Niezdolno\u015b\u0107 odczucia czym jest cierpienie i \u015bmier\u0107 drugiego cz\u0142owieka, stanowi barier\u0119 uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 przedstawienie horroru. \u201eW naj\u015bmielszej wyobra\u017ani nikt sobie takiego obrazu nie wytworzy, jak to com widzia\u0142 i prze\u017cy\u0142 \u2013 uprzedza Wiernik. \u2013 R\u00f3wnie\u017c \u017cadne pi\u00f3ro tego nie opisze\u201d2<\/sup>. Je\u015bli dla cz\u0142owieka, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 Zag\u0142ad\u0119, jest to niemo\u017cliwe \u2013 tym bardziej dla pokole\u0144 urodzonych po wojnie. Rezygnuj\u0105c z wizualizacji przemocy i okrucie\u0144stwa, nie d\u0105\u017c\u0119 do stworzenia bezpiecznej zas\u0142ony przed niewyra\u017calnym i niewyobra\u017calnym. Nie wprowadzam symbolicznej pustki, eufemizmu, metafory. Taka postawa by\u0142aby ucieczk\u0105. Kiedy Georges Didi-Huberman pojecha\u0142 do Birkenau, wszed\u0142 na wie\u017c\u0119 stra\u017cnicz\u0105 i spojrza\u0142 na ramp\u0119, powiedzia\u0142 do siebie: \u201eTo niewyobra\u017calne, czyli musz\u0119 to sobie wyobrazi\u0107 mimo wszystko. Aby chocia\u017c co\u015b przedstawi\u0107, jakie\u015b minimum z tego, co mo\u017cemy pozna\u0107\u201d3<\/sup>. Tutaj owym minimum poznania i przedstawienia jest tylko to, co potrafi\u0142 z otch\u0142ani swojego do\u015bwiadczenia przekaza\u0107 nam \u015bwiadek i to, co jeste\u015bmy w stanie sobie wyobrazi\u0107. \u00a0<\/p>\n\n\n\n Zas\u0142ona widocznego spada r\u00f3wnie\u017c, kiedy udajemy si\u0119 do miejsc Zag\u0142ady, na przyk\u0142ad do Treblinki. Zamiast zwyczajnego, spokojnego widoku wioski, lasu, p\u00f3l, widzimy krwawe sceny, kt\u00f3re si\u0119 tam rozgrywa\u0142y. I tutaj patrzenie zostaje zast\u0105pione wyobra\u017ani\u0105. Nie sprzyja jej szczeg\u00f3lnie ogl\u0105danie pomnika, kt\u00f3ry raczej owija pami\u0119\u0107 estetycznym i abstrakcyjnym woalem, ni\u017c j\u0105 ods\u0142ania. Miejsce nabiera znacze\u0144 dzi\u0119ki naszej \u015bwiadomo\u015bci i wiedzy o nim, a nie poprzez to, co widzimy. <\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna nie je\u017adzi\u0107 do miejsc naznaczonych zbrodni\u0105 eksterminacji \u017byd\u00f3w. Zamkn\u0105\u0107 ten ciemny rozdzia\u0142 historii w imi\u0119 zasady, \u017ce \u201e\u017cycie musi toczy\u0107 si\u0119 dalej\u201d. Jest to zrozumia\u0142a zas\u0142ona zapomnienia, kt\u00f3ra tym co prze\u017cyli, pozwala dalej \u017cy\u0107. Zastanawiaj\u0105ca jest natomiast zas\u0142ona wyparcia u tych, kt\u00f3rzy winni pami\u0119ta\u0107. W sztuce takiego wyboru dokona\u0142 w swojej tw\u00f3rczo\u015bci Gerhard Richter, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 postaw\u0119 tabula rasa<\/em>. Gest zacierania b\u0105d\u017a wymazywania wstydliwej przesz\u0142o\u015bci jest u niego wszechobecny: gdy niszczy wi\u0119kszo\u015b\u0107 swoich prac sprzed 1962 r. w szczeg\u00f3lno\u015bci portret Hitlera; gdy zaciera portret wujka Rudiego w mundurze, tak aby sta\u0142 si\u0119 nieostry, lub kiedy plami i niemal zamalowuje nieprzejrzyst\u0105 farb\u0105 pami\u0105tkowe zdj\u0119cia. Nieostro\u015b\u0107 w jego malarstwie jest synonimem dwuznaczno\u015bci: artysta unika zaj\u0119cia jednoznacznego stanowiska etycznego i nadania tym samym swoim pracom znaczenia politycznego.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Problem nieostro\u015bci obrazu i jego zwi\u0105zku z przesz\u0142o\u015bci\u0105 sta\u0142 si\u0119 centralnym problemem mojej sztuki. Inaczej do niego podchodz\u0119 ni\u017c Gerhard Richter. Nieostro\u015b\u0107 nie jest celem, lecz etapem. Nie wymazaniem, lecz kwesti\u0105 widoczno\u015bci, trudno\u015bci widzenia. Filtr\u00f3w, kt\u00f3re utrudniaj\u0105 widzenie, jest wiele: atmosferyczne, zale\u017c\u0105ce od pogody; materialne \u2013 ekrany, szyby, pryzmaty; \u015bwietlne, malarskie, jak te\u017c zwi\u0105zane z mechanicznymi \u015brodkami utrwalania i przetwarzania obrazu; jest nim te\u017c ruch utrudniaj\u0105cy uchwycenie formy czy wreszcie ograniczona wydolno\u015b\u0107 oka. Brak ostro\u015bci sprawia, \u017ce obrazy, kt\u00f3re maluj\u0119, nie s\u0105 postrzegalne natychmiast, lecz daj\u0105 si\u0119 odkrywa\u0107 stopniowo, powoli. Patrzenie na obraz oscyluje mi\u0119dzy pragnieniem a rozczarowaniem. To odkrywanie, czy raczej ods\u0142anianie obrazu, jest nie tylko ogl\u0105daniem przestrzeni, ale r\u00f3wnie\u017c do\u015bwiadczeniem czasu. W astrofizyce patrzenie w g\u0142\u0105b przestrzeni kosmicznej jest badaniem przesz\u0142o\u015bci wszech\u015bwiata. Podobnie dla mnie \u2013 problem widoczno\u015bci \u0142\u0105czy si\u0119 z problemem pami\u0119ci Zag\u0142ady.\u00a0<\/p>\n\n\n\n O ile ods\u0142anianie traumatycznej przesz\u0142o\u015bci jest skazane na niedope\u0142nienie, wzbudza niedosyt, melancholi\u0119, tak psychoanalityczne nazwanie traumy, umo\u017cliwia r\u00e9silience \u2013 zrozumienie jej na tyle, aby mo\u017cna z ni\u0105 dalej \u017cy\u0107. Nieostro\u015b\u0107 obrazu odnosz\u0105cego si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci mo\u017ce by\u0107 odbierana jako metafora krucho\u015bci i ulotno\u015bci pami\u0119ci. Dla mnie jest przede wszystkim wyzwaniem: w jakim stopniu niedok\u0142adno\u015b\u0107, nieostro\u015b\u0107 i sztuczno\u015b\u0107 obrazu (zar\u00f3wno malarskiego, jak i medialnego, fikcji czy dokumentu) pozwalaj\u0105 dociera\u0107 do przesz\u0142o\u015bci. Pami\u0119\u0107 jest filtrem, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce obraz zanika, oscyluje pomi\u0119dzy widocznym a niewidzialnym (bo niemo\u017cliwym do zobaczenia). Natomiast ods\u0142anianie pami\u0119ci d\u0105\u017cy do rozproszenia tej mg\u0142y. Stawia nie tyle problem widoczno\u015bci, ile znaczenia tego, co widzimy lub czego nie mo\u017cemy zobaczy\u0107. W procesie ods\u0142aniania pami\u0119ci czytelno\u015b\u0107 staje si\u0119 r\u00f3wnie wa\u017cna jak widoczno\u015b\u0107, s\u0142owo i nazwa staj\u0105 si\u0119 uzupe\u0142nieniem obrazu. <\/p>\n\n\n\n W procesie tym problem estetyczny, dotycz\u0105cy mo\u017cliwo\u015bci przedstawiania i wyra\u017cania przesz\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza, kiedy nie ma ju\u017c praktycznie \u015blad\u00f3w ani \u015bwiadk\u00f3w \u2013 staje si\u0119 problemem etycznym: czy mamy prawo uzna\u0107 spraw\u0119 pami\u0119ci Zag\u0142ady za przebrzmia\u0142\u0105? Wyb\u00f3r etyczny z kolei \u2013 opowiedzenie si\u0119 za obrazem, \u015bwiadectwem i przekazywaniem pami\u0119ci \u2013 stawia problem polityczny: po co wci\u0105\u017c wraca\u0107 do przesz\u0142o\u015bci, czy nie nale\u017cy raczej zajmowa\u0107 si\u0119 tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 i przysz\u0142o\u015bci\u0105? Pytanie o sens przypominania Zag\u0142ady dzisiaj jest pytaniem o jej zwi\u0105zek z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. \u201eNiech ludzie wiedz\u0105. Niech \u015bwiat ca\u0142y wie, co to jest \u201ekultura zachodnia\u201d \u2013 odpowiada Wiernik4<\/sup>. Maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce Zag\u0142ada by\u0142a absolutnym upadkiem nowoczesnej, racjonalnej cywilizacji, w kt\u00f3rej \u017cyjemy, uwa\u017cam, \u017ce pami\u0119\u0107 o niej jest wci\u0105\u017c aktualna, co wi\u0119cej niezb\u0119dna. Jest ona paradygmatem narzucaj\u0105cym ci\u0105g\u0142\u0105 weryfikacj\u0119 moralnego stanu wsp\u00f3\u0142czesnych spo\u0142ecze\u0144stw. \u015awiadomo\u015b\u0107 krytyczna i wra\u017cliwo\u015b\u0107 moralna, wywodz\u0105ce si\u0119 z refleksji nad Zag\u0142ad\u0105, to podstawowe warto\u015bci, na kt\u00f3rych opieraj\u0105 si\u0119 demokracje. Nie mo\u017cna ich zamkn\u0105\u0107 w przesz\u0142o\u015bci. Chodzi o to, jak pisze Tzvetan Todorov, aby\u015bmy \u201enie pozostaj\u0105c uwi\u0119zieni w przesz\u0142o\u015bci, pos\u0142ugiwali si\u0119 ni\u0105 na rzecz tera\u017aniejszo\u015bci\u201d 5<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n 1. Jankiel Wiernik, Rok w Treblince. A Year in Treblinka<\/em>, Rada Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa, Warszawa 2003, s. 13.<\/p>\n\n\n\n 2. Ibidem, s. 12.<\/p>\n\n\n\n 3. Georges Didi-Huberman, \u00c9corces<\/em>, Pary\u017c 2011, s. 30.\u00a0<\/p>\n\n\n\n 4. Jankiel Wiernik, op. cit., s. 12.<\/p>\n\n\n\n 5. Tzvetan Todorov, Les abus de la m\u00e9moire<\/em>, Pary\u017c 2004, s. 61.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zofia Lipecka<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[150],"class_list":["post-13861","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-zofia_lipecka"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13861","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13861"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13861\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13865,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13861\/revisions\/13865"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13861"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13861"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13861"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/Deutchland_01-1024x796.jpg\")