{"id":13822,"date":"2013-04-16T09:51:00","date_gmt":"2013-04-16T09:51:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=13822"},"modified":"2022-08-29T10:59:12","modified_gmt":"2022-08-29T10:59:12","slug":"jedyna-droga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/jedyna-droga\/","title":{"rendered":"Jedyna droga"},"content":{"rendered":"\n

\u201eKo\u0142a samochodu \u015blizgaj\u0105 si\u0119 po drodze zbudowanej \u017cydowskimi r\u0119kami. Rozgl\u0105dam si\u0119, czy nikt nie s\u0142yszy, jak g\u0142o\u015bno zaczyna bi\u0107 mi serce. I jak zawsze, gdy stajemy twarz\u0105 w twarz z czym\u015b, o czym wiele si\u0119 rozmy\u015bla\u0142o, przed czym dr\u017ca\u0142o si\u0119 ze strachem, co dr\u0119czy\u0142o bez ustanku wyobra\u017ani\u0119, okazuje si\u0119, \u017ce prawdziwy z tym kontakt dzia\u0142a zupe\u0142nie inaczej, ni\u017c to sobie wyobra\u017cali\u015bmy. Pr\u00f3buj\u0119 przywo\u0142a\u0107 z pami\u0119ci twarze wszystkich bliskich i najbli\u017cszych, dla kt\u00f3rych droga, kt\u00f3r\u0105 zbli\u017camy si\u0119 do Treblinki, by\u0142a t\u0105 ostatni\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Gdyby naprawd\u0119 istnia\u0142a nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy, ich dusze b\u0142\u0105ka\u0142yby si\u0119 przecie\u017c po tym miejscu. W\u015br\u00f3d dusz, kt\u00f3re nie mog\u0105 zazna\u0107 zbawienia. Zgin\u0119\u0142a bowiem masa. Kto wie \u2012 mo\u017ce \u017cydowskie dusze to ta mg\u0142a, kt\u00f3ra wisi teraz nad naszymi g\u0142owami.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c widzimy szyny trasy Siedlce-Ma\u0142kinia. To jest tam, w\u0142a\u015bnie tam. Na lewo od tamtego lasku.<\/em><\/p>\n\n\n\n

A nad pustkowiem tym wisi niebo o\u0142owiane, tak niskie, \u017ce mo\u017cna do\u0144 si\u0119gn\u0105\u0107. Mlecznoszara mg\u0142a wype\u0142nia ca\u0142\u0105 przestrze\u0144. Drzewa iglaste majacz\u0105 w oddali, jakby okryte czarnym woalem. S\u0142o\u0144ce zrobi\u0142o si\u0119 blade i przy\u0107mione. Jak ma\u0142a, okr\u0105g\u0142a twarz ludzka, spogl\u0105da na wszystko z g\u00f3ry. Jak pomarszczona, nagle z b\u00f3lu postarza\u0142a twarz \u017ca\u0142obnika.\u2012 Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142a taka mg\u0142a? \u2012 pyta kto\u015b w samochodzie<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\u2012 Nad tym miejscem zawsze b\u0119dzie mg\u0142a\u00a0\u2012 odpowiada ocalony z Treblinki. I widz\u0119 wyra\u017anie, \u017ce chce co\u015b doda\u0107, co\u015b wielkiego i g\u0142\u0119bokiego. Co\u015b takiego, czego jeszcze w \u017cyciu nie powiedzia\u0142. Ale nie mo\u017ce\u201d<\/em>1.<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Rachela Auerbach, Treblinka. Reporta\u017c<\/em><\/p>\n\n\n\n

 7 listopada 1945 roku<\/p>\n\n\n\n

Rachela Auerbach by\u0142a jedn\u0105 z dokumentalistek Zag\u0142ady. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a i ochroni\u0142a s\u0142ynne archiwum Ringelbluma, \u015bwiadectwo warszawskiego getta. Gromadz\u0105c opowie\u015bci i fakty, chcia\u0142a przekaza\u0107 historyczn\u0105 prawd\u0119 o tym, co si\u0119 wydarzy\u0142o w miejscach nazistowskich zbrodni, najwi\u0119kszego w dziejach ludob\u00f3jstwa. Do Treblinki pojecha\u0142a zaraz po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych i tam w konfrontacji z tym, co zobaczy\u0142a, a mo\u017ce lepiej: z tym, czego ju\u017c nie mog\u0142a zobaczy\u0107, napisa\u0142a, wydawa\u0142oby si\u0119, zwyk\u0142y reporta\u017c o tym jak\u017ce banalnym miejscu, porzuconym w\u015br\u00f3d p\u00f3l, a teraz okrytym mg\u0142\u0105 zagazowanych i spalonych cia\u0142 ponad 800 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\u201eTo przecie\u017c bezsensowny przypadek, \u017ce nasze ko\u015bci nie walaj\u0105 si\u0119 po tym polu \u2012 notowa\u0142a powracaj\u0105ce my\u015bli \u2012 przecie\u017c byli\u015bmy skazani na tak\u0105 sam\u0105 \u015bmier\u0107, w tym samym miejscu…\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Gdy Rachela Auerbach zbli\u017ca\u0142a si\u0119 w 1945 roku do Treblinki, nie istnia\u0142a ju\u017c niemiecka tablica z nazw\u0105 miejscowo\u015bci, dzi\u015b dobrze znana z dokumentalnej fotografii, b\u0119d\u0105cej jednym z nielicznych \u015bwiadectw przera\u017caj\u0105cej nazwy miejsca \u015bmierci. Prostok\u0105tna plansza na drewnianym s\u0142upie z napisem Treblinka i jej administracyjn\u0105 przynale\u017cno\u015bci\u0105, powt\u00f3rzon\u0105 w j\u0119zyku niemieckim i polskim, zosta\u0142a umieszczona w\u015br\u00f3d trawy pobocza, po prawej stronie biegn\u0105cej w dal \u017cwirowej drogi. Geometri\u0105 dominowa\u0142a nad horyzontem. Po obu stronach drogi, kt\u00f3rej perspektywa wytyczona z precyzj\u0105 mierniczego tworzy\u0142a idealn\u0105 przestrze\u0144, ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 uprawne pola. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, Projekt \u201eTreblinka\u201d, 2010, olej na p\u0142\u00f3tnie, 130 x 195 cm<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W g\u0142\u0119bi dostrzegali\u015bmy zarysy \u015bciany lasu i k\u0119py drzew. Na zdj\u0119ciu nie by\u0142o ani ludzi, ani domostw. Nie by\u0142o \u017cycia. Rygorystyczny porz\u0105dek, zapewne wyretuszowanej fotografii, kontrastowa\u0142 z niedoskona\u0142\u0105 ostro\u015bci\u0105 rozwijaj\u0105cych si\u0119 plan\u00f3w, z rozmazanymi w oddali konturami, zatartym kszta\u0142tem pejza\u017cu. Patrz\u0105c na fotografi\u0119, mieli\u015bmy wra\u017cenie d\u017awi\u0119cz\u0105cej w uszach ciszy i wizualnej pr\u00f3\u017cni, w kt\u00f3rej pulsuje tylko potworny napis Treblinka<\/em>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Projekt Treblinka<\/em> Zofii Lipeckiej rozpocz\u0119ty w 2004 roku intencjonalnie odwo\u0142uje si\u0119 do tej fotografii. Od tamtego czasu artystka co roku przyje\u017cd\u017ca do Treblinki, aby zatrzyma\u0107 si\u0119 przed stoj\u0105c\u0105 tam now\u0105 tablic\u0105 z nazw\u0105 miejscowo\u015bci i zrobi\u0107 fotografi\u0119 drogi w kierunku po\u0142o\u017conego du\u017co dalej obozu zag\u0142ady. Widok uchwycony na fotografii artystka powtarza nast\u0119pnie w malowanym obrazie, kt\u00f3remu jako tytu\u0142 nadaje dat\u0119 dzienn\u0105 wykonania fotografii. W zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w atmosferycznych, pory roku i dnia, o\u015bwietlenia i refleks\u00f3w, cieni i kontrast\u00f3w, mniej lub bardziej precyzyjnego ustawienia aparatu fotograficznego, techniki zdj\u0119cia i sposobu malowania obrazu poszczeg\u00f3lne widoki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od siebie, zachowuj\u0105c jednak podobny schemat. Tak jak w pami\u0119ci co\u015b si\u0119 zaciera, co\u015b o\u017cywa, niekt\u00f3re fragmenty trac\u0105 na ostro\u015bci, inne nabieraj\u0105 wyrazistych kszta\u0142t\u00f3w. Czasem w kadrze pojawia si\u0119 co\u015b niespodziewanego, przyci\u0105gaj\u0105c uwag\u0119, czasem jaki\u015b szczeg\u00f3\u0142 bezpowrotnie niknie. Wzrok ka\u017cdego roku inaczej \u015blizga si\u0119 po powierzchni drogi i ogarnia poro\u015bni\u0119te pobocza, inaczej kr\u0105\u017cy mi\u0119dzy zabudowaniami, ka\u0142u\u017cami wody, drzewami i zagajnikami, r\u00f3\u017cnie nasyca si\u0119 kolorami, oko przybiera r\u00f3\u017cne pozy, nadaj\u0105c im zmienne formy ekspresji, czasem trwania, innym razem sztucznej przelotno\u015bci. Obrazy we wzroku nabieraj\u0105 \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Tablica informacyjna przy wje\u017adzie do Treblinki<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dla bezpo\u015brednich \u015bwiadk\u00f3w Zag\u0142ady opis nazistowskiej zbrodni dokonanej na \u017bydach natrafia\u0142 na zasadnicz\u0105 trudno\u015b\u0107, kryj\u0105c\u0105 si\u0119 w jej niewyra\u017calno\u015bci. Zatrzymywa\u0142 si\u0119 na progu metafory, kt\u00f3ra nie odnajduj\u0105c s\u0142ownych i obrazowych ekwiwalent\u00f3w, nie mog\u0142a uj\u0105\u0107 pustki. Dyskurs historyczny pierwszych opowie\u015bci, pe\u0142nych poczucia winy, rozp\u0142ywa\u0142 si\u0119 w niematerialno\u015bci do\u015bwiadczenia umykaj\u0105cego reprezentacji. Si\u0142a epickiej pami\u0119ci by\u0142a jedyn\u0105 form\u0105 oskar\u017cenia i oporu przeciwko okrucie\u0144stwu. Poezja, jak to widzia\u0142 Adorno, wydawa\u0142a si\u0119 by\u0107 bezbronna. Dzisiaj staj\u0105c nadal w obliczu koniecznego wyzwania, jakim jest Zag\u0142ada, inaczej rozk\u0142adamy akcenty, a przede wszystkim uwa\u017camy, aby nie naruszaj\u0105c spokoju \u015bmierci, si\u0142\u0105 materialnego \u015bwiadectwa dawa\u0107 dowody prawdzie. Pozostaj\u0105c w aurze pami\u0119ci i zwi\u0105zanej z ni\u0105 symboliki kr\u0105\u017cenia wok\u00f3\u0142 nieosi\u0105galnego, musimy szczeg\u00f3lnie uwa\u017ca\u0107 na pu\u0142apk\u0119 sublimacji tego niewyra\u017calnego w abstrakcyjnej symbolice. Niebezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3re mo\u017ce doprowadzi\u0107 do postrzegania tragedii Zag\u0142ady i z\u0142o\u017cono\u015bci wielu tkwi\u0105cych w niej indywidualnych historii w kategoriach ponaddziejowego fatum lub postmodernistycznego braku. R\u00f3wnie niebezpieczne jest jednoznaczne ci\u0105\u017cenie ku archeologicznej historii i zatrata empatycznego (i traumatycznego) wymiaru tragedii, kt\u00f3ry w odniesieniu do Zag\u0142ady, w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na jej niewyra\u017calno\u015b\u0107, jest konieczny. Nie jestem przekonany czy dzisiaj, jak chce tego Frank Ankersmit w imi\u0119 jak\u017ce wa\u017cnej \u201estosowno\u015bci\u201d, staj\u0105c przed tak trudnym wyzwaniem, jakim jest problem Holocaustu, skazani jeste\u015bmy na estetyk\u0119, a nie na poj\u0119cia prawdy i moralnego dobra, do kt\u00f3rych odwo\u0142uje si\u0119 historia. A jednak, wbrew Adorno, powiedzia\u0142by dzisiaj z pozycji historyka Ankersmit \u2012 tylko poezja potrafi m\u00f3wi\u0107 o Zag\u0142adzie. Je\u017celi w pewnych granicach przyjdzie mi zgodzi\u0107 si\u0119 z tym przekonaniem, to tylko w\u00f3wczas, gdy poezji odbierzemy walor artystycznej fikcji, a estetyk\u0119 potraktujemy jako polityk\u0119, czyli wsp\u00f3ln\u0105 perspektyw\u0119 postrzegania, my\u015blenia i dzia\u0142ania w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym. W tym uj\u0119ciu opozycja historii i estetyki (archeologicznej prawdy i artystycznej wyobra\u017ani) utraci na warto\u015bci a pami\u0119\u0107, b\u0119d\u0105c zakorzeniona w przesz\u0142o\u015bci, stanie si\u0119 elementem tw\u00f3rczej wyobra\u017ani zwr\u00f3conej ku przysz\u0142o\u015bci. Odt\u0105d estetyk\u0119 niewyobra\u017calnego (poezja) b\u0119dzie mo\u017cna pogodzi\u0107 z estetyk\u0105 uobecnionego (historia). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, Projekt \u201eTreblinka\u201d, 2011, olej na p\u0142\u00f3tnie, 130 x 195 cm<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tw\u00f3rczo\u015bci Zofii Lipeckiej odnosz\u0105cej si\u0119 do Zag\u0142ady jest kilka w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re przeplataj\u0105c si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105, staraj\u0105 si\u0119 uchwyci\u0107 w do\u015bwiadczeniu wzrokowym utracon\u0105 obecno\u015b\u0107. Nie chodzi Lipeckiej o metafizyczn\u0105 pustk\u0119 niewidzialnego, lecz o konkretne, puste miejsce pozosta\u0142e po tych, kt\u00f3rzy je widzieli, lecz nie prze\u017cyli. Chodzi o miejsce widziane w obliczu \u015bmierci, a zarazem granic\u0119 cielesnego oka przesyconego realno\u015bci\u0105 ko\u0144ca \u017cycia. Dlatego o Zag\u0142adzie nie m\u00f3wi artystka jako o czym\u015b niemo\u017cliwym, lecz w\u0142a\u015bnie mo\u017cliwym i przez t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 budz\u0105cym groz\u0119. Tak rozumiane poj\u0119cie pami\u0119ci jest zasadniczym problemem i sam\u0105 podstaw\u0105 my\u015blenia o wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Pami\u0119\u0107 w jej sztuce wype\u0142nia pustk\u0119 Zag\u0142ady przywo\u0142ywaniem \u015bwiadk\u00f3w i dowod\u00f3w, wydobywaniem zdarze\u0144 i obraz\u00f3w z penetrowanego terenu \u2012 pami\u0119\u0107 w tw\u00f3rczo\u015bci Lipeckiej d\u0105\u017cy do zbli\u017ce\u0144, uruchamiaj\u0105c metonimiczne \u0142a\u0144cuchy wizualnej wyobra\u017ani, kt\u00f3ra kieruj\u0105c si\u0119 ku nieosi\u0105galnemu, zatrzymuje si\u0119 na granicy pustki i otacza si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. Pami\u0119\u0107 jest wyobra\u017ani\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Moje malarstwo, powie artystka, nie jest poszukiwaniem absolutu, nie jest docieraniem do istoty rzeczy. Malarstwo to do\u015bwiadczenie widzenia. Do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re oscyluje mi\u0119dzy pragnieniem i melancholi\u0105, wra\u017ceniem i pustk\u0105 obdarzaj\u0105c sztuk\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 aur\u0105 przemijalno\u015bci i nieuchwytno\u015bci (nieobecno\u015bci\/obecno\u015bci; widzenia\/niewidzenia). W odniesieniu do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci artystka konkretyzuje nietrwa\u0142o\u015b\u0107 do\u015bwiadczenia otaczaj\u0105cego j\u0105 \u015bwiata zmys\u0142ow\u0105 wybuja\u0142o\u015bci\u0105 kolor\u00f3w, przestrzennym rozlewaniem si\u0119 kszta\u0142t\u00f3w, matowymi powierzchniami zaparowanych szyb, rozmazaniem widoku, chwilow\u0105 akomodacj\u0105 oka do zmian atmosferycznych, fragmentaryzacj\u0105 przedstawienia, deformacj\u0105 postrzegania. Obrazy buduje w drodze, opuszczaj\u0105c miasto, przemieszczaj\u0105c si\u0119 z miejsca na miejsce, przez okno samochodu lub poci\u0105gu, zatrzymuje je migawk\u0105 aparatu fotograficznego, dzieli na sekwencje, wyostrza plany. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, Projekt \u201eTreblinka\u201d, 2012, olej na p\u0142\u00f3tnie, 130 x 195 cm<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sztuka ma sens, zgodzi si\u0119 z tym zapewne Lipecka, o ile uczy nowego spojrzenia, uczy wzgl\u0119dno\u015bci ka\u017cdego spojrzenia, demaskuje konwencje jako schematy, burzy spok\u00f3j ducha i wzbudza niepewno\u015b\u0107 siebie, odstr\u0119cza od dogmatyzmu i nietolerancji. Wskazuje na szczeg\u00f3lno\u015b\u0107 tego, co przywykli\u015bmy uwa\u017ca\u0107 za zwyczajne. W sztuce chodzi, powie Bauman w jednym z wywiad\u00f3w, o \u201eniezwyk\u0142o\u015b\u0107 permanentn\u0105\u201d niezdoln\u0105 z natury do tego, by w now\u0105 zwyk\u0142o\u015b\u0107 zastygn\u0105\u0107. Innymi s\u0142owy chodzi o sztuk\u0119, kt\u00f3ra w krucho\u015bci istnienia wo\u0142a o trwa\u0142e podstawy, kt\u00f3re jednak tylko krucho\u015b\u0107 mo\u017ce gwarantowa\u0107. P\u0142ynne czasy tak\u0105 w\u0142a\u015bnie cech\u0119 \u201ewiecznego trwania\u201d przyznaj\u0105 stanom nietrwa\u0142o\u015bci i niedoko\u0144czono\u015bci, znosz\u0105c tym samym modernistyczne przeciwie\u0144stwa mi\u0119dzy tworzeniem a zniszczeniem, konieczno\u015bci\u0105 i przypadkiem, ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 i zerwaniem a wreszcie mod\u0105 i sztuk\u0105. Sztuka wsp\u00f3\u0142czesna przez \u015bwiadome niedom\u00f3wienie, zamazywanie granic mi\u0119dzy poj\u0119ciowymi stereotypami, prowokuje do my\u015blenia \u2013 ale my\u015blenia pokrewnego poruszaniu si\u0119 bez mapy i przewodnika. To jest sztuka, kt\u00f3ra konfrontuje nas z losem. Utopie miejsca (u-topia), tak charakterystyczne dla ongisiejszych awangard, zast\u0119puj\u0105 dzisiaj utopie drogi (u-via), kt\u00f3re nie oferuj\u0105 \u017cyciu sensu, wyra\u017caj\u0105c zaledwie niepewno\u015b\u0107 losu, a nie \u0142ad spe\u0142nienia. Losu, kt\u00f3ry jest wcieleniem tego, co nieznane, a jak podejrzewamy, pisze Bauman, jest r\u00f3wnie\u017c niepoznawalne; co\u015b, czego nie da si\u0119 obja\u015bni\u0107 ani poj\u0105\u0107. Sztuka w drodze, nios\u0105c z sob\u0105 ci\u0119\u017car tajemnicy losu, nie jest sposobem do\u015bwiadczania pi\u0119kna (\u201edoskona\u0142o\u015bci\u201d) lub nadawania kszta\u0142tu \u017cyciu (\u201ezrozumia\u0142o\u015bci\u201d), lecz wyrazem niepogodzenia ze \u015bwiatem, do kt\u00f3rego nale\u017cy i krytyk\u0105 formy, kt\u00f3r\u0105 sama stwarza. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Brama wjazdowa do obozu w Treblince, fot. RIA Novosty<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym te\u017c kontek\u015bcie s\u0142owa Adorno m\u00f3wi\u0105ce o tym, \u017ce \u201ezabronione jest szcz\u0119\u015bcie ducha po\u015br\u00f3d narastaj\u0105cego nieszcz\u0119\u015bcia i eksplozji populacyjnych biednych lud\u00f3w, po\u015br\u00f3d by\u0142ych i przysz\u0142ych katastrof\u201d nabieraj\u0105 nowego znaczenia. Adorno obstawa\u0142, \u017ce po O\u015bwi\u0119cimiu mo\u017cliwa jest tylko taka poezja, kt\u00f3ra za punkt wyj\u015bcia obiera sobie w\u0142a\u015bnie O\u015bwi\u0119cim. Zygmunt Bauman by\u0142 przekonany, \u017ce po Holocau\u015bcie mo\u017cliwa jest tylko taka socjologia, kt\u00f3ra Holocaust obiera sobie za paradygmat. Zdaniem Lipeckiej cie\u0144 Zag\u0142ady pada nieuchronnie na postmodernistyczn\u0105 wizj\u0119 sztuki. To sumienie sztuki, kt\u00f3ra uwik\u0142ana w milczenie chce wo\u0142a\u0107, skazana na archiwum musi czyni\u0107 je \u017cywym, skazana na histori\u0119 musi obarcza\u0107 j\u0105 pami\u0119ci\u0105. W powi\u0105zaniu z Zag\u0142ad\u0105 pami\u0119\u0107 okre\u015bla utrat\u0119, naznacza odczuwanie naszego czasu melancholi\u0105. Pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady to monstrualny paradygmat cywilizacji wsp\u00f3\u0142czesnej, kt\u00f3ry w sztuk\u0119 wpisuje si\u0119 jako projekt krytyczny w\u0142asnej kultury. Mi\u0119dzy ostro\u015bci\u0105 krytycznego widzenia a melancholi\u0105 utraconego spojrzenia tworzy si\u0119 w dziele Lipeckiej artystyczne napi\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n

W tw\u00f3rczo\u015bci Lipeckiej, ka\u017cda droga jest powt\u00f3rzeniem tej Jedynej. \u201eOto ona \u2012 najsmutniejsza ze wszystkich \u017cydowskich dr\u00f3g \u2012 pisze Auerbach w cytowanym ju\u017c reporta\u017cu z Treblinki \u2012 trasa, kt\u00f3r\u0105 pokona\u0142y setki tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w w zadrutowanych, wype\u0142nionych po brzegi wagonach towarowych, w gorszych warunkach ni\u017c bydl\u0119ta wiezione na rze\u017a\u2026 W zasadzie i my powinni\u015bmy jecha\u0107 tam kolej\u0105, a mo\u017ce nawet p\u00f3j\u015b\u0107 pieszo. Jak pobo\u017cni pielgrzymi w\u0119druj\u0105cy do \u015bwi\u0119tych miejsc. Powt\u00f3rzy\u0107 wszystkie stacje \u017cydowskiej drogi \u015bmierci. Ale kamienie milowe tej Golgoty nie zosta\u0142y jeszcze rozmieszczone. Na razie nie jedziemy jeszcze do Treblinki jak na groby naszych bliskich. Jedziemy po prostu z komisj\u0105 \u015bledcz\u0105 obejrze\u0107 samo miejsce. Jedyny b\u00f3l, jaki bierzemy na siebie bez \u017calu, to uderzenia zimnego wiatru smagaj\u0105cego nasze sinoczerwone twarze w p\u0119dz\u0105cym aucie\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Wideoinstalacja Lipeckiej z 2013 roku zatytu\u0142owana Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em> jest powt\u00f3rzeniem tej drogi. Drogi, kt\u00f3r\u0105 przeby\u0142 wraz z wieloma \u017bydami Jankiel Wiernik 23 sierpnia 1942 roku w transporcie do Treblinki. Instalacja sk\u0142ada si\u0119 z czterech wy\u015bwietlanych symultanicznie wideo nakr\u0119conych w trakcie wsp\u00f3\u0142czesnej podro\u017cy artystki poci\u0105giem z Warszawy do Ma\u0142kini, ostatniej stacji przed Treblink\u0105. Wideo zosta\u0142o zrobione w 2010 roku, dok\u0142adnie w rocznic\u0119 deportacji Wiernika. T\u0142em d\u017awi\u0119kowym instalacji jest lektura fragmentu \u015bwiadectwa Wiernika opublikowanego w 1944 roku. Wideoinstalacja, pisze w komentarzu autorskim Lipecka, tworzy napi\u0119cie mi\u0119dzy banaln\u0105 podr\u00f3\u017c\u0105 poci\u0105giem i opisem tego, co prze\u017cywa\u0142 ten, kt\u00f3ry jecha\u0142 t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 do obozu \u015bmierci. Moje dzie\u0142o \u201epragnie wzbudzi\u0107 emocje, nie wykluczaj\u0105c refleksji, odnosz\u0105c si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci, nie pozwala wy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z tera\u017aniejszo\u015bci. Tworz\u0105c skojarzenie mi\u0119dzy podr\u00f3\u017c\u0105 poci\u0105giem i deportacj\u0105, uciele\u015bnia postpami\u0119\u0107 Zag\u0142ady\u201d. O czwartej po po\u0142udniu, wspomina\u0142 Wiernik, poci\u0105g ruszy\u0142, \u201ekilka minut p\u00f3\u017aniej zajechali\u015bmy do obozu Treblinki. Tam dopiero spad\u0142a nam zas\u0142ona z oczu. Na dachach nad barakami stali Ukrai\u0144cy z karabinami i kaemami. Plac zasiany trupami, by\u0142y ubrane i nagie. Twarze ich by\u0142y wykrzywione strachem i groz\u0105. Czarne by\u0142y i opuchni\u0119te. Oczy szeroko rozwarte, j\u0119zyki wywieszone, m\u00f3zgi rozpry\u015bni\u0119te, cia\u0142a zniekszta\u0142cone. Wsz\u0119dzie krew. Nasza niewinna krew. Krew naszych dzieci, braci i si\u00f3str. Krew naszych ojc\u00f3w i matek. A my, bezbronni, czujemy, \u017ce nie ujdziemy naszemu przeznaczeniu\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W tw\u00f3rczo\u015bci Lipeckiej obok pami\u0119ci, jako niesko\u0144czono\u015bci obliczonego na przesz\u0142o\u015b\u0107 przybli\u017cania si\u0119 do miejsca, przebywania drogi, pulsowania mnemonicznej materii, mamy do czynienia z procesem powtarzania (postpami\u0119\u0107), wykalkulowanej na przysz\u0142o\u015b\u0107 precyzyjnej rytmizacji zdarze\u0144. Powtarzania, kt\u00f3re w istocie jest bezustannie uobecniaj\u0105cym oddalaniem i zbli\u017caniem si\u0119 w czasie od\/do pustego terytorium poprzez etyczny przymus wykre\u015blania jednej i tej samej perspektywy istnienia Zag\u0142ady w nowoczesnym spo\u0142ecze\u0144stwie. <\/p>\n\n\n\n

Jest to zarazem krytyka tego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105c nowoczesno\u015b\u0107 z poj\u0119ciem post\u0119pu, rodzi\u0142o nietolerancj\u0119. Spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re w imi\u0119 nadrz\u0119dnych zada\u0144 wszystko to (i tych), co sta\u0142o na przeszkodzie realizacji celu pragn\u0119\u0142o odsia\u0107, usun\u0105\u0107, wykluczy\u0107, wyeliminowa\u0107. Baumanowska metafora ogrodnika i \u201epa\u0144stwa ogrodniczego\u201d daje dobre wyobra\u017cenie o tej postawie. \u201eHolocaust, pisze Bauman, pojawi\u0142 si\u0119 i by\u0142 realizowany w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej spo\u0142eczno\u015bci, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cywilizacji, u szczytu dokona\u0144 ludzkiej kultury i cho\u0107by dlatego jest problemem tej spo\u0142eczno\u015bci, tej cywilizacji, tej kultury\u201d. Jest wyj\u0105tkowy w por\u00f3wnaniu z innymi przypadkami ludob\u00f3jstwa w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest nowoczesny.<\/p>\n\n\n\n

Holocaust nie by\u0142 w nowoczesnej cywilizacji, jak to cz\u0119sto zwyk\u0142o si\u0119 t\u0142umaczy\u0107, niekontrolowanym wybuchem nienawi\u015bci ludzkiej, jak r\u00f3wnie\u017c irracjonalnym aktem autorytarnej agresji \u2013 przeciwnie, twierdzi Bauman, by\u0142 zorganizowanym przedsi\u0119wzi\u0119ciem rozbudowanych struktur faszystowskiej w\u0142adzy i normalnych niemieckich ludzi, mia\u0142 wszelkie znamiona racjonalnej in\u017cynierii spo\u0142ecznej, wykorzystuj\u0105cej potencja\u0142 technologiczny i urz\u0119dniczy nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Tote\u017c najstraszliwsze z\u0142o w historii ludzko\u015bci nie wynika\u0142o z pogwa\u0142cenia porz\u0105dku, lecz odwrotnie, z ustanowienia niepodwa\u017calnych, bezb\u0142\u0119dnych i niezmiennych zasad tego porz\u0105dku a zarazem eliminacji z \u017cycia spo\u0142ecznego mechanizm\u00f3w kontroli. Uwa\u017cam, pisze Bauman, \u017ce najwa\u017cniejsz\u0105 lekcj\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 z Holocaustu jest u\u015bwiadomienie konieczno\u015bci powa\u017cnego traktowania krytyki procesu cywilizacyjnego, w\u0142\u0105czaj\u0105c we\u0144 jego tendencje do zak\u0142\u00f3cenia i pozbawienia racji bytu etycznych motywacji dzia\u0142a\u0144 spo\u0142ecznych. W projekcie modernizacji nale\u017cy ze szczeg\u00f3ln\u0105 i krytyczn\u0105 uwag\u0105 przygl\u0105da\u0107 si\u0119 tendencji w nim tkwi\u0105cej do emancypacji za\u0142o\u017ce\u0144 racjonalno\u015bci od zachowa\u0144 moralnych, do podniesienia zasady racjonalizmu do rangi prawa wykluczaj\u0105cego inne kryteria post\u0119powania. Holocaust mo\u017cna by\u0142o przeprowadzi\u0107 \u2013 podkre\u015bla Bauman \u2012 tylko w tych warunkach, w kt\u00f3rych pop\u0119dy i przekonania moralne sta\u0142y si\u0119 marginalne, zb\u0119dne, odleg\u0142e, zneutralizowane lub niewidoczne w obliczu podporz\u0105dkowuj\u0105cej urz\u0119dniczej dyscypliny i logiki racjonalnego dzia\u0142ania. Na stworzenie takiej sytuacji pracowa\u0142a ca\u0142a machina pa\u0144stwa nazistowskiego. Holocaust by\u0142 okrutn\u0105 twarz\u0105 nowoczesno\u015bci, przera\u017caj\u0105c\u0105 i ekstremaln\u0105 konsekwencj\u0105 spo\u0142ecznej nietolerancji i d\u0105\u017cenia do czysto\u015bci \u015bwiata, kt\u00f3rego higien\u0119 mia\u0142a gwarantowa\u0107 eksterminacja innego\/obcego.<\/p>\n\n\n\n

Andrzej Turowski, krytyk i historyk sztuki, profesor historii sztuki na Uniwersytecie Burgundzkim w Dijon we Francji. Doktor honoris causa Akademii Sztuk Pi\u0119knych w \u0141odzi. Jako krytyk artystyczny wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 przez dekad\u0119 lat 70. z Galeri\u0105 Foksal w Warszawie. Autor kilkuset rozpraw naukowych i artyku\u0142\u00f3w krytycznych opublikowanych w wielu j\u0119zykach oraz kilkunastu ksi\u0105\u017cek (mi\u0119dzy innymi: “Existe-t-il un art de l’Europe de l’Est?”, 1986; “Budowniczowie \u015awiata”, 2000; “Malewicz w Warszawie”, 2002, “Sztuka, kt\u00f3ra wznieca niepok\u00f3j”, 2012). Kurator kilkudziesi\u0119ciu wystaw, w tym w ostatnich latach “Awake and Dream” (2009) oraz “Particolare” (2011) w Palazzo Dona w Wenecji, a tak\u017ce “Powt\u00f3rki z teorii widzenia” w CSW Zamek Ujazdowski w Warszawie (2010).<\/em><\/p>\n\n\n\n

1. Rachela Auerbach, Treblinka. Reporta\u017c<\/em>, [w:] \u201eZag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i materia\u0142y\u201d, nr 8, Warszawa 2012, s. 75.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Andrzej Turowski<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[150],"class_list":["post-13822","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-zofia_lipecka"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13822","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13822"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13822\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13845,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13822\/revisions\/13845"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13822"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13822"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13822"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}