{"id":13919,"date":"2013-03-12T15:33:00","date_gmt":"2013-03-12T15:33:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=13919"},"modified":"2022-08-29T17:08:36","modified_gmt":"2022-08-29T17:08:36","slug":"proces-patrzenia-zbigniewa-libery-czyli-kilka-przyczyn-dla-ktorych-rzeczywistosc-jest-plaska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/proces-patrzenia-zbigniewa-libery-czyli-kilka-przyczyn-dla-ktorych-rzeczywistosc-jest-plaska\/","title":{"rendered":"Proces patrzenia Zbigniewa Libery, czyli kilka przyczyn, dla kt\u00f3rych rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska"},"content":{"rendered":"\n

1. Zbigniew Libera pracuje nad projektem od 2010 roku. Swoje \u201edzie\u0142o w procesie\u201d zatytu\u0142owa\u0142 Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska<\/em>, w czym, jak sugeruje Bo\u017cena Czubak, daje si\u0119 dostrzec paralel\u0119 do koncepcji francuskiego pisarza, scenarzysty i prekursora nouveau roman<\/em> Alaina Robbe-Grilleta1<\/sup><\/em>. Widzenie \u201esp\u0142aszczaj\u0105ce\u201d uzna\u0142 on za jeden z rudyment\u00f3w kondycji modernistycznej, antytez\u0119 tradycyjnego, przedmodernistycznego pojmowania g\u0142\u0119bi. Jakkolwiek by by\u0142o, to jest tak\u017ce punkt wyj\u015bcia pracy Libery, kt\u00f3ry chce wykaza\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 teorii p\u0142askiej rzeczywisto\u015bci. Pos\u0142uguje si\u0119 w tym celu nie tyle samochodem jako kanonicznym produktem kultury modernistycznej, ile jego obrazem. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska, powiada Libera, bo widzimy j\u0105 zapo\u015bredniczon\u0105 przez obraz, kt\u00f3ry dokonuje stereotypizacji widzenia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

A skoro tak, to co si\u0119 stanie, gdy podejmie si\u0119 pr\u00f3b\u0119 restytucji tego obrazu w rzeczywisto\u015b\u0107 tr\u00f3jwymiarow\u0105, kt\u00f3ra jest u \u017ar\u00f3d\u0142a obrazu? I jak ta zrestytuowana rzeczywisto\u015b\u0107 b\u0119dzie si\u0119 prezentowa\u0107? Inaczej m\u00f3wi\u0105c: jaki b\u0119dzie wynik takiej hiperkonstruktywistycznej konwersji? <\/p>\n\n\n\n

To jest problem, kt\u00f3rym zajmuje si\u0119 Libera w swym projekcie, na kt\u00f3ry sk\u0142ada si\u0119 model hybrydalnego samochodu oraz dokumentacja z jego realizacji: rysunki poprzedzaj\u0105ce budow\u0119 styropianowego modelu-atrapy i filmowy zapis wywiadu z wykonawc\u0105 modelu, niemieckim mechanikiem-harleyowcem. Drug\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 projektu s\u0105, s\u0142u\u017c\u0105ce do analogicznego procesu restytucji, rysunki g\u00f3rskiego hiperroweru, bohatera niezliczonych akcji propaguj\u0105cych tzw. zdrowy styl \u017cycia. <\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Zbigniew Libera, rysunek z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Zbigniew Libera, rysunek z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Projekt Libery ma kilka poziom\u00f3w. Po pierwsze jego tematem jest modernizm i jego filozofia nowoczesnego konsumeryzmu. Krytycznego przepracowania modernistycznego paradygmatu, a szczeg\u00f3lnie jego autorytarnej pewno\u015bci siebie maj\u0105cej na celu wizualn\u0105 kolonizacj\u0119 i u\u017cywaj\u0105cej do tego obrazu jako strategii perswazyjnej, artysta dokonuje za pomoc\u0105 innego kanonicznego produktu modernizmu: fotografii. A \u015bci\u015ble fotografii reklamowej, sprawczej\u00a0w kulturze masowej i marketingu. Praca Libery, operuj\u0105c w polu krytyki kultury wizualnej, ujawnia przy tym liczne tropy i pu\u0142apki, jakie zostaj\u0105 tu na nas zastawione, wytwarzaj\u0105c sytuacje poznawcze, kt\u00f3re poza sztuk\u0105 nigdzie nie maj\u0105 analogii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Libera, dokumentacja realizacji projektu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

2. Na jednym ze szkic\u00f3w do modelu swego samochodu Libera umie\u015bci\u0142 rysunek niebieskiego pajacyka, popularnej dzieci\u0119cej zabawki poruszanej za pomoc\u0105 sznurk\u00f3w lub drut\u00f3w. To posta\u0107 archetypiczna: s\u0142owo pajac, pochodz\u0105ce od postaci z w\u0142oskiej commedia dell’arte<\/em> o nazwisku Pagliaccio, t\u0142umaczone jako klaun, arlekin, b\u0142azen, trefni\u015b, w przeno\u015bni okre\u015bla osob\u0119 zachowuj\u0105c\u0105 si\u0119 niepowa\u017cnie. Dlaczego pojawia si\u0119 na rysunku Libery? Czy to przypadek, \u017ce pojawia si\u0119 jakby na marginesie g\u0142\u00f3wnego (?) tematu, kt\u00f3rym, jak s\u0105dzimy, s\u0105 szkice samochodu? Jak\u0105 rol\u0119 ma tu do odegrania? W istocie niebieski pajacyk nie jest tutaj postaci\u0105 ani marginaln\u0105, ani przypadkow\u0105 \u2013 jest kluczem do zrozumienia artystycznej strategii Libery.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Pajacyk pojawia si\u0119 w bia\u0142ej abstrakcyjnej pustce, balansuj\u0105c na ko\u0144cu czerwonej linii, kt\u00f3ra, poprowadzona od samej kraw\u0119dzi kartki, w subtelny spos\u00f3b podpowiada, \u017ce zosta\u0142 wprowadzony spoza kadru, a wi\u0119c z \u201enaszej\u201d strony rzeczywisto\u015bci \u201epotocznej\u201d. Jego posta\u0107 uwidacznia podstawowy problem, jaki podejmuje Libera: ironiczn\u0105 gr\u0119 z konwencjami obrazowania wypracowanymi przez kultur\u0119 zachodni\u0105; z iluzj\u0105 i imitacj\u0105, kt\u00f3ra zaczyna si\u0119 w tym punkcie, w kt\u00f3rym czarny cie\u0144 obrysowuj\u0105cy p\u0142ask\u0105, wyci\u0119t\u0105 z kartonu sylwetk\u0119 pajacyka wytwarza iluzj\u0119 tr\u00f3jwymiarowo\u015bci na dwuwymiarowej p\u0142aszczy\u017anie. A \u015bwiat\u0142ocie\u0144, jak zauwa\u017ca Vladimir Jank\u00e9l\u00e9vitch, jest figur\u0105 ironii, bo \u0142\u0105cz\u0105c \u015bwiat\u0142o, klasycznie zwi\u0105zane z prawd\u0105, i ciemno\u015b\u0107, wi\u0105zan\u0105 z fa\u0142szem, nie znajduje si\u0119 ani po stronie \u015bwiat\u0142a, ani po stronie ciemno\u015bci2<\/sup> .\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Zbigniew Libera, obrazki z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Zbigniew Libera, dokumentacja realizacji projektu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

3. Pierwszym krokiem Libery do budowania ironii jest wi\u0119c pos\u0142u\u017cenie si\u0119 zabawk\u0105. To strategia cz\u0119sto przez niego u\u017cywana. Ju\u017c w latach osiemdziesi\u0105tych, w kr\u0119gu \u0141odzi Kaliskiej,\u00a0 grupy radykalnie kontestacyjnej wobec \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci zar\u00f3wno politycznej, jak i artystycznej, arty\u015bci wypracowywali \u201esztuk\u0119 legalizowania buntu\u201c, kt\u00f3ra pozwala\u0142a uciec od artystycznych mitologizacji: antyplastyczn\u0105, pos\u0142uguj\u0105c\u0105 si\u0119 dowcipem, ironi\u0105, prowokacj\u0105 i kiczem3<\/sup>. Libera znalaz\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas w czo\u0142\u00f3wce nurtu toy<\/em> art<\/em>, kt\u00f3ry na r\u00f3\u017cne sposoby u\u017cywa zabawek, a wi\u0119c porusza si\u0119 w przestrzeni kultury wizualnej postrzeganej cz\u0119sto jako dziwaczna4<\/sup>. Si\u0119gaj\u0105c do repozytorium zabawek, Libera u\u017cywa ich w przemy\u015blany spos\u00f3b: za ich pomoc\u0105 tworzy symulakry produkt\u00f3w kultury konsumpcyjnej i korzystaj\u0105c z kiczu wpisanego w specyfik\u0119 tzw. estetyki rynku obna\u017ca kulturowe mechanizmy formatowania modeli zachowa\u0144 jako w\u0142adzy. W ten spos\u00f3b artysta bierze udzia\u0142 w krytycznej debacie sztuki. Jako zdeklarowany rzecznik krytycznego zaanga\u017cowania sztuki Libera ma oczywi\u015bcie \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce tak\u017ce sztuka krytyczna jest ze swej natury wpisana w system w\u0142adzy, dlatego nie ukrywa, \u017ce u\u017cywa narz\u0119dzi krytycznych po to, by porusza\u0107 pewne podprogowe tre\u015bci: \u201eZale\u017cy mi na uruchomieniu takich proces\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby w stanie poruszy\u0107 temat, wydoby\u0107 jego potencja\u0142, wywo\u0142a\u0107 g\u0142\u0119bszy rezonans w nas samych. […] [dlatego] odpowiedni\u0105 strategi\u0105 dla artysty powinien by\u0107 j\u0119zyk towaru, produkcji, handlu\u201c5<\/sup>. Artysta powinien zatem wcieli\u0107 si\u0119 w rol\u0119 producenta symboli i za pomoc\u0105 strategii zapo\u017cyczonych wprost z marketingu i reklamy uruchomi\u0107 \u201ewsp\u00f3lne nam wszystkim archetypy, czy mo\u017ce sposoby, w jakich si\u0119 nam przedstawiaj\u0105, [kt\u00f3re] ulegaj\u0105 ci\u0105g\u0142ym przemianom i docieraj\u0105 do naszej \u015bwiadomo\u015bci […]. Dzisiaj, gdy reklama przej\u0119\u0142a funkcj\u0119 pe\u0142nion\u0105 niegdy\u015b przez sztuk\u0119 kreowania estetyki otoczenia, w kt\u00f3rym \u017cyjemy, olbrzymia si\u0142a perswazji reklamy, jej skuteczno\u015b\u0107 opiera si\u0119 na profesjonalnej sprawno\u015bci jej tw\u00f3rc\u00f3w w wykorzystywaniu archetyp\u00f3w jako rodzaju przyn\u0119ty, na kt\u00f3r\u0105 \u0142apie si\u0119 odbiorca. Mo\u017cna powiedzie\u0107 odwrotnie: reklama jest przejawem \u015bwiata archetyp\u00f3w skrojonych na miar\u0119 naszych czas\u00f3w. Odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce produkuje si\u0119 ju\u017c wy\u0142\u0105cznie po to, aby m\u00f3c reklamowa\u0107\u201c6<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Libera, fotografia z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

4. Libera konsekwentnie buduje wynikaj\u0105c\u0105 z tych przemy\u015ble\u0144 strategi\u0119 artystyczn\u0105: \u201edzisiaj nie dzia\u0142a si\u0119 na zasadzie jakich\u015b ol\u015bnie\u0144, nag\u0142ych impuls\u00f3w. G\u0142\u00f3wny wysi\u0142ek powinien by\u0107 skierowany na wypracowanie metody dostatecznie pojemnej, pozwalaj\u0105cej na przygl\u0105danie si\u0119 r\u00f3\u017cnym problemom z r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia i jednocze\u015bnie podatnej na dalsze modyfikacje\u201c7<\/sup>. Wykorzystuje wi\u0119c produkty, z jakimi jeste\u015bmy oswojeni od dziecka (klocki Lego, lalka Barbi, zabawki-modele itp.) i kt\u00f3re w swym uniwersalizmie odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do rudymentarnych psychologicznych potrzeb ka\u017cdego cz\u0142owieka: poczucia bezpiecze\u0144stwa, zabawy, wyobra\u017ce\u0144 na temat (dobrego) dzieci\u0144stwa. Libera pos\u0142uguje si\u0119 star\u0105 metod\u0105 surrealist\u00f3w, kt\u00f3ra polega na przeniesieniu kontekstu kulturowego. Tworzy imitacj\u0119 zabawki, ale bynajmniej nie przeznaczon\u0105 do zabawy: przy udziale j\u0119zyka kultury konsumpcyjnej artysta m\u00f3wi o kwestiach fundamentalnych i, jak zauwa\u017cy\u0142 trafnie Piotr Rypson, u\u017cywa swoich \u201ezabawek\u201c na wz\u00f3r wirusa komputerowego, kt\u00f3ry wprowadzony do systemu demaskuje jego dzia\u0142anie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Rysunek pajacyka-zabawki w przewrotny i groteskowy spos\u00f3b ujawnia nam zatem te mechanizmy. Po pierwsze informuje, \u017ce pajacyk nie przynale\u017cy do tej samej przestrzeni, w kt\u00f3rej unosz\u0105 si\u0119 rysunki samochod\u00f3w; on jest tylko na ich tle, za\u015b funkcja, jak\u0105 ma do spe\u0142nienia, jest czytelna: bo jakkolwiek widzimy tu rysunki \u201eprawdziwych\u201d samochod\u00f3w znanych z katalogu samochodowego dealera, to posta\u0107 pajacyka zmienia ich status radykalnie. Pajacyk zdaje si\u0119 by\u0107 groteskowo przepracowan\u0105 figur\u0105 corbusierowskiego modulora, kt\u00f3ra sprowadza to\u017csamo\u015b\u0107 samochodu do zabawki. <\/p>\n\n\n\n

Tu rodzi si\u0119 jednak w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy mamy do czynienia z przedstawieniem jednego modelu samochodu w r\u00f3\u017cnych uj\u0119ciach, czy mo\u017ce z trzema r\u00f3\u017cnymi modelami, co zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107 subtelne r\u00f3\u017cnice, dostrzegalne gdy tylko spr\u00f3bujemy zabawi\u0107 si\u0119 w: znajd\u017a r\u00f3\u017cnic\u0119? I czy istotnie jest to odwzorowanie zgodne z regu\u0142ami widzenia perspektywicznego, a wi\u0119c czy to, na co patrzymy, jest zgodne z tym, co wiemy o przedmiocie? Wystarczy rzut oka, by przekona\u0107 si\u0119, \u017ce szkice samochodu (a tak\u017ce czerwonego roweru) wprost rujnuj\u0105 to, co w psychologii percepcji okre\u015bla si\u0119 jako nastawienie percepcyjne (perceptual set<\/em>), czyli wst\u0119pne przygotowanie umys\u0142u do odbioru okre\u015blonej informacji. Libera wywo\u0142uje u odbiorcy stan niepewno\u015bci co do jego wiedzy o rzeczywisto\u015bci: pokazuje informacj\u0119 dwuznaczn\u0105, kt\u00f3ra sugeruje widzowi, co powinien zobaczy\u0107. I je\u015bli z pocz\u0105tku jeste\u015bmy we w\u0142adzy tej sugestii (recte<\/em> artysty) i widzimy \u2013 bo chcemy widzie\u0107 \u2013 obraz samochodu\/roweru, to szybko odkrywamy, \u017ce ogl\u0105dany przedmiot jest zupe\u0142nie nieadekwatny wobec rzeczywisto\u015bci: ko\u0142a si\u0119 wyginaj\u0105, kszta\u0142t karoserii czy ramy roweru przecz\u0105 logice konstrukcji, cz\u0119\u015bci urz\u0105dzenia urywaj\u0105 si\u0119 w nieoczekiwanych miejscach, bry\u0142a jest nieforemna i irytuj\u0105co dziwaczna.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Libera, fotografia z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

5. Co wobec tego przedstawiaj\u0105 te rysunki? Rodzaj precesji, kt\u00f3ra produkuje mutacje przedmiot\u00f3w? Hybryd\u0119 z serii \u201efigur niemo\u017cliwych\u201d? Wydaje si\u0119, \u017ce patrzymy na \u201ezwyk\u0142e\u201d przedstawienia tr\u00f3jwymiarowych figur na p\u0142aszczy\u017anie, podczas gdy zdaj\u0105 si\u0119 one by\u0107 wprost ilustracj\u0105 problemu opisanego przez Leibniza: prowadz\u0105 do pomieszania tego, co si\u0119 widzi, z tym, co si\u0119 wie, czyli do wzi\u0119cia skutku za przyczyn\u0119 (widzimy przedmiot, ergo przyczyn\u0119, podczas gdy widzimy jedynie wizerunek na siatk\u00f3wce oka, ergo skutek). Kluczem do tych rysunk\u00f3w jest konstatacja, \u017ce ich \u017ar\u00f3d\u0142em nie jest fizycznie istniej\u0105cy \u201eprawdziwy\u201d obiekt (samoch\u00f3d czy rower i\/lub jego model), ale jego fotografia pochodz\u0105ca z katalog\u00f3w reklamowych. Tematem rysunk\u00f3w Libery jest wi\u0119c obraz obrazu, percypowany jako rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra odnosi si\u0119 tylko do siebie samej, a nie do tego, czego jest reprezentacj\u0105. Libera u\u017cy\u0142 tutaj metody przetestowanej we wcze\u015bniejszych swoich cyklach fotograficznych, w kt\u00f3rych bada\u0142 relacyjno\u015b\u0107 dwuwymiarowo\u015bci z tr\u00f3jwymiarowo\u015bci\u0105 (Bez tytu\u0142u<\/em>, 2003-2006; La Vue<\/em>, 2004-2006). Za pomoc\u0105 analogowego aparatu fotograficznego z obiektywem makro artysta wykona\u0142 w\u00f3wczas seri\u0119 wielkoformatowych zdj\u0119\u0107 przedstawiaj\u0105cych, jak zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, na po\u0142y abstrakcyjne krajobrazy. W rzeczywisto\u015bci by\u0142y to obrazy pojawiaj\u0105ce si\u0119 w szczelinach mi\u0119dzy kartkami kolorowego czasopisma czy albumu. Inspiracj\u0105 dla tych niedookre\u015blonych, niedostrzeganych, wykluczanych w procesie widzenia \u015blad\u00f3w, kt\u00f3re swoj\u0105 ukryt\u0105, \u201eperyferyjn\u0105\u201d egzystencj\u0119 ujawni\u0142y dopiero w obiektywie Libery, by\u0142a surrealistyczna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 literacka Raymonda Roussela (1877-1933), a \u015bci\u015blej eksperymentalny poemat La Vue<\/em> (Widzenie<\/em>, 1904). Pisarz u\u017cywaj\u0105c metody \u201ej\u0119zyka, kt\u00f3ry sam pisze\u201d, opisa\u0142 obrazek na miniaturowej fotografii zatopionej w obsadk\u0119 pi\u00f3ra. Rousselowska mikroobserwacja, jego \u201eoko kr\u00f3tkowidza i jego szale\u0144czo dok\u0142adna i uporczywa zdolno\u015b\u0107 obserwacji, kt\u00f3ra wszystko wyolbrzymia\u201d, i jakby powi\u0119ksza za pomoc\u0105 optycznego przyrz\u0105du: lornetki lub mikroskopu8<\/sup>, jest te\u017c cech\u0105 widzenia Libery. Zmys\u0142em uprzywilejowanym jest tutaj wzrok, kt\u00f3ry, per analogiam<\/em> z metod\u0105 rousselowsk\u0105, \u201esam widzi\u201c. Umo\u017cliwia to stworzenie \u201eopisu\u201c dubletu: opisu \u015bwiata, kt\u00f3ry \u201enie jawi si\u0119 jako rzeczywisty, ale jako ju\u017c przedstawiony. […] Wyolbrzymione powi\u0119kszenie pewnych odleg\u0142ych czy drobnych element\u00f3w nabiera w tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lnego znaczenia […]. Widok jest tutaj widokiem zmy\u015blonym. […] znajdujemy si\u0119 w p\u0142askiej i nieci\u0105g\u0142ej rzeczywisto\u015bci, gdzie ka\u017cda rzecz odsy\u0142a jedynie do samej siebie\u201c, komentuje strategi\u0119 pisarsk\u0105 Roussela Alain Robbe-Grillet9<\/sup>. Strategia ta idealnie przylega tak\u017ce do obu tych cykl\u00f3w Libery, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 ogl\u0105da\u0107 sam proces patrzenia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

6. Wzrok-widzenie jest tak\u017ce sprawcze w powstaniu tych niepokoj\u0105cych wizerunk\u00f3w samochodu, jakiego w rzeczywisto\u015bci nie ma, a kt\u00f3ry jest wytwarzany w wyniku metamorfozy obraz\u00f3w i powidok\u00f3w. Rzecz komplikuje si\u0119 dodatkowo, gdy Libera dokonuje ich konwersji i konstruuje na ich podstawie tr\u00f3jwymiarowy model. I w tym dopiero momencie ostatecznie udowadnia, \u017ce mamy do czynienia z rzeczywisto\u015bci\u0105 nieistniej\u0105c\u0105, pozorn\u0105, z fikcj\u0105 opart\u0105 na iluzji o cechach metafory, czyli figury retorycznej wpisanej w pole widzialno\u015bci. Metafora, zgodnie z greckim znaczeniem terminu, oznacza przenoszenie (translatio<\/em>) i mo\u017ce przybiera\u0107 posta\u0107 metafory realnej (real metaphor<\/em>) w postaci konceptualnych obraz\u00f3w, czyli takich, kt\u00f3re przedstawiaj\u0105 nie zewn\u0119trzne, zmys\u0142owe rzeczy, ale ich umys\u0142owe obrazy, jakie cz\u0142owiek tworzy sobie w wyniku do\u015bwiadczenia (wiedzy). Jedn\u0105 z form tych konceptualnych obraz\u00f3w s\u0105 obrazy p\u0142askie, kt\u00f3re manifestuj\u0105 swoj\u0105 p\u0142asko\u015b\u0107, maj\u0105c na celu wyja\u015bnienie tego, co przedstawiaj\u0105, czyli ukazanie poj\u0119cia przedmiotu10<\/sup>. Tak powstaje metafora podw\u00f3jna, kt\u00f3ra oparta jest na mechanizmie \u201etransformacji jednego materia\u0142u we wska\u017anik innego\u201d, za\u015b jako jej szczeg\u00f3lna odmiana wskazywany jest model dwuwymiarowy, w odr\u00f3\u017cnieniu od modelu tr\u00f3jwymiarowego, kt\u00f3ry funkcjonuje jako metafora realna i mo\u017ce by\u0107 traktowany jako obiekt-orygina\u014211<\/sup> .\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Libera, fotografia z cyklu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Styropianowa atrapa \u201esamochodu\u201d nie jest wi\u0119c mimetycznym odtworzeniem samochodu, lecz przestrzenn\u0105 restytucj\u0105 jego obrazu, takiego, jaki zdeformowany powstaje w obiektywie aparatu fotograficznego, kt\u00f3ry tym samym podwa\u017ca status fotografii jako dokumentu. Ta \u201enaukowa\u201d strategia s\u0142u\u017cy poznaniu. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Libera zajmuje tu pozycj\u0119 artysty-naukowca pod\u0105\u017caj\u0105cego za pogl\u0105dem Levi-Straussa, \u017ce zadanie artysty polega na wytworzeniu materialnego przedmiotu, kt\u00f3ry b\u0119d\u0105c dzie\u0142em sztuki, jest jednocze\u015bnie przedmiotem wiedzy, efektem my\u015blenia naukowego: obraz jako zredukowany model orygina\u0142u s\u0142u\u017cy poznaniu \u201ei je\u015bli nawet jest to iluzja, to chodzi tu w\u0142a\u015bnie o stworzenie i podtrzymanie tej iluzji, poniewa\u017c daje ono satysfakcj\u0119 intelektualn\u0105 i przyjemno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 cho\u0107by z tego w\u0142a\u015bnie powodu mo\u017cna nazwa\u0107 estetyczn\u0105\u201d12<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

7. W tym planie obna\u017cony zostaje przez Liber\u0119, w dzisiejszym posthumanistycznym paradygmacie, analizowany w sztuce od stuleci mechanizm \u0142udz\u0105cego oka, kt\u00f3ry zawarty jest w dw\u00f3ch kantowskich poj\u0119ciach: iluzji, b\u0119d\u0105cej w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 sztuki i definiowanej jako estetyczny poz\u00f3r (iluzja estetyczna), produkt kreatywnej wyobra\u017ani, \u201ezmys\u0142owe zjawisko, kt\u00f3re umys\u0142 rozpoznaje jako [\u2026] wywo\u0142ane przez sam\u0105 natur\u0119 percepcji\u201d13<\/sup>, oraz obcej sztuce deluzji, definiowanej jako oszustwo, autorytatywnie narzucaj\u0105ce widzowi obraz. Problem iluzji-deluzji opiera si\u0119 na tym, co okre\u015bli\u0107 mo\u017cna jako tour de force<\/em>: na tym, czy obraz \u0142udzi oko (trompe-l’oeil<\/em>), to znaczy, czy jest fikcj\u0105, na kt\u00f3r\u0105 zgadza si\u0119 widz, wiedz\u0105c, \u017ce ma przed sob\u0105 tylko obraz; czy te\u017c obraz jest trompe-l’esprit<\/em>, czyli zwodzi umys\u0142 w celu oszukania widza, \u017ce ma przed sob\u0105 realny przedmiot, a nie jego obraz14<\/sup>. M\u00f3wi\u0105c inaczej, makieta Libery i jej \u201edokumentacja\u201d ujawnia istot\u0119 adornowskiego paradoksu: mamy tu do czynienia z dzie\u0142em sztuki, kt\u00f3re, jak to ujmuje Adorno, jest \u201eaktem ekwilibrystycznym\u201d, pozorem udaj\u0105cym to, czym w istocie nie jest, paradoksem, ujawnieniem tego, co niemo\u017cliwe, nie do zrealizowania15<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Ale to poz\u00f3r warunkuje istnienie prawdy: \u201enie by\u0142oby prawdy, gdyby nie by\u0142a pozorem i nie przejawia\u0142a si\u0119\u201d (Hegel)16<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Libera, dokumentacja z realizacji projektu “Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska”, 2010<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Z tym heglowskim aksjomatem mierzy si\u0119 nieustannie Libera, cho\u0107 nie odwo\u0142uje si\u0119 expressis verbis<\/em> ani do Hegla, ani te\u017c do Schopenhauera, aczkolwiek to ten filozof przekonywa\u0142, \u017ce do zrozumienia tego, czym jest idea, prowadzi nas nie to, co rzeczywiste, ale obraz definiowany jako przedmiot, kt\u00f3ry dopiero po przefiltrowaniu przez podmiot ujawnia si\u0119 nam jako forma17<\/sup>. Ale nawet je\u015bli Libera nie przywo\u0142uje wprost tej filozoficzno-teoretycznej doktryny, to przecie\u017c wida\u0107, \u017ce jego sztuka jest w oczywisty spos\u00f3b w niej zakorzeniona. Pytanie o prawd\u0119 (prawdom\u00f3wno\u015b\u0107) obrazu, sprawcze dla, fundamentalnej w historii sztuki, teorii obrazu jako z\u0142udnej fikcji, Libera przepracowuje w paradygmacie wsp\u00f3\u0142czesnej kultury wizualnej, kt\u00f3ra teraz skupia si\u0119 na konwencjach obrazowania rozumianych jako konwencja spo\u0142eczna. W centrum (i u \u017ar\u00f3de\u0142) sztuki Libery i jej relacji z rzeczywisto\u015bci\u0105 mo\u017cna wi\u0119c dostrzec stary plato\u0144sko-kantowski kanon: problem postrzegania \u015bwiata przez pryzmat dychotomii rzeczywisto\u015b\u0107-poz\u00f3r, obraz i jego model jako gra z kulturowymi konwencjami obrazowania, sprawczymi w ustanawianiu re\u017cym\u00f3w widzenia-w\u0142adzy.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

8. Libera jest artyst\u0105 konfliktu. Jego celem nie jest formalizm, ale wytwarzanie konfliktu za pomoc\u0105 dekonstruowania nawyk\u00f3w widzenia, podwa\u017cania ich, uniewa\u017cniania, ods\u0142aniania dwuznaczno\u015bci kulturowej tresury, w kt\u00f3rej uczestniczymy jako (relacyjnie) widzowie-aktorzy. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska tworzy g\u0119st\u0105 sie\u0107 sens\u00f3w, w kt\u00f3rej modernistyczny linearyzm zast\u0105pi\u0142a mechanika ironii, osadzona w intertekstualno\u015bci, inwersji czy rozproszeniu. Sztuka Libery, artysty-reaserchera i antropologa, kt\u00f3ry przygl\u0105da si\u0119 kulturze wizualnej z zewn\u0105trz, z pozycji artysty, oparta jest na strategii just observe<\/em> (bada\u0107 tylko to, co wida\u0107). St\u0105d jej \u201esubwersywno\u015b\u0107\u201d: obserwuj\u0105c obraz jako (jednak) konstrukt kulturowy zdolny ustanawia\u0107 normy spo\u0142eczne, Libera podchodzi do niego z gruntu \u201erewizjonistycznie\u201d, blisko nieantropocentrycznej wsp\u00f3\u0142czesnej posthumanistyki z jej (latourowsk\u0105) koncepcj\u0105 sprawczo\u015bci przedmiot\u00f3w18<\/sup>. Ujawnia w ten spos\u00f3b istotne kontrowersje spo\u0142eczne obecne w obr\u0119bie i za spraw\u0105 obrazu, i demaskuje ironiczn\u0105 natur\u0119 kultury wizualnej jako reprezentacji, a per se<\/em> jej relacyjn\u0105, sprawcz\u0105 zdolno\u015b\u0107 wytwarzania konfliktu w kulturze rozumianej jako hybrydyczna zbiorowo\u015b\u0107.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Marta Le\u015bniakowska, dr hab., profesor nadzwyczajny w Instytucie Sztuki PAN, historyczka sztuki, wyk\u0142adowca akademicki, autorka dziesi\u0119ciu ksi\u0105\u017cek oraz wielu artyku\u0142\u00f3w z zakresu nowoczesnej sztuki, metodologii, teorii i krytyki sztuki.<\/p>\n\n\n\n

1. B. Czubak, Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska<\/em>, [w:] Rzeczywisto\u015b\u0107 jest p\u0142aska<\/em>, Fundacja Profile, Warszawa 2010, przedruk [w:] P\u0142aska rzeczywisto\u015b\u0107<\/em>, Atlas Sztuki, \u0141\u00f3d\u017a 2013.<\/p>\n\n\n\n

2. V. Jank\u00e9l\u00e9vitch, L’ironie<\/em>, Paris 1936, s. 11, [za:] M. Salwa, Iluzja w malarstwie. Pr\u00f3ba filozoficznej interpretacji<\/em>, Krak\u00f3w 2010, s. 297.<\/p>\n\n\n\n

3. Sztuka legalizowania buntu<\/em>. Zbigniew Libera w rozmowie z Bo\u017cen\u0105 Czubak, \u201eMagazyn Sztuki\u201d, 1997, nr 15, http:\/\/magazynsztuki.eu\/old\/archiwum\/nr_15\/libera\/zbigniew%20libera_sztuka_legalizowania_buntu.html<\/p>\n\n\n\n

4. E. van Alphen, Zabawa w Holokaust<\/em>, prze\u0142. K. Bojarska, \u201eLiteratura na \u015bwiecie\u201c, 2004, nr 1-2, s. 217- 243.<\/p>\n\n\n\n

5. Sztuka legalizowania  buntu…, op.cit.<\/p>\n\n\n\n

6. Sztuka legalizowania buntu…, op.cit. <\/p>\n\n\n\n

7. Sztuka legalizowania buntu…, op.cit.<\/p>\n\n\n\n

8. R. de Montesquieu, Raymond Roussel \u2013 trudny autor<\/em>, prze\u0142. W. Gilewski, \u201eLiteratura na \u015bwiecie\u201c, 2007, nr 9-10, s. 185; A. Robbe-Grillet, Zagadki i przezroczysto\u015b\u0107 u Raymonda Roussela<\/em>, prze\u0142. E. Wiele\u017cy\u0144ska, \u201eLiteratura na \u015bwiecie\u201c, 2007, nr 9-10, s. 202.<\/p>\n\n\n\n

9. A. Robbe-Grillet, Zagadki i przezroczysto\u015b\u0107…<\/em>, op.cit., s. 202-203.<\/p>\n\n\n\n

10. D. Summers, Metaphor<\/em>, [w:] Encyclopedia of Aesthetics<\/em>, Oxford 1998, s. 219-221. Szczeg\u00f3\u0142owo problem ten omawia M. Salwa, Iluzja w malarstwie…<\/em>, op.cit., s. 164-166.<\/p>\n\n\n\n

11. M. Black, Models and Metaphors<\/em>, Ithaka 1962, s. 219-243, zob. M. Salwa, op.cit., s. 164-166.<\/p>\n\n\n\n

12. C. Levi-Strauss, My\u015bl nieoswojona<\/em>, t\u0142um. A. Zaj\u0105czkowski, Warszawa 1969, s. 41.<\/p>\n\n\n\n

13. F. Burwick, The Grotesque: Illusion vs. Delusion<\/em>, [w:] Aesthetic Illusion. Theoretical and Historical Approaches<\/em>, ed. F. Burwick, W. Pape, Berlin-New York 1990, s. 126.<\/p>\n\n\n\n

14. M. Salwa, Iluzja w malarstwie<\/em>, op. cit.,\u00a0 s. 39-41.<\/p>\n\n\n\n

15. T. W. Adorno, Teoria estetyczna<\/em>, t\u0142um. K. Krzemienowa, Warszawa 1994, s. 195-198.<\/p>\n\n\n\n

16. G.W.F. Hegel, Wyk\u0142ady o estetyce<\/em>, t\u0142um. J. Grabowski, A. Landman, Warszawa 1964, t. 1, s. 15.<\/p>\n\n\n\n

17. A. Schopenhauer, W poszukiwaniu m\u0105dro\u015bci \u017cycia. Parerga i paralipomena<\/em>, t\u0142um. J. Garewicz, K\u0119ty 2004, t. 2, s. 361-362.<\/p>\n\n\n\n

18. B. Latour, Przedmioty tak\u017ce posiadaj\u0105 sprawczo\u015b\u0107<\/em>, [w:] Teoria wiedzy o przesz\u0142o\u015bci na tle wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyki. Antologia<\/em>, red. E. Doma\u0144ska, Pozna\u0144 2010, s. 519-554.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marta Le\u015bniakowska<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[152],"class_list":["post-13919","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-libera_plaska_rzeczywistosc"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13919","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13919"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13919\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13955,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13919\/revisions\/13955"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13919"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13919"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13919"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}