bci <\/p>\n\n\n\n Urok ksi\u0105\u017cki Andrzeja Turowskiego polega na tym, \u017ce jest prawdopodobna; \u017ce wywo\u0142uje \u2013 jakby to nazwa\u0142 Roland Barthes \u2013 \u201eefekt realno\u015bci\u201d czy \u201erzeczywisto\u015bci\u201d (l’effet de r\u00e9el<\/em>)8<\/sup>. Zgodnie z tradycyjnymi za\u0142o\u017ceniami zasad konstruowania narracji historycznej w omawianej ksi\u0105\u017cce fakty \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 w logiczne zwi\u0105zki przyczynowo-skutkowe, dominuje w niej wyja\u015bnianie genetyczne, charakteryzuje j\u0105 podej\u015bcie dokumentacyjne (badacz stale podkre\u015bla sw\u0105 znajomo\u015b\u0107 fakt\u00f3w popart\u0105 badaniami archiwalnymi), a ca\u0142o\u015bci\u0105 rz\u0105dzi pragnienie odkrycia, \u201ejak to naprawd\u0119 by\u0142o\u201d z domniemanym poci\u0105giem agitacyjnym, kt\u00f3ry \u2013 jak twierdzi autor \u2013 nazwano \u201eParowozem dziej\u00f3w\u201d9<\/sup>. Narracja wprost naszpikowana jest wiarygodnymi faktami i dokumentuj\u0105cymi je fotografiami. O tym, \u017ce w\u0105tek z \u201eParowozem dziej\u00f3w\u201d jest inwencj\u0105 Turowskiego \u015bwiadczy to, \u017ce w swojej znanej i cenionej ksi\u0105\u017cce o Malewiczu, opartej na niezwykle bogatym materiale archiwalnym, nie ma wzmianki o rzeczonym poci\u0105gu, cho\u0107 autor podaje, \u017ce dokumenty na jego temat wesz\u0142y w jego posiadanie w ko\u0144cu lat 90., a zatem wtedy, kiedy ksi\u0105\u017cka powstawa\u0142a. Obie ksi\u0105\u017cki maj\u0105 wsp\u00f3lnych bohater\u00f3w i dziel\u0105 wsp\u00f3lne sytuacje. Na przyk\u0142ad w Parowozie dziej\u00f3w <\/em>Turowski wspomina, \u017ce w czasie swojego pobytu w Warszawie w marcu 1927 roku, od brata Antoniego Malewicz mia\u0142 informacje na temat los\u00f3w poci\u0105gu10<\/sup>, w ksi\u0105\u017cce o Malewiczu dok\u0142adnie rekonstruuj\u0105cej \u017cycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107, te\u017c zawarta jest informacja na temat spotkania z bratem, ale bez \u017cadnych w\u0105tk\u00f3w na temat poci\u0105gu11<\/sup>. Mamy te\u017c wiele innych pokrywaj\u0105cych si\u0119 informacji, co czyni ca\u0142o\u015b\u0107 wiarygodn\u0105, cho\u0107 od pocz\u0105tku podejrzenia budzi historia z tajemnicz\u0105 teczk\u0105 zawieraj\u0105c\u0105 dokumentacj\u0119 \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rej znalaz\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad zdj\u0119cie zatytu\u0142owane w ksi\u0105\u017cce Poci\u0105g znikaj\u0105cy we mgle jesiennego poranka12<\/sup>, kt\u00f3re rzekomo przedstawia odje\u017cd\u017caj\u0105cy poci\u0105g b\u0119d\u0105cy przedmiotem \u015bledztwa historyka. Fotografi\u0119, kt\u00f3ra \u2013 jak pisze Turowski \u2013 zrobiona zosta\u0142a przez \u201enieznanego autora, zapewne jakiego\u015b oficera wywiadu\u201d, w istocie mo\u017cna znale\u017a\u0107 na czeskiej stronie internetowej (przywo\u0142anej zreszt\u0105 w bibliografii), kt\u00f3ra zawiera zrobione w 2008 zdj\u0119cia przedstawiaj\u0105ce scenki krajobrazowe. Podobnie fotografia przedstawiaj\u0105ca po\u017car wagon\u00f3w (domniemanego \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d) na bocznicy kolejowej w Koluszkach w 1930 roku13<\/sup>, znajduje si\u0119 na stronie internetowej Komendy G\u0142\u00f3wnej Polskiej Stra\u017cy Po\u017carnej (adres strony r\u00f3wnie\u017c podany zosta\u0142 w bibliografii) i istotnie ilustruje po\u017car na bocznicy, cho\u0107 w innym miejscu i czasie. W ten spos\u00f3b fakt fabrykowania \u017ar\u00f3de\u0142 zostaje udokumentowany. Autor daje wi\u0119c czytelnikowi mo\u017cliwo\u015b\u0107 weryfikacji podawanych informacji. \u015awiadczy to o tym, \u017ce nie jest jego celem oszukanie odbiorcy, lecz raczej wci\u0105gni\u0119cie go w detektywistyczn\u0105 prac\u0119 \u015bledczego. Turowski wie, \u017ce ka\u017cdy profesjonalny historyk b\u0119dzie chcia\u0142 zbada\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re uzna za podejrzane i daje mu mo\u017cliwo\u015b\u0107 sprawdzenia, kt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 wiarygodne, a kt\u00f3re nie.<\/p>\n\n\n\n Wobec deklarowanego przez Turowskiego celu ksi\u0105\u017cki, produkowanie fakt\u00f3w nie ma jednak wi\u0119kszego znaczenia, bowiem najbardziej liczy si\u0119 nie tyle prawdziwo\u015b\u0107 pojedy\u0144czych zda\u0144, ile prawdziwo\u015b\u0107 obrazu historycznego (pewnej ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra ujawnia si\u0119 w generalizacjach, toposach, intrydze), a tak\u017ce poznawcza prawda metafory (losy \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d jako metafora ludzkiego \u017cycia). Historyk i teoretyk historii, Jerzy Topolski zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce narracj\u0105 historyczn\u0105 nie rz\u0105dz\u0105 regu\u0142y klasycznej logiki, zgodnie z kt\u00f3rymi twierdzenie mo\u017ce by\u0107 prawdziwe jedynie wtedy, gdy prawdziwe s\u0105 wszystkie jego cz\u0142ony. Sformu\u0142owa\u0142 on zasad\u0119, kt\u00f3r\u0105 okre\u015bli\u0142 mianem \u201eparadoksu prawdy historycznej\u201d. Stanowi ona, \u017ce \u201e1) prawdziwo\u015b\u0107 wszystkich zda\u0144 tworz\u0105cych obraz historyczny (…) nie gwarantuje prawdziwo\u015bci obrazu; 2) obraz historyczny mo\u017ce pozosta\u0107 prawdziwy nawet w\u00f3wczas, gdy oka\u017ce si\u0119, \u017ce niekt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na\u0144 zdania s\u0105 fa\u0142szywe; 3) proporcjonalnie wi\u0119kszy udzia\u0142 zda\u0144 prawdziwych w obrazie historycznym nie gwarantuje wi\u0119kszej jego prawdziwo\u015bci\u201d14<\/sup>. Wbrew zatem intencjom Turowskiego, kt\u00f3ry poprzez wprowadzenie fikcyjnych postaci i produkowanie \u017ar\u00f3de\u0142 chcia\u0142 obna\u017cy\u0107 ruin\u0119 modernistycznych mit\u00f3w (m.in. mit historii naukowej opartej na \u201etwardych faktach\u201d), w \u015bwietle tendencji panuj\u0105cych we wsp\u00f3\u0142czesnej teorii historii podkre\u015blaj\u0105cych konstruktywistyczny fundament wiedzy historycznej oraz wobec wch\u0142oni\u0119cia przez histori\u0119 akademick\u0105 eksperymentuj\u0105cych z r\u00f3\u017cnymi sposobami literackiego przedstawiania historiami niekonwencjonalnymi, autor nie zrobi\u0142 nic, co by podwa\u017cy\u0142o jego autorytet naukowca, cho\u0107 sam twierdzi, \u017ce \u201eten esej (…) na pewno os\u0142abi moj\u0105 pozycj\u0119 w dziedzinie \u00bbtwardej\u00ab wiedzy\u201d15<\/sup>. Takim dzia\u0142aniem wpisa\u0142 si\u0119 natomiast w charakterystyczny dla sceptycznego postmodernizmu nurt historii refleksyjnej czy interpretatywnej, kt\u00f3ra \u2013 podobnie jak antropologia refleksyjna, krytycznie spogl\u0105da na spos\u00f3b tworzenia wiedzy w ramach swej dziedziny, ukazuj\u0105c spo\u0142eczny kontekst jej powstawania i ideologiczne uwik\u0142anie, obna\u017ca laboratorium pracy badawczej wraz ze wszelkimi jego niedoskona\u0142o\u015bciami i eksperymentuje z r\u00f3\u017cnymi sposobami przedstawiania przesz\u0142o\u015bci (mikrohistorie, historia powie\u015bciowa, komiks, fabularny film historyczny).<\/p>\n\n\n\n Teoretyk historii, kieruj\u0105c si\u0119 mi\u0119dzy innymi wywodami klasycznego dla refleksji historycznej francuskiego podr\u0119cznika Wst\u0119p do bada\u0144 historycznych<\/em> Charlesa Langlois i Charlesa Seignobos (1898) wie, \u017ce jak pisz\u0105 autorzy: \u201eprawda naukowa nie daje si\u0119 ustali\u0107 za pomoc\u0105 \u015bwiadectwa\u201d, \u201eobfito\u015b\u0107 i \u015bcis\u0142o\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w (…) nie dowodzi prawdziwo\u015bci fakt\u00f3w\u201d oraz \u017ce \u201e[k]rytyka [\u017ar\u00f3d\u0142a \u2013 dop. ED] nie mo\u017ce \u017cadnego faktu udowodni\u0107, dostarcza tylko prawdopodobie\u0144stwa\u201d16<\/sup>. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do nieistniej\u0105cych \u017ar\u00f3de\u0142 i pisz\u0105c o problemach zwi\u0105zanych z ich badaniem, Turowski nawi\u0105zuje do toposu ambiwalentnych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych, na podstawie kt\u00f3rych rekonstruuje si\u0119 fakty historyczne (tj. zdarzenia poddane opisowi). Pisze tak: \u201eTeksty pomieszczone w teczkach zawiera\u0142y wiele tajemnic i niedopowiedze\u0144, co powodowa\u0142o konieczno\u015b\u0107 czytania ich \u00bbmi\u0119dzy wierszami\u00ab, poszukiwania kontekst\u00f3w, snucia domys\u0142\u00f3w, rozwijania wyobra\u017ani, konstruowania interpretacji. Nie by\u0142y te\u017c kompletne, cz\u0119sto jedno-stronne i pe\u0142ne luk, a tak\u017ce pozbawione ci\u0105g\u0142o\u015bci czasowej. Szybko si\u0119 zorientowa\u0142em, \u017ce nie przynosz\u0105 one jednoznacznej odpowiedzi ani na pytania rodz\u0105ce si\u0119 w trakcie lektury, ani na przebieg i powodzenie misji. Ukazywa\u0142y jednak nieznan\u0105 stron\u0119 historii rosyjskiej i mi\u0119dzynarodowej awangardy, pozwalaj\u0105c spojrze\u0107 na jej dzieje z innej strony i zweryfikowa\u0107 szereg wydarze\u0144, o kt\u00f3rych tak wiele si\u0119 m\u00f3wi. Wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 z dokument\u00f3w materialne \u015blady, a mo\u017ce tylko literackie wymys\u0142y, stawa\u0142y si\u0119 w ten spos\u00f3b krytyczn\u0105 metod\u0105 tak rekonstruowanej w oparciu o fakty rzeczywisto\u015bci historycznej, jak fikcyjnych narracji tworzonych na jej temat\u201d17<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Jak wida\u0107 z przytoczonego fragmentu, cho\u0107 refleksja dotyczy nieistniej\u0105cych \u017ar\u00f3de\u0142 (informacje bazowe na ich temat nie s\u0105 prawdziwe), to wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z niej topos \u017ar\u00f3d\u0142a historycznego, jego ambiwalencji i niekompletno\u015bci (obraz zjawiska) jest powszechnie podzielany przez historyk\u00f3w, tj. jest prawdziwy (prawda konsensualna). Podobnie te\u017c prawdziwy (tj. znajduj\u0105cy potwierdzenie w \u017ar\u00f3d\u0142ach i dost\u0119pnej literaturze) jest obraz rewolucji w Rosji i uwik\u0142ania artyst\u00f3w w propagowanie jej idei, cho\u0107 pojedyncze zdania faktograficzne s\u0105 fa\u0142szywe. Prawdziwy (w sensie prawdy egzystencjalnej) jest te\u017c mora\u0142 p\u0142yn\u0105cy z los\u00f3w \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d, kt\u00f3ry z pot\u0119\u017cnej si\u0142y nap\u0119dzaj\u0105cej histori\u0119, sta\u0142 si\u0119 pozbawionym si\u0142y poci\u0105gowej, wystawionym na dzia\u0142anie niezale\u017cnych od niego si\u0142 i odstawionym na bocznic\u0119 sk\u0142adem wagon\u00f3w18<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Rzecz jasna, w mocy pozostaje stereotypowo przytaczana r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy historykiem i pisarzem: historyk nie mo\u017ce wymy\u015bla\u0107 fakt\u00f3w, na co pozwala sobie Turowski, zaznaczaj\u0105c jednak, \u017ce jego ksi\u0105\u017cka nie jest prac\u0105 naukow\u0105, ale opowie\u015bci\u0105 historyczn\u0105, esejem. Mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce prawdziwo\u015b\u0107 narracji historycznej tkwi nie tylko w mechanizmach jej weryfikacji, lecz tak\u017ce \u2013 a mo\u017ce przede wszystkim \u2013 w cnotach intelektualnych badacza. Jego profesjonalne podej\u015bcie, warsztat, rzetelno\u015b\u0107, dog\u0142\u0119bno\u015b\u0107, krytycyzm i wywa\u017cone s\u0105dy, a tak\u017ce jawne sytuowanie si\u0119 w narracji (i ujawnienie uwarunkowa\u0144 spo\u0142eczno-politycznych tworzenia wiedzy) wraz z otwartym wskazywaniem na napotkane w trakcie bada\u0144 mielizny, w spos\u00f3b zasadniczy wp\u0142ywaj\u0105 na mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia zar\u00f3wno prawdziwych obraz\u00f3w przesz\u0142o\u015bci, jak i pojedynczych zda\u0144 faktograficznych. Prawdziwo\u015b\u0107 narracji warunkowana jest zatem nie tylko przez jej zgodno\u015b\u0107 z przesz\u0142\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, tak, jak jawi si\u0119 ona w r\u00f3\u017cnych reprezentacjach tworzonych na podstawie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142, lecz tak\u017ce przez zgodno\u015b\u0107 historyka z samym sob\u0105. Zaiste, jaki historyk, taka historia.<\/p>\n\n\n\n \u201eParow\u00f3z dziej\u00f3w\u201d a \u201elokomotywa historii\u201d<\/p>\n\n\n\n W kontek\u015bcie za\u0142o\u017ce\u0144 \u201eprzewrotnej\u201d \u2013 jak nazywa j\u0105 Turowski \u2013 ksi\u0105\u017cki Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>19<\/sup> istnieje jeszcze jeden pow\u00f3d, by twierdzi\u0107, \u017ce nie jest tak istotne, czy niekt\u00f3re zdarzenia mia\u0142y miejsca, czy nie i czy autor wymy\u015bli\u0142 istnienie poci\u0105gu agitacyjnego nazwanego \u201eParowozem dziej\u00f3w\u201d, posta\u0107 Jurija i czy \u201esfabrykowa\u0142\u201d liczne dokumenty, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w jego posiadaniu. Istotny jest natomiast spos\u00f3b przedstawiania przesz\u0142o\u015bci; balansowanie autora na granicy faktu i fikcji, stworzenie \u201eefektu realno\u015bci\u201d, kt\u00f3ry zast\u0119puje charakterystyczny dla historii modernistycznej \u201eg\u0142\u00f3d realno\u015bci\u201d. Kluczowe jest tutaj wspomniane na pocz\u0105tku wykorzystanie mitu rewolucji jako funduj\u0105cego historyczn\u0105 opowie\u015b\u0107 oraz wprowadzenie \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d jako jej wiod\u0105cego symbolu. Jego dzieje portretuj\u0105 bowiem losy rewolucji, kt\u00f3ra \u2013 podobnie, jak to si\u0119 dzieje w przypadku innych wielkich idei, jak mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 zaczyna si\u0119 od metafory, a ko\u0144czy na ironii. Warto w tym miejscu przywo\u0142a\u0107 znane stwierdzenie Karola Marksa, \u017ce historyczne fakty i postacie powtarzaj\u0105 si\u0119 dwukrotnie: za pierwszym razem jako tragedia, za drugim jako farsa20. Wed\u0142ug Marksa bowiem rewolucje s\u0105 tragikomiczne.<\/p>\n\n\n\n To w\u0142a\u015bnie Marks w ksi\u0105\u017cce Walki klasowe we Francji 1848\u201350<\/em> (1850) przyr\u00f3wna\u0142 rewolucj\u0119 do lokomotywy historii (Die Revolutionen sind die Lokomotiven der Geschichte<\/em>)21<\/sup>. Tropem jego my\u015blenia wydaje si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 w swojej ksi\u0105\u017cce Andrzej Turowski, gdzie rewolucja staje jedynie \u201epolitycznym widmem\u201d, obecnym w nieistniej\u0105cych dokumentach pewnego Jurija; zostaje zamieniona w \u201eupad\u0142y mit\u201d, \u201emartw\u0105 metafor\u0119\u201d, \u201enieoperacyjne poj\u0119cie\u201d, kt\u00f3re nie przystaje do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Rozumienie te sugeruje te\u017c niby nic nie znacz\u0105cy uskok translacyjny, dzi\u0119ki kt\u00f3remu oryginalne sformu\u0142owanie Marksa \u201elokomotywa historii\u201d zostaje zamienione na tytu\u0142owy \u201eParow\u00f3z dziej\u00f3w\u201d. Lokomotywa jest bowiem poj\u0119ciem szerszym od parowozu (lokomotywy w zale\u017cno\u015bci od nap\u0119du dzieli\u00a0si\u0119 m.in. na parowozy, spalinowozy czy elektrowozy); ponadto zamiana poj\u0119cia lokomotywa na parow\u00f3z powoduje tak\u017ce zmian\u0119 rodzaju (lokomotywa \u2013 rodzaj \u017ce\u0144ski, parow\u00f3z \u2013 rodzaj m\u0119ski). Stosuj\u0105c zatem konfiguracj\u0119 t\u0142umaczenia: \u201erewolucja jest lokomotyw\u0105 historii\u201d pozostajemy wy\u0142\u0105cznie w \u017ce\u0144skim odniesieniu rodzajowym, przy wykluczeniu m\u0119skiego pierwiastka j\u0119zykowego. Wyb\u00f3r t\u0142umaczenia: \u201erewolucja jest parowozem dziej\u00f3w\u201d jest w kontek\u015bcie historiozofii Turowskiego jak najbardziej zrozumia\u0142y. Dzi\u0119ki takiemu przek\u0142adowi, rozproszona zostaje jednoznaczna uprzednio rodzajowo\u015b\u0107, bowiem parow\u00f3z jest rodzaju m\u0119skiego, a dzieje nijakiego.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Intelektualna spekulacja podpowiada tak\u0105 interpretacj\u0119: b\u0119d\u0105ca pierwiastkiem \u017ce\u0144skim rewolucja (\u017ce\u0144sko\u015b\u0107 pojmowana tutaj na przyk\u0142ad w sensie cyklicznego zaczynania od nowa; zasadniczej zmiany porz\u0105dku poprzez tworzenie nowych zasad bycia) musi ulec maskulinizacji (przej\u0105\u0107 rol\u0119 m\u0119sk\u0105; lokomotywa musi sta\u0107 si\u0119 parowozem), by sta\u0107 si\u0119 si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 ambiwalentnych dziej\u00f3w, kt\u00f3re same w sobie s\u0105 neutralne, niepouk\u0142adane, bezw\u0142adne, pozbawione immementnej sprawczo\u015bci i bezsensowne. W ten jednak spos\u00f3b, tkwi\u0105ca w rewolucji \u017ce\u0144ska si\u0142a \u017cyciowa (zoe) zostaje zamieniona na m\u0119skie \u017cycie w kulturze (bios), a tym samym skazana na procesy, kt\u00f3re przenikaj\u0105 kultur\u0119. Rewolucja rozumiana jako instynkt prze\u017cycia (cyklicznego odtwarzania si\u0119) nie mo\u017ce si\u0119 dope\u0142ni\u0107, bowiem jest blokowana przez kultur\u0119, w kt\u00f3rej interesie le\u017cy dopuszczanie tylko takich zmian, kt\u00f3re powoduj\u0105 post\u0119p (w sensie kulturowym). W ten spos\u00f3b revolutio<\/em> staje si\u0119 evolutio<\/em>. Rewolucja zostaje zamieniona na rewolt\u0119, bunt, niepos\u0142usze\u0144stwo, oburzenie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Pozytywistyczny atawizm<\/p>\n\n\n\n Ciekawe jest tak\u017ce podmienienie pozornie synonimicznych poj\u0119\u0107 historia i dzieje. Kryje si\u0119 tu bowiem ca\u0142a istota konstruktywistycznego fundamentu wiedzy historycznej zwarta w relacji pomi\u0119dzy res gestae<\/em> (dzieje, rzeczywisto\u015b\u0107 przesz\u0142a) a rerum gestarum <\/em>(opowie\u015b\u0107 o zdarzeniach; historia rozumiana jako historiografia). Jak s\u0105dz\u0119 w bardziej lub mniej intencjonalnym zastosowaniu w tytule (i sfabrykowanej nazwie poci\u0105gu) poj\u0119cia dzieje (a nie historia) tkwi mimo wszystko \u201eg\u0142\u00f3d realno\u015bci\u201d, od kt\u00f3rego od\u017cegnuje si\u0119 Turowski.\u00a0<\/p>\n\n\n\n We wsp\u00f3\u0142czesnej historiografii, istnieje wiele niekonwencjonalnych prac napisanych przez znanych akademickich historyk\u00f3w, kt\u00f3re flirtuj\u0105 z literackim wymiarem pisarstwa historycznego. Warto w tym kontek\u015bcie wspomnie\u0107 chocia\u017cby o historii powie\u015bciowej w ciekawym wydaniu Simona Schamy, kt\u00f3ry podobnie jak Turowski, wprowadza do narracji wymy\u015blone postaci i \u201efabrykuje\u201d \u017ar\u00f3d\u0142a22<\/sup>. Pozwala to autorom potwierdzi\u0107, \u017ce historia jest wiedz\u0105 \u201edrugiego rz\u0119du\u201d i z samej swej istoty obarczona jest ambiwalencj\u0105, wieloznaczno\u015bci\u0105 i relatywizmem poznawczym. Mimo \u017ce Turowski odwo\u0142uje si\u0119 do nieistniej\u0105cych \u017ar\u00f3de\u0142, jego \u201ehistoryczne opowiadanie\u201d czy \u201ehistoryczna powie\u015b\u0107 detektywistyczna\u201d znamionuje jednak podej\u015bcie dokumentacyjne i przywi\u0105zanie do profesjonalnych bada\u0144 historycznych, dla kt\u00f3rych nie ma historii bez \u017ar\u00f3de\u0142 i bez ca\u0142ej oprawy warsztatowej, kt\u00f3ra pozwala na weryfikacj\u0119 podawanych fakt\u00f3w, a ujawnia si\u0119 w tek\u015bcie w postaci przypis\u00f3w, odniesie\u0144 do archiwali\u00f3w, bibliografii, om\u00f3wienia literatury przedmiotu, itd.<\/p>\n\n\n\n Jasne jest, \u017ce Turowski szanuje \u017ar\u00f3d\u0142a, ma \u015bwietnie opanowany warsztat badawczy historyka i dlatego w\u0142a\u015bnie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na frywoln\u0105 prowokacj\u0119, kt\u00f3ra jest swojego rodzaju performansem artystycznym. Ten pewnie jednorazowy \u201ewybryk\u201d nie zachwieje jego pozycji cenionego w \u015bwiecie historyk\u00f3w sztuki specjalisty, kt\u00f3rego wiedza jest mocno ugruntowana w archiwach. <\/p>\n\n\n\n Jak wspomnia\u0142am wy\u017cej, ksi\u0105\u017cka Parow\u00f3z dziej\u00f3w <\/em>uobecnia zaznaczon\u0105 na pocz\u0105tku deklaracj\u0119 autora o zmianach w jego podej\u015bciu, jest zatem znakiem transformacji. Turowski, dla kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015b\u0107 naukowa by\u0142a ideologicznym polem bitwy, zamienia j\u0105 na widowisko, a zmiana postawy poci\u0105ga za sob\u0105 zmian\u0119 stylu i formy wypowiedzi. Mimo tego, masa znajduj\u0105cych potwierdzenie fakt\u00f3w przytoczona w ksi\u0105\u017cce wskazuje, \u017ce Turowski nadal przywi\u0105zuje du\u017c\u0105 wag\u0119 do informacji bazowych (co? kto? gdzie? kiedy?), kt\u00f3re \u2013 jak kiedy\u015b napisa\u0142 Topolski \u2013 stanowi\u0105 \u201erealistyczne alibi\u201d historyka. Przy czym pozna\u0144ski metodolog podkre\u015bla\u0142, \u017ce informacje bazowe, kt\u00f3re w jakim\u015b sensie umo\u017cliwiaj\u0105 dost\u0119p do przesz\u0142ej rzeczywisto\u015bci, stanowi\u0105 realistyczne alibi, ale nie nale\u017cy ich myli\u0107 z realistycznym odniesieniem23<\/sup>. Owe przywi\u0105zanie do informacji bazowych \u015bwiadczy o \u201eg\u0142odzie realno\u015bci\u201d, kt\u00f3ry zostaje nasycony przez wytworzony w narracji \u201eefekt realno\u015bci\u201d. W ten spos\u00f3b g\u0142\u00f3d bycia zast\u0105piony zostaje kompensacyjnym g\u0142odem wiedzy.<\/p>\n\n\n\n Celem Turowskiego jest \u201ezakwestionowanie modernistycznej wiary w potrzeb\u0119 realno\u015bci i postmodernistycznej nostalgii za nieistniej\u0105cym \u015bwiatem\u201d24<\/sup>. Jako wytrawny i sprawny tropiciel fakt\u00f3w, znany badacz rosyjskiej awangardy doskonale zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce w badaniach historycznych trudno m\u00f3wi\u0107 o wyra\u017anym rozr\u00f3\u017cnieniu na fakty i fikcje25<\/sup>. Pisze te\u017c, \u017ce historia \u201eParowozu dziej\u00f3w\u201d, jest pe\u0142na \u201emelancholii w obliczu nieistnienia funduj\u0105cego j\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a i ostatecznego celu\u201d26<\/sup>. Tym samym przeczy jednak za\u0142o\u017ceniom \u201epoetyki pisarstwa historycznego\u201d, na kt\u00f3r\u0105 sam si\u0119 powo\u0142uje27<\/sup>. Zgodnie z nimi bowiem, to przecie\u017c historyk kreuj\u0105c narracj\u0119, decyduje, jakie zdarzenia uznaje za genez\u0119 omawianego zjawiska czy procesu, a jakie uznaje za nadaj\u0105ce mu sens (fakty zmieniaj\u0105ce bieg zdarze\u0144). Problem nieistnienia funduj\u0105cego histori\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a i ostatecznego jej celu nie jest przecie\u017c problemem dziej\u00f3w, kt\u00f3re same w sobie s\u0105 chaosem zdarze\u0144, lecz postawy historyka, kt\u00f3ry nie chce, nie umie, lub nie jest w stanie odnale\u017a\u0107\u00a0w nich sensu oraz wskaza\u0107 kluczowych fakt\u00f3w buduj\u0105cych struktur\u0119 fabu\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Problemem Turowskiego jest \u201eczarna dziura\u201d, kt\u00f3ra istnieje mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 i przysz\u0142o\u015bci\u0105, okre\u015blana tak\u017ce przez niego jako \u201ebrak\u201d czy \u201eutrata\u201d28<\/sup>. To poczucie zwieszenia w luce tera\u017aniejszo\u015bci, mi\u0119dzy zdemitologizowan\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 (utrata rewolucyjnej utopii) a obaw\u0105 przed niepewn\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105 (mo\u017cliwa katastrofa demokracji, przed kt\u00f3r\u0105 ma chroni\u0107 postawa buntu jak wyraz kryzysu), owocuje przyj\u0119ciem postawy pe\u0142nej w\u0105tpliwo\u015bci, tj. oporu, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 wyrazem poczucia braku sprawczo\u015bci; poczucia niemo\u017cno\u015bci wp\u0142ywu na bieg spraw. Je\u017celi bowiem nie mo\u017cemy tworzy\u0107 rzeczywisto\u015bci, zawsze mo\u017cemy tworzy\u0107 o niej historie. Turowski robi zatem performans: swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 prowokuje, chc\u0105c sprawdzi\u0107 jeszcze raz, czy badacz (tak\u017ce artysta) mo\u017ce zmieni\u0107 \u015bwiat (tak\u017ce historyk\u00f3w sztuki) poprzez wywo\u0142anie kryzysu, wzbudzenie niepokoju. \u017bycz\u0119 autorowi, by \u00f3w performans by\u0142 performatywny.<\/p>\n\n\n\n Chwa\u0142a maszynistom! <\/p>\n\n\n\n Chwa\u0142a faktom!<\/p>\n\n\n\n dr hab. Ewa Doma\u0144ska, profesor w Instytucie Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz od 2002 roku Visiting Associate Professor na Wydziale Antropologii Uniwersytetu Stanforda w Stanach Zjednoczonych. Zajmuje si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 teori\u0105 i histori\u0105 historiografii oraz por\u00f3wnawcz\u0105 teori\u0105 nauk humanistycznych.<\/em><\/p>\n\n\n\n 1. Dziura w ca\u0142ym. O Parowozie dziej\u00f3w<\/em>, historii sztuki i wsp\u00f3\u0142czesnych instytucjach z Andrzejem Turowskim rozmawia Adam Mazur, [w:] Anna Baumgart Zdobywcy s\u0142o\u0144ca\/<\/em>Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, [katalog wystawy] \u201eAtlas Sztuki\u201d 2012, nr 56, s. 12.<\/p>\n\n\n\n 2. Tam\u017ce, s. 11. <\/p>\n\n\n\n 3. Tam\u017ce, s. 11-12. <\/p>\n\n\n\n 4. Edward H. Carr, Historia. Czym jest<\/em>, prze\u0142. Piotr Ku\u0107, Pozna\u0144 1999, s. 33 i 49.<\/p>\n\n\n\n 5. Por. Jerzy Topolski, Mit rewolucji w historiografii<\/em>, [w:] tego\u017c Jak si\u0119 pisze i rozumie histori\u0119. Tajemnice narracji historycznej<\/em>, Warszawa 1996, s. 217 i nast.<\/p>\n\n\n\n 6. Julia Kristeva, Sens et non-sens de la r\u00e9volte: pouvoirs et limites de la psychanalyse I<\/em>, Pary\u017c 1996.\u00a0<\/p>\n\n\n\n 7. Hayden White, Historiografia jako narracja<\/em>, prze\u0142. Arkadiusz \u017bychli\u0144ski, [w:] tego\u017c, Proza historyczna<\/em>, pod red. Ewy Doma\u0144skiej, Krak\u00f3w 2009, s. 143 i nast.<\/p>\n\n\n\n 8. Barthes twierdzi, \u017ce historia jest dyskursem sui-referencjalnym, fa\u0142szywym dyskursem performatywnym, kt\u00f3ry tworzy \u201eefekt rzeczywisto\u015bci\u201d. \u201ePresti\u017c sformu\u0142owa\u0144 typu to si\u0119 zdarzy\u0142o obdarzony jest prawdziwie historyczn\u0105 wag\u0105 i okaza\u0142o\u015bci\u0105. Ca\u0142a nasza cywilizacja ma s\u0142abo\u015b\u0107 do efektu rzeczywisto\u015bci udokumentowanej rozwojem specyficznych gatunk\u00f3w, jak powie\u015b\u0107 realistyczna, dziennik intymny, literatura dokumentu, wzmianka prasowa, muzeum historyczne, ekspozycje dawnych przedmiot\u00f3w, a przede wszystkim masowym rozwojem fotografii, kt\u00f3rej jedyn\u0105 cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 (w odniesieniu do rysunku) jest po\u015bwiadczenie, \u017ce przedstawione zdarzenie\u00a0rzeczywi\u015bcie mia\u0142o miejsce\u201d. Por. Roland Barthes Dyskurs historii<\/em>, prze\u0142. Krzysztof Jarosz, \u201eEr(r)go\u201d 2001, nr 3, s. 113-114. Podobne idee znajdujemy u czerpi\u0105cego z Barthesa Michela de Certeau Pismo\u00a0historii<\/em>, prze\u0142. Krzysztof Jarosz, \u201eEr(r)go\u201d 2001, nr 3, s. 132 i nast.<\/p>\n\n\n\n 9. Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, [w:] Anna Baumgart Zdobywcy s\u0142o\u0144ca, Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w,<\/em> Warszawa 2012, s. 39.<\/p>\n\n\n\n 10. Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, op. cit., s. 85.<\/p>\n\n\n\n 11. Andrzej Turowski Malewicz w Warszawie. Rekonstrukcje i symulacje<\/em>, Krak\u00f3w 2002, s. 130.<\/p>\n\n\n\n 12. Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, op. cit., fot. 48, s. 70.<\/p>\n\n\n\n 13. Tam\u017ce, fot. 58, s. 12.<\/p>\n\n\n\n 14. Jerzy Topolski Prawda i obiektywno\u015b\u0107 w historii<\/em>, [w:] tego\u017c Teoria wiedzy historycznej<\/em>, Pozna\u0144 1983, s. 480.<\/p>\n\n\n\n 15. Dziura w ca\u0142ym, op. cit., s. 11.<\/p>\n\n\n\n 16. Charles V. Langlois i Charles Seignobos Wst\u0119p do bada\u0144 historycznych<\/em>, prze\u0142. Wanda G\u00f3rkowa, Lw\u00f3w-Warszawa 1912, s. 176, 179 i 214.<\/p>\n\n\n\n 17. Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, [w:] Anna Baumgart Zdobywcy s\u0142o\u0144ca<\/em>, Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w<\/em>, op. cit., s. 17.<\/p>\n\n\n\n 18. Dziura w ca\u0142ym<\/em>, op. cit., s. 11-12.<\/p>\n\n\n\n 19. \u201eTego lata zajmowa\u0142em si\u0119 nieco faktem (i fikcj\u0105) historycznym i nawet napisa\u0142em przewrotn\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119. (…) Moje opowiadanie historyczne jest pewn\u0105 prowokacj\u0105, nie tylko wobec siebie, ale r\u00f3wnie\u017c \u015brodowiska historyk\u00f3w sztuki\u201d. Andrzej Turowski do Ewy Doma\u0144skiej. Email z dnia 4 wrze\u015bnia 2011 roku.<\/p>\n\n\n\n 20. Karol Marks, 18 brumaire’a Ludwika Bonaparte<\/em> (bez nazwiska t\u0142umacza), Warszawa 1980, s. 11.<\/p>\n\n\n\n 21. Polskie wydania ksi\u0105\u017cki Marksa Die Klassenk\u00e4mpfe in Frankreich 1848 bis 1850 <\/em>proponuj\u0105 r\u00f3\u017cne t\u0142umaczenia frazy Die Revolutionen sind die Lokomotiven der Geschichte<\/em>: albo \u201eRewolucje s\u0105 lokomotywami historii\u201d (1948), albo \u201eRewolucje \u2013 to lokomotywy historii\u201d (1979) \u2013 kursywa oryginalna. Por. Karol Marks Walki klasowe we Francji od 1848 r. do 1850 r. <\/em>(bez nazwiska t\u0142umacza), Warszawa 1948, s. 117 lub tego\u017c, Walki klasowe we Francji 1848-1859 <\/em>(bez nazwiska t\u0142umacza), Warszawa 1979, s. 146. Co ciekawe w kontek\u015bcie prowadzonych tutaj rozwa\u017ca\u0144, Marks zaczyna sw\u0105 kronik\u0119 zaznaczaj\u0105c, \u017ce \u201eZ wyj\u0105tkiem kilku nielicznych rozdzia\u0142\u00f3w ka\u017cdy wa\u017cniejszy ust\u0119p kronik rewolucyjnych od 1848 do 1849 r. nosi tytu\u0142: Pora\u017cka rewolucji!\u201d Podkre\u015bla jednak, \u017ce \u201e[n]ie rewolucja gin\u0119\u0142a jednak w tych pora\u017ckach: gin\u0119\u0142y w nich prze\u017cytki tradycji przedrewolucyjnych\u201d. Por. Karol Marks Walki klasowe we Francji od 1848 r. do\u00a0 1850 r.<\/em>, op. cit., s. 29.<\/p>\n\n\n\n 22. Podej\u015bcie Schamy analizowa\u0142am w: Simon Schama: historia jako realno\u015b\u0107 w sferze imaginacji<\/em>, [w:] Ewa Doma\u0144ska Mikrohistorie. Spotkania w mi\u0119dzy\u015bwiatach<\/em>, Pozna\u0144 2005, s. 222 i nast.<\/p>\n\n\n\n 23. Jerzy Topolski Informacje bazowe jako realistyczne alibi narracji<\/em>, [w:] tego\u017c\u00a0Jak si\u0119 pisze i rozumie histori\u0119<\/em>, op. cit., s. 383.<\/p>\n\n\n\n 24. Andrzej Turowski Parow\u00f3z dziej\u00f3w,<\/em> [w:] Anna Baumgart Zdobywcy S\u0142o\u0144ca<\/em>, Andrzej Turowski\u00a0 Parow\u00f3z dziej\u00f3w,<\/em> op. cit., s. 17.<\/p>\n\n\n\n 25. Tam\u017ce, s. 10.<\/p>\n\n\n\n 26. Tam\u017ce, s. 101.<\/p>\n\n\n\n 27. Tam\u017ce, s. 10.<\/p>\n\n\n\n 28. Tam\u017ce, s. 101.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ewa Doma\u0144ska<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[162],"class_list":["post-14626","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-baumgartturowski"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14626","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14626"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14626\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14647,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14626\/revisions\/14647"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14626"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14626"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14626"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.36.03-PM-1024x782.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.35.33-PM-1024x783.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.33.44-PM-1024x769.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.41.16-PM-1024x771.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.35.21-PM-1024x788.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.41.49-PM-1024x784.jpg\")
<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/03\/Screen-shot-2012-01-26-at-10.39.14-PM-1024x775.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n