{"id":13956,"date":"2013-03-11T17:10:00","date_gmt":"2013-03-11T17:10:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=13956"},"modified":"2022-08-29T17:24:18","modified_gmt":"2022-08-29T17:24:18","slug":"wypaczenia-i-iluzje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wypaczenia-i-iluzje\/","title":{"rendered":"Wypaczenia i iluzje"},"content":{"rendered":"\n

Bo\u017cena Czubak: <\/strong>W rozmowie, kt\u00f3r\u0105 dla \u201eMagazynu Sztuki\u201d prowadzili\u015bmy 16 lat temu pojawi\u0142 si\u0119 temat designu1<\/sup>. Oczywi\u015bcie naszym g\u0142\u00f3wnym odniesieniem by\u0142y wtedy Twoje “Urz\u0105dzenia korekcyjne”. M\u00f3wi\u0105c o tych perfekcyjnie wpisanych w estetyk\u0119 rynku urz\u0105dzeniach, podkre\u015bla\u0142e\u015b znaczenie ich technologicznej jako\u015bci, komercyjnego wizerunku, wszystkiego, co czyni z produktu atrakcyjn\u0105 ofert\u0119 rynkow\u0105. Urz\u0105dzenia by\u0142y przyrz\u0105dami do modelowania osobowo\u015bci, produkowania standard\u00f3w zachowa\u0144, wyra\u017anie demonstruj\u0105cymi represyjny wymiar designu. Ale to by\u0142y lata 90. i czas zach\u0142ystywania si\u0119 dobrodziejstwami rynku i blichtrem reklamy. Teraz jeste\u015bmy bardziej \u015bwiadomi bycia produktem, konsumentem w\u0142asnego wizerunku. Wsp\u00f3\u0142czesne projektowanie styl\u00f3w \u017cycia Hal Foster por\u00f3wnuje z totalnym projektem “Art Nouveau”, projektem scalenia sztuki z \u017cyciem, wyra\u017cenia indywidualno\u015bci ka\u017cdym gwo\u017adziem. We wszechobecno\u015bci designu widzi wr\u0119cz odwet kapitalizmu na postmodernizmie2<\/sup>. Ty w Twoich ostatnich pracach ju\u017c nie podszywasz si\u0119 pod designera, niemniej one dotycz\u0105 w\u0142a\u015bnie wszechobecno\u015bci designu. W rysunkach roweru przywo\u0142ujesz z jednej strony konstruktywistyczne zakusy projektowania \u015bwiata i jego widzenia, z drugiej, baudrillardowskie zatracanie si\u0119 w obrazach. W “Urz\u0105dzeniach korekcyjnych” \u201ewpuszcza\u0142e\u015b wirusa\u201d w produkty, teraz, w projektach roweru i samochodu, mamy do czynienia z zawirusowaniem samego widzenia.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zbigniew Libera: <\/strong>W latach 90. odkrywanie zdizajnowania \u015bwiata by\u0142o jeszcze do\u015b\u0107 niewinne, chocia\u017c sz\u0142o w parze z odkrywaniem tego, o czym pisa\u0142 Michel Foucault w Narodzinach biopolityki<\/em>. Nie mieli\u015bmy ju\u017c do czynienia ze starym modelem politycznym, ale z biopolityk\u0105 w\u0142adzy. Takiej w\u0142adzy, kt\u00f3ra projektuje nasze \u017cycie, dba o nasze zdrowie, nasz\u0105 kondycj\u0119, tak jak \u201edobry pasterz\u201d o swoj\u0105 trzod\u0119. W ostatnich pracach, z samochodem i rowerem, punktem wyj\u015bcia jest obraz, p\u0142aski obraz, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 atrybutem naszej cywilizacji. Obraz, kt\u00f3ry jest znakiem, skr\u00f3tem, kt\u00f3ry tylko przedstawia co\u015b jako tr\u00f3jwymiarowe. Jeste\u015bmy nauczeni kojarzy\u0107 te p\u0142askie obrazy z rzeczami, kt\u00f3rych s\u0105 reprezentacj\u0105. Ca\u0142y ten rozwini\u0119ty system znak\u00f3w i symboli, w kt\u00f3rym tak \u015bwietnie si\u0119 orientujemy, powoduje, \u017ce coraz bardziej oddalamy si\u0119 od poznania tego, jaka jest rzeczywisto\u015b\u0107. Ju\u017c pierwsze zabiegi z artykulacj\u0105 i zapisem my\u015bli \u2013 j\u0119zyk i pismo \u2013 oddala\u0142y od rzeczywisto\u015bci.\u00a0 W zapisywaniu hieroglifami by\u0142o jeszcze jakie\u015b odniesienie do \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ra nie jest werbalna. Nie my\u015blimy przecie\u017c s\u0142owami, hieroglif pozwala\u0142 do tego nawi\u0105za\u0107, s\u0142owo zapisane ju\u017c nie, bo jest zbyt konkretne. William Burroughs powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce j\u0119zyk jest pierwszym narz\u0119dziem niewoli, \u017ce j\u0119zyk i jego zapis zosta\u0142 wymy\u015blony, \u017ceby kontrolowa\u0107 to, co my\u015blimy. Teraz mamy komputery, Internet, bardzo sprawnie pos\u0142ugujemy si\u0119 narz\u0119dziami, kt\u00f3re maj\u0105 nam dawa\u0107 dost\u0119p do rzeczywisto\u015bci, ale tak naprawd\u0119 to nam go odbieraj\u0105. Ci\u0105gle my\u015bl\u0119 o tym, co Strzemi\u0144ski pisa\u0142 na temat zmiany sposobu widzenia danej formacji historycznej oznaczaj\u0105cej zmian\u0119 w\u0142adzy sprawowanej nad widzeniem. Obecnie w\u0142adza jest zwi\u0105zana z widzeniem p\u0142askim, niezwykle znakowym, abstrakcyjnym.\u00a0 Zatem pokazanie mechanizmu tego widzenia mo\u017ce si\u0119 przys\u0142u\u017cy\u0107 do zmiany jego zarz\u0105dzania. Wydaje mi si\u0119, \u017ce samoch\u00f3d jest fenomenalnym przyk\u0142adem do zademonstrowania tego widzenia; jak co\u015b, co zosta\u0142o sfotografowane i sp\u0142aszczone do dw\u00f3ch wymiar\u00f3w w prze\u0142o\u017ceniu tego z powrotem na tr\u00f3jwymiarowy obiekt, zupe\u0142nie si\u0119 nie zgadza ze swoim pierwowzorem. Mamy tutaj samoch\u00f3d \u2013 obiekt tr\u00f3jwymiarowy, kt\u00f3ry za spraw\u0105 fotografii zosta\u0142 sprowadzony do p\u0142askiego obrazu i nast\u0119pnie odtworzony w trzecim wymiarze dok\u0142adnie wed\u0142ug prawide\u0142 tego obrazu, ale jakby bez zrozumienia jego kodu. I tu si\u0119 wkrada wirus, okazuje si\u0119, \u017ce obiekt jest dziwnie zdeformowany i pokazuje, co obraz\/fotografia robi z przedmiotem, kt\u00f3rego jest reprezentacj\u0105. W tym, co robi, w tych wszystkich zniekszta\u0142ceniach upatrywa\u0142bym metafory naszego sposobu porozumiewania si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

B.C.:<\/strong> J\u0119zyka, kt\u00f3ry nierzeczywiste bierze za rzeczywiste. Tw\u00f3j samoch\u00f3d przeczy naturalizacji widzenia. Patrz\u0105c na jego hybrydalne kszta\u0142ty, widzimy, \u017ce to, co na fotografii brali\u015bmy za naturalne, okazuje si\u0119 nienaturalnym zniekszta\u0142ceniem.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Czyst\u0105 iluzj\u0105\u2026<\/p>\n\n\n\n

B.C.: <\/strong>M\u00f3wi\u0105c o j\u0119zyku, przywo\u0142a\u0142e\u015b Burroughsa. Kiedy\u015b pisz\u0105c o Twoich pracach, u\u017cy\u0142am metafory farmakonu, plato\u0144skiej, a potem i derridia\u0144skiej metafory nieufno\u015bci wobec j\u0119zyka, pisma, obrazu, tego, co sprzyja pami\u0119ci i zapominaniu zarazem, zanikaniu tego, co utrwala.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Przy robieniu rysunk\u00f3w z rowerkami, pos\u0142u\u017cy\u0142em si\u0119 terminem, kt\u00f3ry kojarzy si\u0119 z Baudrillardem, ale jest terminem z fizyki. Precesja to w fizyce odchodzenie od w\u0142asnego kszta\u0142tu, temu wypaczeniu ulega w\u0142a\u015bciwie wszystko, z czym mamy do czynienia. Maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 istnienia tego rodzaju zjawiska, wiemy, \u017ce nic nie jest takim, jakim wydaje si\u0119 by\u0107. Ta wiedza mo\u017ce by\u0107 bardzo przydatna do tego, o czym pisa\u0142 Strzemi\u0144ski \u2013 do podwa\u017cenia i zdelegalizowania j\u0119zyka, kt\u00f3rym si\u0119 pos\u0142ugujemy, j\u0119zyka w\u0142adzy. To wszystko mo\u017ce brzmi do\u015b\u0107 anachronicznie, do tego Derrida, Burroughs, Baudrillard, dekonstrukcja\u2026, jakkolwiek mo\u017ce si\u0119 to wydawa\u0107 niemodnie lewackie, mnie to interesuje.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Nawet gdyby mia\u0142o si\u0119 to okaza\u0107 z\u0142udzeniem, to jednak wartym przebadania. Zreszt\u0105 ca\u0142y ten projekt jest troch\u0119 taki demod\u00e9<\/em>, powiedzia\u0142bym postneoawangardowy, mo\u017ce przypomina\u0107 zabiegi Krzysztofa Wodiczki z lat 70. z drabin\u0105 czy taboretem.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

B.C.: <\/strong>U Wodiczki te\u017c chodzi\u0142o o rol\u0119 iluzji,\u00a0o zwodniczo\u015b\u0107 wizualnej reprezentacji, ale taboret czy drabina by\u0142y quasi-laboratoryjnymi obiektami. Natomiast samoch\u00f3d to symbol XX wieku, jeden z najbardziej zmitologizowanych i zarazem mitotw\u00f3rczych produkt\u00f3w naszej cywilizacji, czo\u0142owy eksponat wielkich wystaw na temat designu i najbardziej wymowny eksponent stylu \u017cycia. Kristin Ross w znakomitej ksi\u0105\u017cce “Fast Cars, Clean Bodies”3 <\/sup>zwraca uwag\u0119 na zwi\u0105zki mi\u0119dzy przemys\u0142em samochodowym a przemys\u0142em filmowym i przede wszystkim na niezwykle znacz\u0105cy fakt, \u017ce we Francji kulturowy dyskurs na temat samochodu wyprzedzi\u0142 jego masowe u\u017cycie, z jednej strony Roland Barthes, Jean Baudrillard, Guy Debord, Alain Touraine, z drugiej, powie\u015bci Fran\u00e7oise Sagan czy popularne pisma jak \u201eElle\u201d, w kt\u00f3rych Boris Vian publikowa\u0142 entuzjastyczne relacje z kolejnych salon\u00f3w samochodowych. W pewnym sensie kino i literatura przygotowa\u0142y grunt dla rynku, a w ka\u017cdym razie samoch\u00f3d by\u0142 najpierw konsumowany na ekranie, w prasie, w ksi\u0105\u017ckach.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Samoch\u00f3d to nieprzypadkowy wyb\u00f3r. Wodiczko si\u0119ga\u0142 po przedmioty banalne, nieobci\u0105\u017cone znaczeniami. Mnie przeciwnie, chodzi\u0142o o co\u015b, co nasycone jest znaczeniami. A samoch\u00f3d jest jednym z najbardziej seksualnych wytwor\u00f3w. Ludzie fascynuj\u0105 si\u0119 samochodami, a w\u0142a\u015bciwie ich seksualno\u015bci\u0105. Nawet seksualno\u015bci\u0105 \u015bmierci w wypadkach samochodowych, David Cronenberg zrobi\u0142 na ten temat film pod tytu\u0142em Crash<\/em> (1996). We\u017amy na przyk\u0142ad \u015bmier\u0107 Alberta Camus \u2013 przystojny, nadzwyczaj inteligentny i zgin\u0105\u0142 w wypadku samochodowym, w szybko jad\u0105cym samochodzie albo legenda Jamesa Deana, \u017cyj\u0105cego, je\u017cd\u017c\u0105cego i gin\u0105cego w zawrotnym tempie. Seksualizacja samochodu przypomina dziwactwa seksualne, aprobowane podobnie jak obraz samochodu, kt\u00f3ry czytamy jako prawdziwy, a kt\u00f3ry w prze\u0142o\u017ceniu na tr\u00f3jwymiarowy obiekt okazuje si\u0119 fa\u0142szywy. Odniesieniem dla seksualno\u015bci i r\u00f3\u017cnych znacze\u0144 przypisywanych samochodowi okazuj\u0105 si\u0119 deformacje i wypaczenia, to czym samoch\u00f3d nas zwodzi na p\u0142askim obrazie.<\/p>\n\n\n\n

B.C.: <\/strong>Baudrillard, kt\u00f3ry tak du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119ca samochodowi w “Le syst\u00e8me des objets”, por\u00f3wnuje efekt szybko\u015bci, fascynacj\u0119 jazd\u0105 w zawrotnym tempie do zatracania si\u0119 w obrazie \u015bwiata sprowadzonego do dw\u00f3ch wymiar\u00f3w, kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, szybka jazda to stan unieruchamiania w obrazie.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Najlepiej to wida\u0107 w ameryka\u0144skim kinie drogi. W Znikaj\u0105cym punkcie <\/em>Kowalski tak zasuwa, \u017ce niemal si\u0119 dematerializuje. Szybko\u015b\u0107 ju\u017c nie ma tu znaczenia, on nie posuwa si\u0119 do przodu, tylko unosi ku g\u00f3rze. We\u017amy fascynacje podr\u00f3\u017cami, byciem w nieustannym ruchu, czyli nigdzie, w czym odnajduje si\u0119 poczucie wolno\u015bci. To s\u0105 iluzje, do kt\u00f3rych odnosi si\u0119 ten zdeformowany samoch\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n

B.C.:<\/strong> W zwi\u0105zku z produkowaniem tych iluzji mo\u017cna by dokona\u0107 przegl\u0105du ikonografii r\u00f3\u017cnych uj\u0119\u0107 samochodu, zbli\u017ce\u0144, ob\u0142o\u015bci\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Najlepsze s\u0105 uj\u0119cia z przodu, lekko od do\u0142u, tak, \u017ce przednia cz\u0119\u015b\u0107 z b\u0142otnikiem jest najwi\u0119ksza, a reszta widziana w skr\u00f3cie niemal zanika. Samoch\u00f3d monumentalizuje si\u0119 i wygl\u0105da niezwykle atrakcyjnie. Takie uj\u0119cia pojawiaj\u0105 si\u0119 w wielu filmach, teledyskach. Raperzy u\u017cywaj\u0105 aut na dobrych resorach, ich rytmiczne ko\u0142ysanie jest ostentacyjnie seksualne. W komiksach i filmach rysunkowych znajdziemy auta z oczami, auta m\u00f3wi\u0105ce, samoch\u00f3d jest antropologizowany. Odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do naturalizowania r\u00f3\u017cnych sztucznych wytwor\u00f3w. Ale samoch\u00f3d jest wyj\u0105tkowym produktem, niezwykle ch\u0142onnym na projekcje r\u00f3\u017cnych iluzji.<\/p>\n\n\n\n

1. Por. Sztuka legalizowania buntu<\/em>. Zbigniew Libera w rozmowie z Bo\u017cen\u0105 Czubak, \u201eMagazyn Sztuki\u201d, 1997, nr 15.<\/p>\n\n\n\n

2. Por. Hal Foster, Design and Crime<\/em>, Verso, London, New York 2002, s. 13-26.<\/p>\n\n\n\n

3. Kristin Ross, Fast Cars, Clean Bodies. Decolonization and the Reordering of French Culture<\/em>, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, England 1996.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ze Zbigniewem Liber\u0105 rozmawia Bo\u017cena Czubak<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[152],"class_list":["post-13956","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-libera_plaska_rzeczywistosc"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13956","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13956"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13956\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13957,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13956\/revisions\/13957"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13956"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13956"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13956"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}