{"id":13846,"date":"2013-04-15T11:00:00","date_gmt":"2013-04-15T11:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=13846"},"modified":"2022-08-29T12:15:11","modified_gmt":"2022-08-29T12:15:11","slug":"ksztalt-pamieci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/ksztalt-pamieci\/","title":{"rendered":"Kszta\u0142t pami\u0119ci"},"content":{"rendered":"\n

Piotr Kosiewski:<\/strong> W 2001 roku powstaje instalacja “Po Jedwabnem” dotycz\u0105ca Zag\u0142ady. Zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 Pani ku przesz\u0142o\u015bci. Dlaczego?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zofia Lipecka:<\/strong> To nie by\u0142 jaki\u015b wykoncypowany wyb\u00f3r, lecz bezpo\u015brednia reakcja na ksi\u0105\u017ck\u0119 S\u0105siedzi<\/em> Jana Tomasza Grossa, a przede wszystkim na debat\u0119, kt\u00f3r\u0105 ona wywo\u0142a\u0142a. Pos\u0142u\u017cy\u0142am si\u0119 wideo i lustrami, aby stworzy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 konfrontacji twarz\u0105 w twarz z wypart\u0105 histori\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Pojawiaj\u0105 si\u0119 w niej twarze os\u00f3b z r\u00f3\u017cnych pokole\u0144, kultur, narodowo\u015bci. Ta praca prowokuje do postawienia pytania o problem uniwersalizacji Zag\u0142ady.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Tak, i poruszy\u0142a go El\u017cbieta Janicka w tek\u015bcie towarzysz\u0105cym wystawie Po Jedwabnem<\/em> w Zach\u0119cie. Musz\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce mnie nie chodzi\u0142o o uniwersalizacj\u0119. Przytocz\u0119 fragment wyk\u0142adu, kt\u00f3ry wyg\u0142osi\u0142am w 2011 roku w \u00c9cole Pratique des Hautes \u00c9tudes: \u201eChcia\u0142am skonfrontowa\u0107 widza, w szczeg\u00f3lno\u015bci polskiego, z histori\u0105 Zag\u0142ady, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w Polsce i za kt\u00f3r\u0105 Polacy s\u0105 po cz\u0119\u015bci odpowiedzialni. Nie chodzi\u0142o mi jednak o to, by stygmatyzowa\u0107 Polak\u00f3w jako grup\u0119. […] Instalacj\u0119 kierowa\u0142am do jednostek, dlatego filmowa\u0142am osoby ro\u017cnych narodowo\u015bci, kultur i pokole\u0144. Je\u015bli Po Jedwabnem nabra\u0142o charakteru uniwersalnego, czy raczej mi\u0119dzynarodowego, nie znaczy to jednak, \u017ce wpisuje si\u0119 w dyskurs uniwersalizacji Zag\u0142ady\u201d.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Do tematyki Zag\u0142ady wr\u00f3ci\u0142a Pani w nast\u0119pnych pracach, tak\u017ce w cyklu obraz\u00f3w “Projekt Treblinka”, jednak za ka\u017cdym razem m\u00f3wi Pani o wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. W “Po Jedwabnem” widzimy wsp\u00f3\u0142czesnych nam ludzi, a na obrazach aktualny widok Treblinki czy O\u015bwi\u0119cimia.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Nie chodzi mi o opowiadanie historii poprzez odtwarzanie minionych wydarze\u0144, lecz o spojrzenie na histori\u0119 dzisiaj. W jaki spos\u00f3b obecnie funkcjonuje pami\u0119\u0107, szczeg\u00f3lnie pami\u0119\u0107 o Zag\u0142adzie. A przede wszystkim \u2013 co mnie teraz interesuje \u2013 w jaki spos\u00f3b t\u0119 pami\u0119\u0107 przekazywa\u0107. Wracaj\u0105c za\u015b do kwestii uniwersalizacji Zag\u0142ady, jest to nie tyle problem wsp\u00f3\u0142czesny, ile epoki komunizmu. W \u00f3wczesnym dyskursie o drugiej wojnie \u015bwiatowej pomijano Zag\u0142ad\u0119 i nie nazywano jej po imieniu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, “A la recherche de l’\u00e2me perdue”, 1986, akryl na p\u0142\u00f3tnie, 162 x 260 cm<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>M\u00f3wiono o zbrodniach hitlerowskich, nie podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce ich ofiar\u0105 padali przede wszystkim \u017bydzi. Dopiero po upadku komunizmu zmienia\u0142 si\u0119 spos\u00f3b patrzenia na Holocaust w Polsce i innych krajach post-komunistycznych.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Przede wszystkim do \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej dotar\u0142o, \u017ce \u2013 jak pisa\u0142 Henryk Grynberg \u2013 nie by\u0142a to zbrodnia na cz\u0142owieku, lecz na \u017bydach. Zreszt\u0105 problem uniwersalizacji nie jest tylko zwi\u0105zany z Polsk\u0105 i blokiem wschodnim. W 1955 r. powstaje Nuit et Brouillard<\/em> Alain’a Resnaisa, jeden z pierwszych wa\u017cnych film\u00f3w na temat oboz\u00f3w koncentracyjnych w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. W \u017cadnym momencie nie pada w nim s\u0142owo \u017byd! Zar\u00f3wno w dyskursie alianckim, jak i w dyskursie w bloku komunistycznym nie by\u0142o mowy o eksterminacji \u017byd\u00f3w.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Jednak ostatnie dekady przynios\u0142y zmian\u0119 tego spojrzenia, do czego przyczyni\u0142 si\u0119 m.in. “Shoah” Claude’a Lanzmanna z 1985 roku. Ale dlaczego arty\u015bci wizualni si\u0119gn\u0119li po t\u0119 tematyk\u0119?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> W Polsce?\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Tak, ale nie tylko.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>W Polsce zapewne przyczyni\u0142 si\u0119 do tego upadek komunizmu. Powsta\u0142y nowe mo\u017cliwo\u015bci bada\u0144 historycznych, otwarto archiwa. Zacz\u0119to na ten temat dyskutowa\u0107. I tym tropem poszli arty\u015bci. A na Zachodzie? Nie wiem, czy dosz\u0142o do tak wielkiej zmiany. Na pewno tu arty\u015bci s\u0105 mniej uwra\u017cliwieni na t\u0119 tematyk\u0119. We Francji np. nie znajduje ona specjalnego odd\u017awi\u0119ku. Owszem, w tym roku w normandzkim mie\u015bcie Coutances stowarzyszenie licealist\u00f3w zajmuj\u0105ce si\u0119 pami\u0119ci\u0105 Zag\u0142ady zorganizowa\u0142o wystaw\u0119 mojego cyklu obraz\u00f3w Projekt Treblinka<\/em>. Ale to wyj\u0105tek. Mimo wszystko nadal jest obecny, i to nie tylko w Polsce, dyskurs celowo ignoruj\u0105cy specyfik\u0119 Zag\u0142ady i tym samym rozmywaj\u0105cy odpowiedzialno\u015b\u0107.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Czy do zmiany my\u015blenia o Zag\u0142adzie nie przyczyni\u0142o si\u0119 inne spojrzenie na przesz\u0142o\u015b\u0107, zwr\u00f3cenie uwagi na jednostkowe dzieje, i to tych, kt\u00f3rych cz\u0119sto pomijano: ofiar, mniejszo\u015bci, grup marginalizowanych? Zaczynaj\u0105 powstawa\u0107 opracowania pokazuj\u0105ce przesz\u0142o\u015b\u0107 z ich punktu widzenia, a nie jakich\u015b abstrakcyjnych zbiorowo\u015bci czy te\u017c uprzywilejowanych jednostek. Zreszt\u0105 te jednostkowe \u015bwiadectwa tak\u017ce Pani wykorzystuje.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Dzi\u015b opr\u00f3cz historii Zag\u0142ady bada si\u0119 histori\u0119 pami\u0119ci o Zag\u0142adzie. Annette Wieviorka wprowadzi\u0142a problem \u015bwiadka i tego, w jaki spos\u00f3b wp\u0142ywa on na pami\u0119\u0107 o Holocau\u015bcie. A dla mnie \u015bwiadectwa s\u0105 bezcennym materia\u0142em. Do\u015bwiadczenia jednostek najlepiej przybli\u017caj\u0105 nam przesz\u0142o\u015b\u0107 i pozwalaj\u0105 j\u0105 sobie w pewnym stopniu wyobrazi\u0107.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, “D\u00e9part de Lodz”, 2007, olej na p\u0142\u00f3tnie, 54 x 65 cm<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>W Pani instalacji “Po Jedwabnem” s\u0105 trzy elementy: wspomnienie Szmula Wasersztajna o wydarzeniach 10 lipca 1941 roku czytane przez Andrzeja Seweryna, ekrany, na kt\u00f3rych widzimy twarze os\u00f3b, s\u0142uchaj\u0105cych tej relacji oraz lustra. One powoduj\u0105, \u017ce zmienia si\u0119 status widza. W lustrzanych odbiciach widzowie widz\u0105 siebie i w\u0142asny odbi\u00f3r s\u0142\u00f3w Wasersztajna.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Widz, s\u0142uchaj\u0105c \u015bwiadectwa, zostaje zmuszony do konfrontacji z t\u0105 histori\u0105. A lustra sprawiaj\u0105, \u017ce przestaje by\u0107 widzem i staje si\u0119 wsp\u00f3\u0142uczestnikiem tego, co si\u0119 dzieje w tej przestrzeni.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Prze\u0142amuje Pani dychotomi\u0119 na ogl\u0105daj\u0105cego i to, co jest ogl\u0105dane.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Sama forma instalacji sprawia, \u017ce wideo odbieramy inaczej ni\u017c film ogl\u0105dany w sali kinowej. Materia\u0142 filmowy wykorzystany w mojej instalacji r\u00f3\u017cni si\u0119 te\u017c od np. S\u0105siad\u00f3w<\/em> Agnieszki Arnold. Nie jest to film dokumentalny. Nie pokazuj\u0119 ofiar, ani sprawc\u00f3w. Nie odtwarzam przebiegu wydarze\u0144. Stawiam odbiorc\u0119 w sytuacji, w kt\u00f3rej nie jest on widzem, ale dos\u0142ownie, fizycznie staje si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 instalacji, mo\u017ce dotkn\u0105\u0107 ekranu. Jest to sytuacja prowokuj\u0105ca, sk\u0142aniaj\u0105ca widza do tego, by nie pozostawa\u0142 oboj\u0119tny wobec tej historii.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Ta praca zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 raczej o pami\u0119ci wydarze\u0144, a nie o nich samych.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Tak w\u0142a\u015bnie jest. Sam tytu\u0142 Po Jedwabnem<\/em> (a nie O Jedwabnem<\/em>) wskazuje, \u017ce jest to praca krytyczna na temat pami\u0119ci o tych wydarzeniach, a nie na temat samych wydarze\u0144.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Philippe Piguet pisze, maj\u0105c na my\u015bli” Po Jedwabnem” autorka \u201enieufnie odnosi si\u0119 do tego wszystkiego, co mog\u0142oby przyczyni\u0107 si\u0119 do odtworzenia konkretnego kszta\u0142tu wydarze\u0144, kt\u00f3re nie istniej\u0105 ju\u017c ani w realnej przestrzeni, ani w czasie\u201d. To spostrze\u017cenie mo\u017cna odnie\u015b\u0107 tak\u017ce do kolejnych Pani prac. Nie pr\u00f3buje Pani rekonstruowa\u0107 tamtych wydarze\u0144.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Przywo\u0142uj\u0119 je tylko za pomoc\u0105 relacji \u015bwiadka. Szmula Wasersztajna w Po Jedwabnem<\/em> i Jankiela Wiernika w instalacji Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Tak. Tylko nie zostaje ono poddane \u201eobr\u00f3bce artystycznej\u201d: nie jest przetwarzane, etc. Zostaje cytatem umieszczonym w obr\u0119bie wsp\u00f3\u0142czesnego dzie\u0142a.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Owszem, jest punktem wyj\u015bcia i elementem, na kt\u00f3rym oparta jest ca\u0142a instalacja.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Dopytuj\u0119 o to, poniewa\u017c niedawno w Polsce dosz\u0142o, przy okazji filmu “W ciemno\u015bci” Agnieszki Holland, do kolejnej ods\u0142ony dyskusji o mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia sztuki o Zag\u0142adzie. Podkre\u015blano w niej, \u017ce musimy pozosta\u0107 przy \u015bwiadectwach, a nie wolno tworzy\u0107 dzie\u0142 o Holocau\u015bcie.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Adorno twierdzi\u0142, \u017ce po O\u015bwi\u0119cimiu nie mo\u017cna ju\u017c pisa\u0107 poezji. Uwa\u017cam, \u017ce jest to w pewnym sensie pozycja przegrana, poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie poprzez wsp\u00f3\u0142czesne dzie\u0142a sztuki zachowuje si\u0119 pami\u0119\u0107 o Zag\u0142adzie; poprzez teksty i obrazy. Czy jest to film historyczny, taki jak W ciemno\u015bci<\/em> Agnieszki Holland, czy dokumentalny, np. Shoah<\/em> Claude’a Lanzmanna, czy te\u017c moje instalacje wideo i obrazy na p\u0142\u00f3tnie. My\u015bl\u0119, \u017ce nie jest to problem przeciwstawiania dokumentu i fikcji, surowego \u015bwiadectwa i literatury, ale raczej problem znalezienia adekwatnej formy. M\u00f3wi\u0105c kr\u00f3tko, uwa\u017cam, \u017ce nie mo\u017cna nie przedstawia\u0107 tej historii, zw\u0142aszcza kiedy zanikaj\u0105 \u015blady po Zag\u0142adzie i odchodz\u0105 ostatni jej \u015bwiadkowie. Natomiast pytanie brzmi w jaki spos\u00f3b to robi\u0107.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>W cyklu “Projekt Treblinka”, a tak\u017ce w pracach dotycz\u0105cych O\u015bwi\u0119cimia, maluje Pani wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 drog\u0119 prowadz\u0105c\u0105 do tych miejscowo\u015bci.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Po zrealizowaniu Po Jedwabnem<\/em> odczuwa\u0142am konieczno\u015b\u0107 kontynuowania w jaki\u015b spos\u00f3b tematu pami\u0119ci Zag\u0142ady. Postanowi\u0142am co roku je\u017adzi\u0107 do Treblinki i fotografowa\u0107, a nast\u0119pnie malowa\u0107 na p\u0142\u00f3tnie wjazd do tej miejscowo\u015bci, w miejscu, gdzie znajduje si\u0119 tablica z jej nazw\u0105. W ten spos\u00f3b powsta\u0142 Projekt Treblinka<\/em>. Ten wjazd, kiedy by\u0142am tam po raz pierwszy, by\u0142 dla mnie szokiem. Podobnie zszokowa\u0142 mnie, zobaczony podczas wakacyjnej podr\u00f3\u017cy niepozorny drogowskaz z napisem O\u015bwi\u0119cim.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Co spowodowa\u0142o ten szok? Zwyczajno\u015b\u0107 tej sytuacji? Wjazd do tych miejscowo\u015bci taki sam, jak do ka\u017cdej innej w Polsce?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Kontrast pomi\u0119dzy zwyczajno\u015bci\u0105 tego miejsca a nazw\u0105 miejscowo\u015bci oraz tym wszystkim, co ta nazwa ze sob\u0105 niesie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, “Reflet Ren\u00e9 Coty”, 2007, olej na p\u0142\u00f3tnie, 114\u00a0x 162\u00a0cm<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Si\u0119gn\u0119\u0142a Pani po malarstwo, po gatunek \u2013 mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107 \u2013 najmniej odpowiedni do podejmowania takiej tematyki.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Chyba to w\u0142a\u015bnie mnie zainteresowa\u0142o, chocia\u017c widz\u0119 to dopiero teraz, z perspektywy czasu. W chwili, kiedy zdecydowa\u0142am si\u0119 malowa\u0107, nie by\u0142o to takie jasne. Natomiast czu\u0142am, \u017ce jest to niebezpieczne. Malarstwo jest pierwotn\u0105 form\u0105 sztuki. Ma bardzo d\u0142ug\u0105 histori\u0119, znacznie d\u0142u\u017csz\u0105 ni\u017c fotografia czy film. Czu\u0142am, \u017ce wa\u017cne jest skonfrontowanie tej tradycji z tematyk\u0105 Zag\u0142ady; \u017ce ma sens poruszenie tej tematyki na p\u0142\u00f3tnie, poniewa\u017c z tym wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 problemy pi\u0119kna i estetyki, tak istotne dla ca\u0142ej historii sztuki.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Od malarstwa ucieka si\u0119 w\u0142a\u015bnie z powodu jego obci\u0105\u017cenia przesz\u0142o\u015bci\u0105, rozmaitych uwik\u0142a\u0144. Pani gest mo\u017cna odczyta\u0107 jako pr\u00f3b\u0119 jego obrony.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Ja nie tyle broni\u0119 malarstwa, co zastanawiam si\u0119, dlaczego si\u0119 od niego ucieka. Jakie s\u0105 tego przyczyny?\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> I jak Pani odpowiedzia\u0142aby na to pytanie?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Przede wszystkim dlatego, \u017ce pojawi\u0142a si\u0119 konkurencja nowych medi\u00f3w: wideo i fotografii. Uwa\u017cam jednak, \u017ce ich pojawienie si\u0119 nie powinno dyskwalifikowa\u0107 malarstwa, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce ma ono d\u0142u\u017csz\u0105 histori\u0119. By\u0107 mo\u017ce ucieczka od niego jest jak\u0105\u015b ucieczk\u0105 od historii, jej b\u0142\u0119d\u00f3w i sprzeczno\u015bci. Interesuje mnie ten problem.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>A czy od malarstwa nie ucieka si\u0119 z powodu l\u0119ku przed estetyzacj\u0105, ca\u0142ym uwik\u0142aniem w problem pi\u0119kna, a tak\u017ce z powodu jego komercjalizacji? To nadal dyscyplina najbardziej \u201ewydajna\u201d na rynku sztuki.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Nie s\u0105dz\u0119 \u017ceby estetyzacja, czyli zast\u0105pienie sensu dekoracj\u0105, by\u0142a problemem wy\u0142\u0105cznie malarskim. To w og\u00f3le problem sztuki, problem poddawania si\u0119 modzie, rynkowi, rozrywce, itp. Je\u015bli chodzi o komercjalizacj\u0119, to przecie\u017c fotografia, wideo i obiekty przestrzenne s\u0105 najch\u0119tniej pokazywane na wa\u017cnych wystawach, co podnosi ich warto\u015b\u0107 handlow\u0105. A kino, jak przewidzia\u0142 Walter Benjamin, jest dzisiaj najsilniejszym przemys\u0142em kulturowym. Zatem wydaje mi si\u0119, \u017ce malarstwo ma dzi\u015b bardzo s\u0142ab\u0105 pozycj\u0119.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Obrazy z cyklu “Projekt Treblinka” s\u0105 bardzo bliskie fotografii, czym r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od Pani wcze\u015bniejszych prac malarskich, w kt\u00f3rych cz\u0119sto pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 Pani znakami i symbolami, odwo\u0142aniami do archetyp\u00f3w? W tym najnowszych pracach konfrontuje Pani malarstwo z do\u015bwiadczeniami fotografii i filmu.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Tak, moje obrazy s\u0105 bliskie fotografii, ale nie konfrontuj\u0105 si\u0119 z ni\u0105 tak jak hiperrealizm, tylko raczej si\u0119 ni\u0105 pos\u0142uguj\u0105. Interesuje mnie problem widzenia rzeczywisto\u015bci, a fotografia i wideo zwi\u0119kszaj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci oka. Jednocze\u015bnie takie malarstwo oparte na obserwacji sprawia, \u017ce odrzucam znaki i symbole, kt\u00f3re mnie kiedy\u015b interesowa\u0142y.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Dlaczego? To by\u0142 wa\u017cny w\u0105tek w Pani tw\u00f3rczo\u015bci: obrazy, w kt\u00f3rych pojawia\u0142y si\u0119 znaki, jakie\u015b zarysy przedmiot\u00f3w, istot, figur geometrycznych. Wszystko to, co Andrzej Turowski, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do Rogera Caillois, wi\u0105za\u0142 z my\u015bleniem symbolicznym. Czy dzisiaj, we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie, przestaj\u0105 by\u0107 czytelne?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Obawiam si\u0119, \u017ce one nigdy nie by\u0142y czytelne. Zawsze by\u0142y wieloznaczne, niejasne. Natomiast w przypadku Zag\u0142ady, barbarzy\u0144stwa i z\u0142a symbol nie jest dobrym \u015brodkiem wyrazu.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Trzeba m\u00f3wi\u0107 wprost?<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Po francusku m\u00f3wi si\u0119 appeler un chat un chat<\/em> \u2013 nazywa\u0107 kota kotem.<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>W projekcie “Warszawa \u2012 Ma\u0142kinia” ponownie si\u0119ga Pani po wideo. Wspomnienie Jankiela Wiernika z deportacji w 1942 roku do Treblinki jest konfrontowane ze wsp\u00f3\u0142czesnymi miejscami, w kt\u00f3rych rozgrywa\u0142y si\u0119 tamte wydarzenia. Widzimy ludzi w Warszawie, kt\u00f3rzy chodz\u0105 ulicami w miejscu dawnego getta, rozmawiaj\u0105, bawi\u0105 si\u0119, kto\u015b jedzie na rowerze\u2026 Potem widzimy jad\u0105cych w poci\u0105gu. Wreszcie zapada ciemno\u015b\u0107. S\u0142ycha\u0107 ju\u017c tylko odczytywany tekst. Ponownie zderza Pani dwie rzeczywisto\u015bci: \u015bwiadectwa ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Tak, chodzi\u0142o mi o zderzenie \u015bwiadectwa cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zosta\u0142 wywieziony na \u015bmier\u0107 do obozu zag\u0142ady z jakim\u015b banalnym do\u015bwiadczeniem: podr\u00f3\u017c\u0105 poci\u0105giem, wyjazdem na wakacje\u2026 Mam nadziej\u0119, \u017ce takie skojarzenie zapadnie w pami\u0119\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 ogl\u0105da\u0142y t\u0119 instalacj\u0119 i zostawi w niej jaki\u015b \u015blad.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Przywr\u00f3ci\u0107 pami\u0119\u0107, a jednocze\u015bnie zasygnalizowa\u0107, \u017ce by\u0142o to do\u015bwiadczenie zwyk\u0142ych ludzi?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Sprawi\u0107, aby ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 poczu\u0107, \u017ce ta sprawa go dotyczy, aby m\u00f3g\u0142 sobie dzi\u015b wyobrazi\u0107, \u017ce co\u015b takiego mo\u017ce si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 i jemu te\u017c si\u0119 przydarzy\u0107. Przy czym nie chodzi mi o emocjonaln\u0105 identyfikacj\u0119 z ofiarami, jak\u0105 proponuj\u0105 hollywoodzkie filmy. Raczej o empati\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 z refleksj\u0105 na temat tego wydarzenia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Unika Pani tak\u017ce pomnikowo\u015bci opowiadania o Zag\u0142adzie. W tych pracach nie ma patosu.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Unikam, poniewa\u017c pomnikowo\u015b\u0107 sprawia, \u017ce pami\u0119\u0107 staje si\u0119 martwa, abstrakcyjna i nabiera charakteru oficjalnego. Zreszt\u0105 dzi\u015b ju\u017c buduje si\u0119 raczej memoria\u0142y i muzea ni\u017c pomniki. Ponadto wierz\u0119, \u017ce sztuka mo\u017ce w pewien spos\u00f3b przekazywa\u0107 t\u0119 pami\u0119\u0107. Nie tylko j\u0105 dekonstruowa\u0107, ale te\u017c j\u0105 budowa\u0107. Sprawia\u0107, \u017ce odbiorca dowiaduje si\u0119 czego\u015b o przesz\u0142o\u015bci, a jednocze\u015bnie dostrzega, \u017ce ta historia wp\u0142ywa na jego \u017cycie. Wreszcie si\u0142a sztuki polega na tym, \u017ce mo\u017ce ona m\u00f3wi\u0107 o przesz\u0142o\u015bci nie tylko w momentach rocznic i na zam\u00f3wienie w\u0142adz. I, czego bym chcia\u0142a, mo\u017ce dociera\u0107 do ka\u017cdego z osobna.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> M\u00f3wi Pani: chc\u0119, by historia dociera\u0142a do ludzi. A czy dzisiaj raczej nie uciekamy od przesz\u0142o\u015bci?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Oczywi\u015bcie, wszyscy uciekamy od tego co przykre i negatywne, tym bardziej od horroru historii. Uciekamy w \u017cycie. A mnie zale\u017cy na tym, \u017ceby historia w nie wnikn\u0119\u0142a. \u017beby nie by\u0142o ono tylko nie\u015bwiadome. Wi\u0119cej, jestem przekonana, \u017ce sztuka jest niezb\u0119dna do \u017cycia. Jednak nie mo\u017cna dalej tworzy\u0107 sztuki, jak gdyby Zag\u0142ada i barbarzy\u0144stwo XX wieku nigdy si\u0119 nie wydarzy\u0142y. To jest niemo\u017cliwe.<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Przypisuje Pani sztuce bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119. Od dawna. Andrzej Turowski pisa\u0142 o Pani obrazach z lat 80. i instalacjach, \u017ce za ich pomoc\u0105 wprowadza Pani \u0142ad. To sztuka, kt\u00f3ra porz\u0105dkuje otaczaj\u0105c\u0105 nas rzeczywisto\u015b\u0107.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Och, to prehistoria. Wystawa w \u0142\u00f3dzkim Muzeum Sztuki w 1991 roku dotyczy\u0142a mojego zainteresowania histori\u0105, natur\u0105, harmoni\u0105 i symetri\u0105. Jednak w pewnym momencie harmonia i symetria zosta\u0142y podwa\u017cone przez cie\u0144 Zag\u0142ady. Wi\u0119cej, d\u0105\u017cenie do ich osi\u0105gni\u0119cia, zw\u0142aszcza je\u015bli chodzi o \u017cycie spo\u0142eczne, zacz\u0119\u0142o wydawa\u0107 mi si\u0119 czym\u015b bardzo niepokoj\u0105cym. Pami\u0119tajmy o d\u0105\u017ceniach hitleryzmu do ustanowienia nowego \u0142adu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Uporz\u0105dkowania, tak\u017ce poprzez d\u0105\u017cenie do symetryczno\u015bci, tak\u017ce tej najbardziej namacalnej, by przywo\u0142a\u0107 architektur\u0119 III Rzeszy. To by\u0142a sztuka, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do \u0142adu, uporz\u0105dkowania natury.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Do porz\u0105dku, kt\u00f3ry jest \u015bmiertelny.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Pani w swych obrazach, oczywi\u015bcie inaczej, ale tak\u017ce porz\u0105dkowa\u0142a natur\u0119.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Porz\u0105dkowa\u0142am, ale w pewnym momencie stwierdzi\u0142am, \u017ce ten porz\u0105dek jest niebezpieczny. Odnios\u0142am go do historii i do cywilizacji, r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142czesnej. Zacz\u0119\u0142am zastanawia\u0107 si\u0119, co kryje si\u0119 za tym d\u0105\u017ceniem do ustanowienia \u0142adu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> W wielu Pani pracach, jak “Owoce przypadku” czy “Bo\u00eetes Noires” pojawia si\u0119 element zaczerpni\u0119ty bezpo\u015brednio z natury.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Te prace dotycz\u0105 nie tyle natury, ile problemu jej przedstawiania i odbioru narzucanego przez kultur\u0119.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Jej porz\u0105dkowania, a jednocze\u015bnie odtwarzania. Sposob\u00f3w obrazowania.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Moje poszukiwania w sztuce s\u0105 zwi\u0105zane z tym, \u017ce studiowa\u0142am histori\u0119 sztuki.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Stanowi\u0142a ona dla Pani punkt odniesienia?\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Raczej nie. Do\u015b\u0107 szybko zainteresowa\u0142am si\u0119 \u015bwiatem wsp\u00f3\u0142czesnym, ale na pewno spojrzenie na ten \u015bwiat by\u0142o w pewien spos\u00f3b ukszta\u0142towane przez histori\u0119 sztuki.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> S\u0105 te\u017c inne Pani prace z ostatnich lat,\u00a0w kt\u00f3rych obraz zostaje jakby zniekszta\u0142cony, zamazany, nieostry. Odbity w wodzie, jak w cyklu “Reflet”. Czy one tak\u017ce dotykaj\u0105 problemu przedstawiania?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Tu interesuje mnie raczej widzenie. Wa\u017cne jest dla mnie, \u017ceby nie tylko zajmowa\u0107 si\u0119 tym, w jaki spos\u00f3b poruszy\u0107 problem Zag\u0142ady, ale te\u017c po prostu malowa\u0107. Z tym w\u0142a\u015bnie wi\u0105\u017ce si\u0119 kwestia visibilit\u00e9<\/em>, czyli widoczno\u015bci, trudno\u015bci widzenia. Przy czym dotyczy ona nie tylko mo\u017cliwo\u015bci widzenia jako procesu optycznego, ale tak\u017ce mo\u017cliwo\u015bci pami\u0119tania. Interesuje mnie zwi\u0105zek widzenia z pami\u0119ci\u0105. Uwa\u017cam, \u017ce sztuki wizualne, nie tylko malarstwo, ale tak\u017ce fotografia, film, wideo, s\u0105 niezb\u0119dne do tego, by przekazywa\u0107 pami\u0119\u0107. Nie wystarcz\u0105 do tego teksty.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Ale te\u017c obrazy s\u0142u\u017c\u0105 nam w takim codziennym do\u015bwiadczeniu: pomagaj\u0105 nam oswaja\u0107 to, co nas otacza.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Interesuje mnie, aby zawsze by\u0107 we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, ale \u017ceby obraz by\u0142 tak\u017ce odniesieniem do przesz\u0142o\u015bci.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Te obrazy wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 te\u017c z problemem z\u0142udzenia, tak wa\u017cnym w tradycji sztuki.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> To, co widzimy, jest tylko obrazem,\u00a0a wi\u0119c czym\u015b wzgl\u0119dnym i niedoskona\u0142ym. Nie mo\u017cna tego traktowa\u0107 jako objawienia prawdy. Obrazy, podobnie jak pami\u0119\u0107, s\u0105 wzgl\u0119dne. Dla mnie widoczno\u015b\u0107 obrazu zwi\u0105zana jest z odpominaniem przesz\u0142o\u015bci. Zw\u0142aszcza, jak napisa\u0142a Izabela Kowalczyk, zapisanej w przestrzeni. Widoczno\u015b\u0107 to przeniesienie problemu pami\u0119ci w dziedzin\u0119 sztuk wizualnych.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>U\u017cy\u0142a Pani s\u0142\u00f3w Izabeli Kowalczyk o przestrzeni. Przestrze\u0144 w Pani przypadku funkcjonuje w kilku wymiarach. Jest przestrze\u0144 przenoszona do obrazu: przywo\u0142uje Pani w obrazach i filmach wideo miejsca, w kt\u00f3rych dawniej dzia\u0142a si\u0119 historia. Ale te\u017c umieszcza Pani widza w tej przestrzeni.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Jest problem postrzegania przestrzeni i warstw, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce tak naprawd\u0119 nie mo\u017cna dotrze\u0107 do przedmiotu, kt\u00f3ry pr\u00f3buje si\u0119 zobaczy\u0107. Jest to r\u00f3wnie\u017c zwi\u0105zane ze stosunkiem do czasu i jego up\u0142ywu. Ale nie chc\u0119 sprowadza\u0107 naszej rozmowy do poj\u0119\u0107 zbyt abstrakcyjnych.\u00a0Jak Pan powiedzia\u0142, przestrze\u0144 ma u mnie r\u00f3\u017cne znaczenia: mo\u017ce by\u0107 z\u0142udzeniem, miejscem naznaczonym przez zbrodnie Zag\u0142ady, a tak\u017ce wideoinstalacj\u0105, czyli form\u0105 przekazu.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> W przypadku sztuk wizualnych szczeg\u00f3lnie newralgiczny jest problem czasu: jego obecno\u015bci w dziele i sposobu jego oddania.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Mo\u017ce si\u0119 powtarzam, ale powiem to jeszcze raz: dla mnie patrzenie jest sposobem docierania do pewnej przesz\u0142o\u015bci, czyli jakby podr\u00f3\u017c\u0105 w czasie. Jednak nie zale\u017cy ju\u017c ode mnie to, na ile ta przesz\u0142o\u015b\u0107 jest dla odbiorcy widoczna. Wa\u017cna jest jego \u015bwiadomo\u015b\u0107, znajomo\u015b\u0107 historii. Nie potrafi\u0119 te\u017c przywo\u0142a\u0107 przesz\u0142o\u015bci w jej dawnym kszta\u0142cie. Jedyne, co mog\u0119 zrobi\u0107, to pokazywa\u0107 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra jednak odnosi si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>W Pani najnowszych pracach bardzo wa\u017cnym elementem jest pejza\u017c. A to wr\u0119cz prowokuje do stawiania pyta\u0144 o relacj\u0119 z tradycj\u0105 malarstwa pejza\u017cowego.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Tak. I w og\u00f3le mam problem z niemieckim romantyzmem, z jego estetyk\u0105, ze sposobem postawienia w nim problemu pi\u0119kna i miejsca sztuki. On jest nies\u0142ychanie poci\u0105gaj\u0105cy, ale te\u017c gro\u017any.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Wi\u0105\u017ce si\u0119 z nim niebezpiecze\u0144stwo wyniesienia sztuki na piedesta\u0142 i nadanie arty\u015bcie wyj\u0105tkowego statusu.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Wizja artysty-demiurga. Dominacja emocji nad rozumem, ucieczka od rzeczywisto\u015bci, wprowadzanie misterium… Staram si\u0119, przez to co robi\u0119, pr\u00f3bowa\u0107 odczarowa\u0107 t\u0119 sztuk\u0119. Maluj\u0105c pejza\u017ce przedstawiaj\u0105ce miejsca zag\u0142ady, rujnuj\u0119 tradycj\u0119 romantyzmu, panteizmu i fascynacji natur\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>W obrazach Friedricha przez natur\u0119 docieramy do tego, co nadprzyrodzone. Tu przez natur\u0119 docieramy do historii.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Przez natur\u0119 prze\u015bwituje zbrodnia. Po likwidacji obozu w Treblince i zr\u00f3wnaniu go z ziemi\u0105, Niemcy posadzili tam \u0142ubin.<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> Przypomina si\u0119 tu obraz “Las” Wilhelma Sasnala, w kt\u00f3rym zosta\u0142 wykorzystany kadr z filmu Lanzmanna. W nim dominuj\u0105 drzewa. To one by\u0142y \u015bwiadkami tragicznych wydarze\u0144.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> No w\u0142a\u015bnie. Zreszt\u0105 ceni\u0119 malarstwo Sasnala, podobnie jak Luca Tuymansa. Natomiast zupe\u0142nie inny stosunek mam do tw\u00f3rczo\u015bci Gerharda Richtera. Z jednej strony on mnie fascynuje, ale z drugiej mam poczucie, \u017ce wymazuje pami\u0119\u0107, bo ma z ni\u0105 problem. Dla mnie natomiast, jak m\u00f3wi\u0142am, bardzo wa\u017cny jest problem widoczno\u015bci, przedstawialno\u015bci przesz\u0142o\u015bci.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Sposobem na jej przywr\u00f3cenie jest obraz? Jego si\u0142a, nawet wi\u0119ksza ni\u017c s\u0142owa?\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.:<\/strong> Na pewno nie jest mniejsza. Uwa\u017cam zreszt\u0105, \u017ce nie mo\u017cna oddzieli\u0107 obrazu od s\u0142owa. On nie funkcjonuje sam w sobie, lecz zawsze z pewnym komentarzem. Jak m\u00f3wi\u0142a Susan Sontag: obrazy bez komentarza nie maj\u0105 okre\u015blonego znaczenia. Mo\u017cna je w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b interpretowa\u0107. Poniewa\u017c bardzo wa\u017cny jest aspekt etyczny, dlatego s\u0142owo i nazwa, w tym co robi\u0119, maj\u0105 du\u017ce znaczenie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Tytu\u0142 pracy i tekst towarzysz\u0105cy dzie\u0142u.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Tak, ale tak\u017ce nazwa Treblinka<\/em> umieszczona wprost w obrazach.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> W imi\u0119 etyki zgadza si\u0119 Pani na pewne ograniczenie roli obrazu. Nie dokonuje Pani jego absolutyzacji.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Sztuka musi pozwala\u0107 odbiorcy ustosunkowa\u0107 si\u0119 do tego, co widzi, ale te\u017c musi go do tego sk\u0142ania\u0107 czy zaprasza\u0107. Jednocze\u015bnie w pracach dotycz\u0105cych Zag\u0142ady nie powinno by\u0107 etycznej dwuznaczno\u015bci. Wydaje mi si\u0119, wracaj\u0105c do malarstwa Richtera, \u017ce u niego jest pewna dwuznaczno\u015b\u0107. To sprawia, \u017ce jego prace z jednej strony s\u0105 mi bardzo bliskie, ale te\u017c bardzo dalekie. Jest to zapewne zwi\u0105zane z tym, \u017ce jest on artyst\u0105 niemieckim i nale\u017c\u0105cym do innego ni\u017c ja pokolenia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

P.K.:<\/strong> U Richtera nie do ko\u0144ca wiem, czym np. jest jego znany portret wujka Rudiego w niemieckim mundurze.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>Nie wiemy, czy to jest fascynacja tym czasem, nostalgia za nim, czy tylko przypomnienie. W ka\u017cdym razie nie jest to krytyka. Ja natomiast, na pewno d\u0105\u017c\u0119 do tego, \u017ceby moje prace by\u0142y bardziej jednoznaczne, je\u017celi chodzi o wymiar etyczny.<\/p>\n\n\n\n

P.K.: <\/strong>Pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy, \u017ce zajmowanie si\u0119 dzi\u015b Holocaustem ma charakter koniunkturalny, a nawet, \u017ce jest narz\u0119dziem w dzisiejszych wojnach kulturowych.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n

Z.L.: <\/strong>To co robi\u0119, jest mi absolutnie niezb\u0119dne. Je\u017cd\u017cenie do Treblinki sta\u0142o si\u0119 dla mnie potrzeb\u0105. Czy to jest koniunkturalne czy niekoniunkturalne? My\u015bl\u0119, \u017ce praca na temat Zag\u0142ady nie jest na pewno tutaj, we Francji, czym\u015b koniunkturalnym. A w Polsce? Mo\u017ce tu jest inaczej, ale to mnie nie interesuje. Jednak odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce tworzenie prac na ten temat nie wynika\u00a0z ulegania jakim\u015b oczekiwaniom. O Zag\u0142adzie nikt ju\u017c nie chce s\u0142ucha\u0107. Jedni uwa\u017caj\u0105, \u017ce o niej m\u00f3wiono za du\u017co. Drudzy, \u017ce teraz nale\u017cy podj\u0105\u0107 inne problemy: Syria czy Rwanda. Zawsze mo\u017cna znale\u017a\u0107 argumenty, je\u015bli nie chce si\u0119 na ten temat m\u00f3wi\u0107. Temat Zag\u0142ady, podobnie jak inne tematy, np. rozmaitych mniejszo\u015bci, jest bardzo trudny. Je\u017celi kto\u015b m\u00f3wi, \u017ce zajmowanie si\u0119 nimi jest koniunkturalne, to znaczy, \u017ce podchodzi do tych temat\u00f3w powierzchownie. Zag\u0142ada to jest podstawowy problem \u2013 z\u0142a w historii. I to jest problem, z kt\u00f3rym, nawet dzisiaj, nie mo\u017cemy sobie da\u0107 rady. Nie wiem zreszt\u0105, czy kiedykolwiek damy sobie z nim rad\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z Zofi\u0105 Lipeck\u0105 rozmawia Piotr Kosiewski<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[150],"class_list":["post-13846","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-zofia_lipecka"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13846","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13846"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13846\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13860,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13846\/revisions\/13860"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13846"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13846"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13846"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}