{"id":14529,"date":"2012-06-26T09:08:00","date_gmt":"2012-06-26T09:08:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=14529"},"modified":"2022-09-23T09:24:53","modified_gmt":"2022-09-23T09:24:53","slug":"wspolczesna-sztuka-ludowa-stanislawa-koguciuka-i-jana-uscimiaka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wspolczesna-sztuka-ludowa-stanislawa-koguciuka-i-jana-uscimiaka\/","title":{"rendered":"Wsp\u00f3\u0142czesna sztuka ludowa Stanis\u0142awa Koguciuka i Jana U\u015bcimiaka"},"content":{"rendered":"\n

Andr\u00e9 Malraux w swoim Mus\u00e9e Imaginaire umie\u015bci\u0142 ludowe \u015bwi\u0105tki obok Micha\u0142\u00f3w Anio\u0142\u00f3w i Rembrandt\u00f3w. W mieszkaniu che\u0142mskiego kolekcjonera wsp\u00f3\u0142czesna sztuka ludowa s\u0105siaduje z abstrakcj\u0105 geometryczn\u0105. Swoisty gabinet osobliwo\u015bci, wunderkamera<\/em>. Galeria zjawisk obj\u0119tych poj\u0119ciem ars insita<\/em> od \u0142aci\u0144skiego insitus<\/em> \u2012 nieuformowany, oryginalny. O sztuce tej pisze Aleksander Jackowski, \u017ce \u201eobejmuje tw\u00f3rczo\u015b\u0107 prymitywn\u0105, pogranicze sztuki ludowej, sztuk\u0119 naiwn\u0105, magiczn\u0105…\u201d.1<\/sup> Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji i mieszkania wype\u0142niaj\u0105 rze\u017aby, p\u0142askorze\u017aby i grupy rze\u017abiarskie niewielkich rozmiar\u00f3w, autorstwa Jana U\u015bcimiaka, ciasno ustawione na podsufitowych p\u00f3\u0142kach, wisz\u0105ce na \u015bcianach, a tak\u017ce naiwne obrazy tzw. humory<\/em>. Ich tw\u00f3rc\u0105 jest Stanis\u0142aw Koguciuk nazywany czasem Nikiforem z P\u0142awanic, mimo \u017ce z krynickim Nikiforem nie \u0142\u0105czy go nic poza rosn\u0105c\u0105 popularno\u015bci\u0105 i wybran\u0105 przez niego dziedzin\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 formalna ludowych rze\u017ab i malarstwa po raz pierwszy zosta\u0142a dostrze\u017cona w zwi\u0105zku z poszukiwaniami artyst\u00f3w awangardy, kt\u00f3rzy poprzez negacj\u0119 wcze\u015bniejszych kanon\u00f3w artystycznych d\u0105\u017cli do innych sposob\u00f3w interpretowania \u015bwiata. \u201ePrzede wszystkim trzeba zdoby\u0107 si\u0119 na schemat, kt\u00f3ry by zadowala\u0142 nasz instynkt rzeczywisto\u015bci, a nie by\u0142 powt\u00f3rzeniem naturalistycznej ilustracji… Trzeba umie\u0107 zdoby\u0107 si\u0119 na taki w\u0142a\u015bnie nie\u015bwiadomy odruch, na jaki sta\u0107 dziecko…\u201d2<\/sup>, pisa\u0142 formista Leon Chwistek.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Koguciuk, \u201eWesele\u201d, 2012, olej\/p\u0142yta pil\u015bniowa, wym. 46\u00d764 cm, fot. Dominik Szwemberg<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sztuka ludowa podobnie jak wie\u015b, dawny orbis interior,<\/em> uleg\u0142a zmianom. Po drugiej wojnie \u015bwiatowej pojawia\u0142o si\u0119 coraz wi\u0119cej tanich produkt\u00f3w wytwarzanych przemys\u0142owo, kt\u00f3re zast\u0119powa\u0142y r\u0119kodzie\u0142o, a figurki gipsowe kszta\u0142towa\u0142y nowe wzory estetyczne i wype\u0142nia\u0142y zapotrzebowanie odbiorc\u00f3w. Z biegiem lat tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ludowa stawa\u0142a si\u0119 w coraz wi\u0119kszym stopniu niezale\u017cna od przekazywanych z pokolenia na pokolenie tradycyjnych schemat\u00f3w, a tw\u00f3rcy ludowi znale\u017ali odbiorc\u00f3w w miastach oraz w instytucjach muze\u00f3w etnograficznych. <\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artyst\u00f3w ludowych w Polsce zosta\u0142a odkryta dla szerszej publiczno\u015bci, wykorzystywana w celach propagandowych przez w\u0142adz\u0119 ludow\u0105. Dzi\u0119ki stworzeniu opieku\u0144czego systemu zakupu prac przez Cepeli\u0119 (Central\u0119 Przemys\u0142u Ludowego i Artystycznego) arty\u015bci ludowi zyskiwali racj\u0119 bytu. By\u0142y to czasy, kiedy akwarele Nikifora prezentowano w Zach\u0119cie, a rze\u017abiarz ludowy Leon Kud\u0142a sta\u0142 si\u0119 bohaterem filmu dokumentalnego.<\/p>\n\n\n\n

Nie ma ju\u017c mieszka\u0144c\u00f3w wsi, kt\u00f3rych portretowa\u0142a Zofia Rydet w swoim Zapisie socjologicznym<\/em>, znikaj\u0105 ich domy, kt\u00f3rych wn\u0119trza stanowi\u0142y integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tych portret\u00f3w. Przenikanie motyw\u00f3w sztuki ludowej do designu, mody ma charakter powierzchowny, dekoracyjny, jak w m\u0142odopolskiej ludomanii. W parku Monbijou w Berlinie stary wiejski dom przeniesiony z jednej z polskich wsi sta\u0142 si\u0119 przestrzeni\u0105 dzia\u0142a\u0144 teatralnych jako M\u00e4rchenh\u00fctte<\/em> ( \u201eBajkowa chata\u201d).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Koguciuk, \u201eBia\u0142e jezioro\u201d, 2010, olej\/p\u0142yta pil\u015bniowa, wym. 46\u00d764 cm, fot. Dominik Szwemberg<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sztuka wsp\u00f3\u0142czesnych artyst\u00f3w ludowych, malarza Stanis\u0142awa Koguciuka i rze\u017abiarza Jana U\u015bcimiaka, mie\u015bci si\u0119 mi\u0119dzy ludow\u0105 tradycj\u0105 a indywidualnymi poszukiwaniami. Obydwaj arty\u015bci tworz\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 sztuk\u0119 ludow\u0105, kt\u00f3ra r\u00f3\u017cni si\u0119 od dawnej sztuki ch\u0142opskiej, w kt\u00f3rej zawiera\u0142 si\u0119 kanon przedstawie\u0144 ludowych. Kategoryzacja sztuki ludowej by\u0142a jednak zawsze zewn\u0119trzna, nale\u017ca\u0142a do odbiorc\u00f3w z miast. <\/p>\n\n\n\n

Malarstwo Koguciuka wynika w znacznym stopniu z  wyobra\u017ani i nostalgii. Tematyka rze\u017ab U\u015bcimiaka jest by\u0107 mo\u017ce bardziej zwi\u0105zana z fascynacj\u0105 tematami z otaczaj\u0105cego artyst\u0119 \u015bwiata prowincjonalnej, peryferyjnej rzeczywisto\u015bci kresowego miasta.<\/p>\n\n\n\n

Zmieni\u0142a si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 i d\u0105\u017cenia estetyczne tw\u00f3rc\u00f3w, a tak\u017ce odbiorc\u00f3w, a wraz z nimi tematyka i ikonograficzne wzorce wsp\u00f3\u0142czesnej sztuki ludowej. Wida\u0107 to na przyk\u0142adzie tw\u00f3rczo\u015bci Jana U\u015bcimiaka, w kt\u00f3rej jest miejsce na grup\u0119 rze\u017abiarsk\u0105 Bar pod cyckiem<\/em>, galeri\u0119 p\u0142askorze\u017abionych portret\u00f3w miejscowych osobowo\u015bci, typ\u00f3w miejskich Che\u0142ma: wiejskich pie\u015bniarek, miejskich muzykant\u00f3w, d\u0142ugow\u0142osego ch\u0142opaka z gitar\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c na p\u0142askorze\u017abion\u0105 panoram\u0119-alegori\u0119 Frankfurtu z budynkiem Centralnego Banku Europejskiego, sznurem samochod\u00f3w i samolotem wzbijaj\u0105cym si\u0119 w powietrze. Tradycyjne tematy podejmowane przez U\u015bcimiaka wzorowane s\u0105 na sztuce sakralnej, mog\u0105 jednak ulega\u0107 modyfikacjom autora, jak to jest w przypadku jego Anio\u0142a w stylu india\u0144skim ze skrzyd\u0142ami india\u0144skiego totemu. Zgodnie z dawn\u0105 ikonografi\u0105 przedstawieni zostali jednak \u015awi\u0119ty Jerzy, \u015awi\u0119ty Franciszek, a tak\u017ce inne rze\u017aby \u015awi\u0119tych Patron\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli swoje miejsce w domowych kapliczkach, a tak\u017ce Chrystus w t\u0142oczni mistycznej, alegoryczne przedstawienie si\u0119gaj\u0105ce czas\u00f3w \u015bredniowiecza. Ch\u00f3ry anielskie, jak z obraz\u00f3w przedrenesansowych mistrz\u00f3w, U\u015bcimiak polichromuje wed\u0142ug wskaza\u0144 angeologii: serafiny z p\u0142omienistymi skrzyd\u0142ami malowanymi na czerwono i cherubiny, kt\u00f3rych skrzyd\u0142a wed\u0142ug pism \u015bwi\u0119tych doktor\u00f3w ko\u015bcio\u0142a powinny mie\u0107 kolor b\u0142\u0119kitny. Do stosunkowo nowych w sztuce ludowej przedstawie\u0144 nale\u017c\u0105 rze\u017abione sceny z \u017cycia Papie\u017ca, \u201ewsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwi\u0119tego\u201d. Zjawisko ma sw\u00f3j odpowiednik w wielkiej ilo\u015bci pomnik\u00f3w o tej tematyce w ca\u0142ym kraju. U\u015bcimiak wyrze\u017abi\u0142 scen\u0119 znan\u0105 z przekaz\u00f3w medialnych: Papie\u017ca na Lotnisku Ok\u0119cie, kt\u00f3ry kl\u0119cz\u0105c ca\u0142uje ojczyst\u0105 ziemi\u0119, za nim samolot. W innej pracy \u201epapieskiej\u201d, wzoruj\u0105c si\u0119 na popularnym przekazie zarejestrowanym przez kamer\u0119 ekipy telewizyjnej, U\u015bcimiak uwieczni\u0142 chwile po zamachu Mehmeta Ali A\u011fcy. Umieszczaj\u0105c figur\u0119 Papie\u017ca w poje\u017adzie, kt\u00f3ry wyrze\u017abi\u0142 na podobie\u0144stwo papa mobile, ustawi\u0142 j\u0105 frontalnie, z roz\u0142o\u017conymi ramionami jak we wsp\u00f3\u0142czesnej interpretacji tradycyjnego w rze\u017abie ludowej Ukrzy\u017cowania, kt\u00f3re mia\u0142o wymiar uniwersalnej figuracji cierpienia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Koguciuk, \u201eCzerwone maki pod Monte Kassino\u201d, 2012, olej\/p\u0142yta pil\u015bniowa, wym. 46\u00d764 cm, fot. Dominik Szwemberg<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Filozofia sztuki malarza Stanis\u0142awa Koguciuka zawiera si\u0119 by\u0107 mo\u017ce w powtarzanej przez niego w wywiadach historii o jego pierwszych obrazach, kt\u00f3re powsta\u0142y spontanicznie, na r\u0119kawach p\u0142\u00f3ciennej koszuli: \u201eWzi\u0105\u0142em te dwa obrazy, pojecha\u0142em na rynek do Che\u0142ma. Ten wiejski handel ju\u017c sprzeda\u0142em, a na te obrazy nikt nie patrzy. My\u015bl\u0119: do domu nie powioz\u0119 bo i tak koszul\u0119 zmarnowa\u0142em. Wyrzuc\u0119 ich do \u015bmietnika, te obrazy, bo \u017cadnego nie sprzedam. Ale idzie taka dziewczynka ma\u0142a \u2013 mo\u017ce osiem lat \u2013 no w ka\u017cdym razie ju\u017c chodzi\u0142a sama po targu. M\u00f3wi\u0119: dziewczynko, czy ty by\u015b chcia\u0142a te obrazy? Ona m\u00f3wi: chcia\u0142abym, ale pieni\u0105\u017ck\u00f3w nie mam. Ale ja bym ci za darmo da\u0142, bo mnie ju\u017c \u015bpieszy si\u0119 do domu. Powiesz mamusi, \u017ce taki pan si\u0119 \u015bpieszy\u0142 i da\u0142 ci te obrazy. No i jej odda\u0142em. Zadowolony by\u0142em. Bo jakby nie ta dziewczynka, to bym wyrzuci\u0142 do \u015bmietnika. I bym nie malowa\u0142. A ona mnie doda\u0142a takiej ch\u0119ci do malowania. Bo dziecko, to ekspert taki. Lepszy od starszych\u201d3<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Tworzone z wyobra\u017ani pejza\u017ce Koguciuka, a tak\u017ce osadzone w sielskich krajobrazach sceny rodzajowe z \u017cycia wsi artysta buduje horyzontalnie i  pasowo, podobnie jak robi\u0105 to dzieci oddziela poszczegolne plany, nak\u0142adaj\u0105c barwy lokalne: b\u0142\u0119kit odpowiadaj\u0105cy przedstawieniu nieba; pas zieleni dla trawy, lasu. Czasem niebo nabiera koloru innego ni\u017c \u201enaturalny\u201d. W pejza\u017cu zimowym mo\u017ce mie\u0107 odcie\u0144 rdzy. Sferyczna kompozycja pozwala na rozplanowanie na niewielkiej powierchni obrazu wielow\u0105tkowej opowie\u015bci, gdy na przyk\u0142ad trzeba przedstawi\u0107 ca\u0142y targ wiejski lub t\u0142oczne latem pla\u017ce nad Jeziorem Bia\u0142ym. Poniewa\u017c obraz podporz\u0105dkowany jest przekazowi artysty, wykonanie i u\u017cyta technika maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 jak nalepszemu oddaniu tre\u015bci. Postacie ludzkie i zwierz\u0119ta malowane s\u0105 z profilu lub na wprost jak na dzieci\u0119cych rysunkach. Wygl\u0105daj\u0105 jak papierowe wycinanki przyklejone do p\u0142askiej powierzchni obrazu, komponowane dynamicznie, w naprzemiennym rytmie. Ludowa jest dekoracyjno\u015b\u0107 tych obraz\u00f3w. Drzewa cz\u0119sto flankuj\u0105 pejza\u017c po obywu jego stronach, jak to mia\u0142o kiedy\u015b miejsce na ludowych makatkach. <\/p>\n\n\n\n

Artysta maluje swoje pejza\u017ce w domu, gdy zapada zmrok, u\u017cywa \u015bwiat\u0142a \u015bwiec. Maluj\u0105c, s\u0142ucha radia, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce jest czasem inspiracj\u0105 dla niekt\u00f3rych prac z cyklu Humory, <\/em>kt\u00f3re artysta tworzy od po\u0142owy lat 90. i kt\u00f3re w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b przyczyni\u0142y si\u0119 do jego popularno\u015bci ze wzgl\u0119du na spor\u0105 dawk\u0119 osobliwego dowcipu.<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie prace z tego cyklu \u0142\u0105cz\u0105 s\u0142owny komentarz, czasem rymowany, umieszczony na obrazie z malowanymi scenkami o charakterze satyry spo\u0142ecznej a nawet politycznej \u201ena ludowo\u201d. Postacie takie jak \u201eblondynka\u201d i upersonifikowane zwierz\u0119ta, bohaterowie Humor\u00f3w<\/em>, s\u0142u\u017c\u0105 Koguciukowi do prze\u015bmiewczej wypowiedzi na temat tego, co uwa\u017ca za wady i g\u0142upot\u0119 ludzk\u0105. Ale jak sam m\u00f3wi, Humory<\/em> to przede wszystkim \u201eobrazki do \u015bmiechu\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tkowo ka\u017cdy nowo namalowany Humor<\/em> by\u0142 oprawiany w ozdobn\u0105 ramk\u0119. Artysta szybko jednak zrezygnowa\u0142 z takiej oprawy i zast\u0105pi\u0142  j\u0105 nie odr\u00f3\u017cniaj\u0105cym si\u0119 od jednolitego t\u0142a obramieniem z cienkich listewek. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce na decyzj\u0119 o porzuceniu dekoracyjnego ornamentu ramy, wp\u0142yn\u0119li odbiorcy tw\u00f3rczo\u015bci Koguciuka. To oni widz\u0105 w jego Humorach<\/em> nowoczesne prace, odczytuj\u0105c w nich powi\u0105zania z komiksem, jak w przypadku dziennikarza, kt\u00f3ry nazwa\u0142 Koguciuka Wielkim Stanleyem i w podobnej manierze przyporz\u0105dkowa\u0142 go do nurtu pop-artu. <\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony w kr\u0119gu sztuki ludowej istniej\u0105 przyk\u0142ady, kt\u00f3re podobnie jak Humory<\/em> by\u0142y przedstawieniami humorystycznych scen opatrzonych tekstem, z udzia\u0142em rozmaitych bohater\u00f3w: \u017co\u0142nierzy, dziewcz\u0105t, karczmarzy, wiejskich grajk\u00f3w, psa, kt\u00f3remu za prowadzenie krowy na sznurku oferowany jest bimber. By\u0142y to nazywane malarstwem ludowym w technice ceramicznej kafle piec\u00f3w XIX-wiecznych. <\/p>\n\n\n\n

Malowanie seriami, cz\u0119ste robienie kopii na zam\u00f3wienie odbiorc\u00f3w (jednak, jak zaznacza Koguciuk, bez wcze\u015bniejszych szkic\u00f3w), niemal pop-artowa produkcja prac, nale\u017cy do tradycji sztuki ludowej, czego przyk\u0142adem s\u0105 cho\u0107by XIX-wieczni w\u0119drowni obra\u017anicy, kt\u00f3rzy wype\u0142niali zapotrzebowanie na takie \u201eprodukty\u201d jak obrazy o charakterze kultowym, szyldy i malowana ceramika kafli, kt\u00f3rymi ok\u0142adano piece. Malarstwo w odr\u00f3\u017cnieniu od innych typ\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci przedstawiaj\u0105cej wymaga\u0142o umiej\u0119tno\u015bci i materia\u0142\u00f3w przez d\u0142ugi czas niedost\u0119pnych dla mieszka\u0144c\u00f3w wsi, dlatego oferowano im tworzone wed\u0142ug wzor\u00f3w ikonograficznych obrazki. <\/p>\n\n\n\n

W 1966 roku PAN i redakcja \u201ePolskiej Sztuki Ludowej\u201d zorganizowa\u0142y seminarium \u201eKicz \u2012 sztuka jarmarczna \u2012 sztuka ludowa\u201d4<\/sup>. Temat ten wpisywa\u0142 si\u0119 w modn\u0105 w\u00f3wczas dyskusj\u0119 na temat kiczu, jaka powsta\u0142a m.in. ze wzgl\u0119du na pojawienie si\u0119 pop-artu. Wnioskiem dyskusji by\u0142a teza, \u017ce tym co odr\u00f3\u017cnia \u201edobr\u0105\u201d sztuk\u0119 od dzie\u0142a kiczowego, jest jej autentyzm, rozumiany jako szczery przekaz tw\u00f3rcy. Cytuj\u0105c ponownie Chwistka: \u201eKomu nie zale\u017cy na tym, \u017ceby podziwia\u0107 czyj\u0105\u015b zr\u0119czno\u015b\u0107 na zimno ziewaj\u0105c w spos\u00f3b dyskretny, ten b\u0119dzie zawsze pragn\u0105\u0142, \u017ceby arty\u015bci byli przynajmniej na tyle niezgrabni, \u017ceby \u015bwiat nie wydawa\u0142 si\u0119 im banalny\u201d5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

  1. A. Jackowski, III Triennale Sztuki Samorodnej w Bratys\u0142awie, \u201ePolska Sztuka Ludowa\u201d 1973, nr 3, s. 162<\/li>
  2. L. Chwistek, Zagadnienie wiedzy w malarstwie, \u201ePrzegl\u0105d Wsp\u00f3\u0142czesny\u201d 1936, s. 315 i dalsze, za: J\u00f3zef Grabowski, Zagadnienie stylu ludowego, \u201ePolska Sztuka Ludowa\u201d 1948, nr 9-10, s. 4.<\/li>
  3. Malujcie jak Koguciuk. Fragmenty rozmowy ze Stanis\u0142awem Koguciukiem, www.homoinqui-etus.org [dost\u0119p z dn. 14.05.2012]<\/li>
  4. \u201ePolska Sztuka Ludowa\u201d 1966, nr 3-4.<\/li>
  5. L. Chwistek, op. cit.<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Agata Mendrychowska<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[160],"class_list":["post-14529","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-koguciuk_uscimiak"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14529"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14547,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14529\/revisions\/14547"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}