{"id":13791,"date":"2013-04-17T08:01:00","date_gmt":"2013-04-17T08:01:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=13791"},"modified":"2022-08-29T10:57:01","modified_gmt":"2022-08-29T10:57:01","slug":"odpominanie-przestrzeni-u-zofii-lipeckiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/odpominanie-przestrzeni-u-zofii-lipeckiej\/","title":{"rendered":"Odpominanie przestrzeni u Zofii Lipeckiej"},"content":{"rendered":"\n

Sztuka Zofii Lipeckiej odnosz\u0105ca si\u0119 do Zag\u0142ady odczytywana mo\u017ce by\u0107 w kategoriach post\u015bwiadectwa oraz odpominania przestrzeni. Tego rodzaju tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zwi\u0105zana jest z ci\u0105\u017ceniem nieprzepracowanej przesz\u0142o\u015bci, po kt\u00f3rej rany wci\u0105\u017c jeszcze pozostaj\u0105 niezagojone. Jak powiada sama artystka, chodzi w tej sztuce o \u201e\u015bwiadomo\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci do historii naznaczonej Zag\u0142ad\u0105, \u015bwiadomo\u015b\u0107 bolesn\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 si\u0119 z poczuciem winy\u201d1<\/sup>. W odniesieniu do pami\u0119ci Zag\u0142ady nast\u0119pnych pokole\u0144 Marianne Hirsch zaproponowa\u0142a termin post-pami\u0119\u01072<\/sup>. Jest to silna i bardzo szczeg\u00f3lna forma pami\u0119ci, gdy\u017c nie opiera si\u0119 na w\u0142asnych do\u015bwiadczeniach, ale jest zapo\u015bredniczona przez wyobra\u017ani\u0119 oraz kreacj\u0119 artystyczn\u0105. Jest jakby uzupe\u0142niana przez wyobra\u017ceniowe czy artystyczne reprezentacje. Postpami\u0119\u0107 jest do\u015bwiadczana przez potomk\u00f3w ludzi ocala\u0142ych z Zag\u0142ady i tym samym odnosi si\u0119 do tych wydarze\u0144, kt\u00f3re po\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 tragicznym cieniem nie tylko na \u017cyciu ocala\u0142ych, ale i nast\u0119pnych pokole\u0144, a by\u0142y tak silne, \u017ce przy\u0107mi\u0142y wszelk\u0105 inn\u0105 pami\u0119\u0107, ale zarazem nigdy nie zostan\u0105 w pe\u0142ni przyswojone i zrozumiane. Ujawnia si\u0119 ona na zasadzie przemieszczenia \u2013 w innym miejscu oraz ze znacznym op\u00f3\u017anieniem w stosunku do wydarze\u0144, do kt\u00f3rych si\u0119 odnosi. Jest to te\u017c pami\u0119\u0107 obsesyjna i wybuchowa, niedaj\u0105ca spokoju i wytchnienia3<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, kadr z wideoinstalacji “Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em>“, 2013<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W kontek\u015bcie polskim warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce obok tak poj\u0119tej post-pami\u0119ci, w sztuce pojawiaj\u0105 si\u0119 takie narracje, kt\u00f3re mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako post-\u015bwiadectwo. Chodzi mianowicie o odwo\u0142anie do szczeg\u00f3lnego do\u015bwiadczenia bycia \u015bwiadkiem Zag\u0142ady, kt\u00f3re nie zosta\u0142o tu przepracowane. W Polsce stosunkowo od niedawna zacz\u0119to m\u00f3wi\u0107 o Zag\u0142adzie jako o wyj\u0105tkowym wydarzeniu, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142o \u017byd\u00f3w, ale wci\u0105\u017c \u201enie s\u0105 to jednak sprawy oczywiste dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, kt\u00f3re na mapie b\u00f3lu i poni\u017cenia z trudem sk\u0142onne jest wyznaczy\u0107 szczeg\u00f3lne miejsce ofiarom Zag\u0142ady\u201d4<\/sup>. Jak twierdzi Michael C. Steinlauf, pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady jest tutaj wci\u0105\u017c \u201epami\u0119ci\u0105 nieprzyswojon\u0105\u201d5<\/sup>. Autor wskazuje na z\u0142o\u017cone i traumatyczne do\u015bwiadczenie Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105c ofiarami nazizmu, stali si\u0119 jednocze\u015bnie \u015bwiadkami ludob\u00f3jstwa dokonanego na ich ziemi. Po wojnie antysemityzm doprowadzi\u0142 do wielu morderstw, a tak\u017ce pogrom\u00f3w, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszy to pogrom kielecki w 1946 roku. P\u00f3\u017aniej za\u015b doszed\u0142 do g\u0142osu w polityce pa\u0144stwa i ujawni\u0142 si\u0119 najsilniej w anty-semickiej nagonce w latach 1968-70, kiedy zmuszono do wyjazdu z Polski oko\u0142o dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w6<\/sup>. Nieprzepracowany pozosta\u0142 problem bycia \u015bwiadkami Zag\u0142ady i uporania si\u0119 z tym do\u015bwiadczeniem. Steinlauf zastanawia si\u0119, jak to mo\u017cliwe, \u017ce Zag\u0142ada nie zosta\u0142a prawdziwie dostrze\u017cona przez Polak\u00f3w, \u017ce widzieli te wydarzenia, ale ich nie rozumieli i powiada, \u017ce konsekwencj\u0105 tego jest ci\u0105g\u0142e \u017cycie z pi\u0119tnem Zag\u0142ady7<\/sup>. Zofia W\u00f3jcicka wskazuje z kolei, \u017ce naszym najwi\u0119kszym problemem jest nieprzepracowana \u017ca\u0142oba po ofiarach Zag\u0142ady, nieprzepracowana, bo st\u0142umiona przez dzia\u0142anie komunistycznych w\u0142adz, kt\u00f3re wykre\u015bli\u0142y z publicznego dyskursu pami\u0119\u0107 o tym, kim by\u0142y ofiary8<\/sup>. Chodzi te\u017c o to, na co zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Zygmunt Bauman, \u017ce \u015bwiat stworzony przez nazist\u00f3w odcz\u0142owieczy\u0142 zar\u00f3wno swoje ofiary, jak i biernych \u015bwiadk\u00f3w ludob\u00f3jstwa, zmuszaj\u0105c ich, \u201eby si\u0119gali po logik\u0119 przetrwania dla rozgrzeszania si\u0119 z bezczynno\u015bci i braku wra\u017cliwo\u015bci moralnej\u201d9<\/sup>. Skoro, jak wskaza\u0142 Jan B\u0142o\u0144ski w swym prze\u0142omowym eseju Biedni Polacy patrz\u0105 na getto z 1987 roku10<\/sup>, nie by\u0142o biernych widz\u00f3w Zag\u0142ady, ka\u017cdy, kto by\u0142 przy tej zbrodni, zosta\u0142 ni\u0105 ska\u017cony; to do\u015bwiadczenie domaga si\u0119 krytycznego przepracowania, a to rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 bardzo p\u00f3\u017ano, w zasadzie dopiero w latach 80. i 90. XX wieku. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, kadr z wideoinstalacji “Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em>“, 2013<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W samej sztuce ju\u017c od oko\u0142o dw\u00f3ch dekad powstaj\u0105 projekty artystyczne dotycz\u0105ce \u201eprzywracania pami\u0119ci\u201d. Arty\u015bci uderzaj\u0105 w \u201enieprzyswojon\u0105 pami\u0119\u0107\u201d Zag\u0142ady, podwa\u017caj\u0105 oficjalne narracje historyczne oraz popularne reprezentacje przesz\u0142o\u015bci, pytaj\u0105 o zbiorow\u0105 pami\u0119\u0107, proponuj\u0105 krytyczn\u0105 prac\u0119 nad pami\u0119ci\u0105, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do tego, co Ricoeur nazywa za Freudem prac\u0105 odpominania (rem\u00e9moration<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

\u201eW przypadku odpominania zaakcentowany zostaje powr\u00f3t do pobudzonej \u015bwiadomo\u015bci wydarzenia, kt\u00f3re jakoby mia\u0142o miejsce przed momentem, w kt\u00f3rym \u015bwiadomo\u015b\u0107 stwierdza, i\u017c je prze\u017cy\u0142a, spostrzeg\u0142a, przyswoi\u0142a\u201d11<\/sup>. Chodzi tu wi\u0119c o przywo\u0142anie i rozpoznanie znaczenia danego wydarzenia. Jest to pami\u0119\u0107 krytyczna, r\u00f3\u017cni\u0105ca si\u0119 od pami\u0119ci-powt\u00f3rzenia.<\/p>\n\n\n\n

Tak\u0105 krytyczn\u0105 prac\u0119 nad pami\u0119ci\u0105 proponuje te\u017c w cz\u0119\u015bci swoich prac Zofia Lipecka. Trudny temat Polak\u00f3w wsp\u00f3\u0142odpowiedzialnych za zbrodnie na \u017bydach artystka podj\u0119\u0142a w instalacji Po Jedwabnem<\/em>, kt\u00f3ra prezentowana by\u0142a w 2008 roku w warszawskiej Zach\u0119cie. Jak przyznaje artystka: \u201ePomys\u0142 instalacji zrodzi\u0142 si\u0119 najpierw wskutek szoku spowodowanego lektur\u0105 ksi\u0105\u017cki Grossa. By\u0142am ni\u0105 zdruzgotana. Jako Polka czu\u0142am si\u0119 szczeg\u00f3lnie odpowiedzialna, czu\u0142am si\u0119 winna! Potem oburzy\u0142y mnie reakcje, kt\u00f3re ksi\u0105\u017cka wywo\u0142a\u0142a w Polsce: obrona honoru narodowego, troska o opini\u0119 Polski za granic\u0105, licytacje na temat dok\u0142adnej liczby ofiar, czy wreszcie kategoryczne zaprzeczanie temu, i\u017c odpowiedzialni za zbrodni\u0119 s\u0105 mieszka\u0144cy Jedwabnego\u201d12<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, kadr z wideoinstalacji “Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em>“, 2013<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Praca sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z d\u017awi\u0119ku, film\u00f3w wideo oraz luster. Filmy wy\u015bwietlane by\u0142y na przeciwleg\u0142ych \u015bcianach (po dwie projekcje na ka\u017cdej \u015bcianie). Ukazywa\u0142y one emocje rysuj\u0105ce si\u0119 na twarzach os\u00f3b r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci, s\u0142uchaj\u0105cych bodaj najbardziej poruszaj\u0105cego i przera\u017caj\u0105cego fragmentu S\u0105siad\u00f3w Jana Tomasza Grossa13<\/sup> \u2013 \u015bwiadectwa Szmula Wasersztajna o wydarzeniach w Jedwabnem. G\u0142os czytaj\u0105cego ten fragment Andrzeja Seweryna przedziera\u0142 si\u0119 przez trudny do zidentyfikowania, ale dra\u017cni\u0105cy szum (d\u017awi\u0119k samolotu?, odg\u0142os silnik\u00f3w?, szum informacyjny?). Wizerunki os\u00f3b skonfrontowanych ze \u015bwiadectwem Wasersztajna co jaki\u015b czas si\u0119 zmienia\u0142y, by wr\u00f3ci\u0107 w innym miejscu. Dwie pozosta\u0142e \u015bciany pokryte by\u0142y lustrami, kt\u00f3re zwielokrotnia\u0142y obrazy, ale tak\u017ce zmusza\u0142y widz\u00f3w do porzucenia bezpiecznej pozycji obserwator\u00f3w. Widzowie zostali w ten spos\u00f3b jakby wci\u0105gni\u0119ci do \u015brodka pracy, w\u0142\u0105czeni w rytm niesko\u0144czenie powielaj\u0105cych si\u0119 wizerunk\u00f3w, i przez to sami stawali si\u0119 uczestnikami tego wydarzenia. <\/p>\n\n\n\n

Skonfrontowani z t\u0105 prac\u0105 ogl\u0105damy siebie, musimy pyta\u0107 o sw\u00f3j stosunek do ludob\u00f3jstwa, kt\u00f3rego dokonali na \u017bydach Polacy. Kiedy s\u0142uchamy relacji Wasersztajna, w wyobra\u017ani pojawiaj\u0105 si\u0119 obrazy, kt\u00f3re s\u0105 nie do zniesienia. Staj\u0105 si\u0119 one powracaj\u0105cymi obrazami horroru, o kt\u00f3rych pisze Georges Didi-Huberman14<\/sup>. Wydaj\u0105 si\u0119 tak straszne, \u017ce niemal nieprzedstawialne. Te obrazy zjawiaj\u0105 si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci w ramach tego, co zosta\u0142o okre\u015blone jako \u201eprojekcja mentalna\u201d (okre\u015blenie E. Janickiej)15<\/sup>, jednak ich wizualizacja wydaje si\u0119 czym\u015b ponad si\u0142y, czym\u015b, czego by\u0107 mo\u017ce nie ud\u017awigniemy. Nie chcemy wi\u0119c patrze\u0107, co odczyta\u0107 mo\u017cna jako syndrom psychicznego oporu wobec horroru16<\/sup>. Jednak ma racj\u0119 Didi-Huberman, \u017ce za wszelk\u0105 cen\u0119 trzeba nada\u0107 kszta\u0142t temu, co okre\u015blane jest jako nieprzedstawialne, patrze\u0107 i s\u0142ucha\u0107, aby zrozumie\u0107. Chodzi wi\u0119c o wcielenie do naszej pami\u0119ci wiedzy, kt\u00f3ra znosi tabu, kt\u00f3re samo w sobie powoduje parali\u017cuj\u0105ce przera\u017cenie i wci\u0105\u017c jeszcze obci\u0105\u017ca nasze rozumienie historii17<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Lipecka nie stworzy\u0142a wizualizacji, ale zmusi\u0142a odbiorc\u00f3w do wys\u0142uchania \u015bwiadectwa Wasersztajna, a ponadto ustawi\u0142a lustra, aby ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107 w nich siebie. Ogl\u0105damy reakcj\u0119, kt\u00f3r\u0105 te s\u0142owa wywo\u0142uj\u0105 w s\u0142uchaczach, w czytelnikach, a tak\u017ce w nas samych. W my\u015bl tej pracy, to my jeste\u015bmy ekranem, na kt\u00f3ry rzutuje sw\u00f3j obraz nieprzepracowana historia. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, kadr z wideoinstalacji “Warszawa \u2013 Ma\u0142kini<\/em>a”, 2013<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W instalacji Lipeckiej, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 te\u017c charakterystycznym przyk\u0142adem sztuki posttraumatycznej, powtarzanie jest powtarzaniem traumy, nacisk po\u0142o\u017cony jest jednak na skonfrontowanie si\u0119 z ni\u0105, stani\u0119cie z ni\u0105 twarz\u0105 w twarz, spojrzenie sobie w oczy, a wi\u0119c pytanie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 jej ud\u017awigni\u0119cia. Praca ta pokazuje, \u017ce dramatyczna przesz\u0142o\u015b\u0107 nie jest ani czym\u015b niewyobra\u017calnym, ani medialnym obrazem, ale jest przede wszystkim niezagojon\u0105 ran\u0105. Tym samym taka sztuka daje nadziej\u0119 na uzdrowienie. Podejmuje bowiem niejako prac\u0119 \u017ca\u0142oby i op\u0142akiwania, a wi\u0119c wype\u0142nia zadanie postawione historii przez Dominica LaCapr\u0119: rozpoznania traumy, aby si\u0119 z niej uleczy\u010718<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego Zofia Lipecka, jak inni wsp\u00f3\u0142cze\u015bni arty\u015bci odnosz\u0105cy si\u0119 do pami\u0119ci Zag\u0142ady (m.in. El\u017cbieta Janicka, Miros\u0142aw Ba\u0142ka, Rafa\u0142 Jakubowicz), w swej tw\u00f3rczo\u015bci pyta o przesz\u0142o\u015b\u0107, ale z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej. Zastanawia si\u0119 nad tym, w jaki spos\u00f3b nasza rzeczywisto\u015b\u0107 przechowuje \u015blady traumatycznej przesz\u0142o\u015bci. Interesuje j\u0105 r\u00f3wnie\u017c problem pami\u0119ci miejsca oraz co\u015b, co mo\u017cna okre\u015bli\u0107, za przywo\u0142anym ju\u017c Ricoeurem, odpominaniem przestrzeni. Tego problemu dotyczy wystawa Zofii Lipeckiej w Atlasie Sztuki, kt\u00f3ra sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci: wideoinstalacji Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia<\/em> oraz obraz\u00f3w olejnych z cyklu Projekt Treblinka<\/em> (powstaj\u0105cych od 2004 roku).<\/p>\n\n\n\n

Instalacja z\u0142o\u017cona jest z czterech film\u00f3w wideo przedstawiaj\u0105cych podr\u00f3\u017c poci\u0105giem z Warszawy do Ma\u0142kini, kt\u00f3ra by\u0142a ostatni\u0105 stacj\u0105 na drodze do Treblinki. Film zosta\u0142 nakr\u0119cony 23 sierpnia 2010 roku w rocznic\u0119 deportacji do Treblinki Jankiela Wiernika. T\u0142o d\u017awi\u0119kowe instalacji stanowi fragment jego \u015bwiadectwa opisuj\u0105cy \u0142apank\u0119 w warszawskim getcie w 1942 roku, przeprowadzenie z\u0142apanych \u017byd\u00f3w na ulic\u0119 Zamenhofa, rozkaz wej\u015bcia do wagon\u00f3w i przyjazd do Treblinki z postojem w Ma\u0142kini. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Lipecka, Projekt “Treblinka”, 2009, olej na p\u0142\u00f3tnie, 130 x 195 cm<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Moment przeprowadzania ludzi do wagon\u00f3w Wiernik opisywa\u0142 w ten spos\u00f3b: \u201eNaga rzeczywisto\u015b\u0107 ukaza\u0142a si\u0119 naszym oczom. Wagony. Puste wagony. Dzie\u0144 letni, pi\u0119kny i upalny. Zdaje si\u0119, \u017ce s\u0142o\u0144ce buntuje si\u0119 przeciw temu bezprawiu. C\u00f3\u017c winne nasze \u017cony, dzieci i matki? Dlaczego? S\u0142o\u0144ce kryje si\u0119 za chmurami. Jest pi\u0119kne, promienne, \u015bwietlane. Nie chce patrze\u0107 na nasze udr\u0119ki i upokorzenia\u201d19<\/sup>. Przywo\u0142ane w instalacji Lipeckiej \u015bwiadectwo ko\u0144czy si\u0119 natomiast s\u0142owami opisuj\u0105cymi przejazd z Ma\u0142kini do Treblinki: \u201eRuszy\u0142 poci\u0105g, kilka minut p\u00f3\u017aniej zajechali\u015bmy do obozu Treblinki. Tam dopiero spad\u0142a nam zas\u0142ona z oczu. Na dachach nad barakami stali Ukrai\u0144cy z karabinami i kaemami. Plac zasiany trupami, by\u0142y ubrane i nagie. Twarze ich by\u0142y wykrzywione strachem i groz\u0105. Czarne by\u0142y i opuchni\u0119te. Oczy szeroko rozwarte, j\u0119zyki wywieszone, m\u00f3zgi rozpry\u015bni\u0119te, cia\u0142a zniekszta\u0142cone. Wsz\u0119dzie krew. Nasza niewinna krew. Krew naszych dzieci, braci i si\u00f3str. Krew naszych ojc\u00f3w i matek. A my, bezbronni, czujemy, \u017ce nie ujdziemy naszemu przeznaczeniu…\u201d20<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Film ukazuje fragmenty wsp\u00f3\u0142czesnej Warszawy opisane w \u015bwiadectwie Wiernika \u2013 okolice ulicy Zamenhofa. Jest pogodny dzie\u0144, wida\u0107 w miar\u0119 puste ulice i zaparkowane samochody, kto\u015b przeje\u017cd\u017ca na rowerze, w parku biega beztrosko pies, ludzie pod\u0105\u017caj\u0105 do pracy. Powolne uj\u0119cia kamery dokonuj\u0105 zbli\u017cenia na fragmenty dom\u00f3w i tablice z nazw\u0105 ulicy. Nast\u0119pnie pojawia si\u0119 dworzec i uj\u0119cie b\u0142\u0119kitnego nieba. Wraz z kamer\u0105 przenosimy si\u0119 do \u015brodka poci\u0105gu. W wygodnych wagonach poci\u0105gu pospiesznego do Suwa\u0142k jad\u0105cego przez Ma\u0142kini\u0119 i Bia\u0142ystok siedz\u0105 ludzie zaj\u0119ci swoimi sprawami, niekt\u00f3rzy spogl\u0105daj\u0105 przez okno. Poci\u0105g rusza i przeje\u017cd\u017ca przez ciemny tunel, od czasu do czasu pojawiaj\u0105 si\u0119 jedynie bia\u0142e reflektory. Nast\u0119pnie pojawiaj\u0105 si\u0119 uj\u0119cia pozostawianych za poci\u0105giem tor\u00f3w, niewyra\u017anych krajobraz\u00f3w za brudn\u0105 szyb\u0105 i znowu siedz\u0105cych w poci\u0105gu ludzi. W ko\u0144cu pojawia si\u0119 stacja w Ma\u0142kini, ma\u0142a, ale schludna i czysta. Ko\u0144cowe sceny ka\u017cdego z czterech film\u00f3w ukazuj\u0105 przyje\u017cd\u017caj\u0105ce i odje\u017cd\u017caj\u0105ce poci\u0105gi: osobowe oraz towarowe. Kamera niespiesznie filmuje wagony towarowe \u2013 podobnymi przewo\u017cono ludzi do Treblinki. <\/p>\n\n\n\n

I cho\u0107 pod\u0105\u017camy wraz z filmem t\u0105 sam\u0105 drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 Wiernik w swoim \u015bwiadectwie i kt\u00f3ra wtedy oznacza\u0142a ostatni\u0105 podr\u00f3\u017c \u2013 podr\u00f3\u017c do \u015bmierci, to dzisiaj nie odnajdziemy ju\u017c \u015blad\u00f3w tamtej grozy. Oczywi\u015bcie tory kolejowe i wagony towarowe mog\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 z Zag\u0142ad\u0105, gdy\u017c przekszta\u0142ceniu uleg\u0142a nasza zbiorowa wyobra\u017ania po Auschwitz. Jednak opr\u00f3cz tych obraz\u00f3w-symboli nie odnajdziemy nic, co za\u015bwiadcza\u0142oby o tamtej tragedii. Ludzie podr\u00f3\u017cuj\u0105 wygodnie, s\u0105 spokojni i zrelaksowani, maj\u0105 wod\u0119 do picia, obserwuj\u0105 widoki za oknem. Maj\u0105 wi\u0119c to wszystko, czego tak bardzo brakowa\u0142o ludziom transportowanym do oboz\u00f3w \u015bmierci. Jechali st\u0142oczeni \u2013 po osiemdziesi\u0105t os\u00f3b w ciemnym i dusznym wagonie, dokucza\u0142o im pragnienie, g\u0142\u00f3d, ta podr\u00f3\u017c by\u0142a dla nich, jak pisa\u0142 Wiernik, \u201ebezgraniczn\u0105 m\u0119k\u0105\u201d. Tym samym Lipecka wskazuje na nieobecno\u015b\u0107 \u015blad\u00f3w z\u0142owrogiej przesz\u0142o\u015bci oraz to, jak bardzo niezb\u0119dne dla zachowania pami\u0119ci pozostaj\u0105 \u015bwiadectwa.<\/p>\n\n\n\n

Jacques Ranci\u00e9re omawiaj\u0105c Shoah Claude’a Lanzmana, wskaza\u0142, \u017ce film ten m\u00f3wi r\u00f3wnie\u017c o znikni\u0119ciu \u015blad\u00f3w. \u201eTo nie kat\u00f3w i ofiary trzeba przedstawi\u0107 \u2013 powiada filozof \u2013 ale proces podw\u00f3jnego wymazania\u201d21<\/sup>. Ranci\u00e9re zwraca uwag\u0119 na pierwsze zdanie, kt\u00f3re pojawia si\u0119 w Shoah: \u201eHistoria ta zaczyna si\u0119 w naszych czasach\u201d i zauwa\u017ca, \u017ce nast\u0119puje tu odwr\u00f3cenie logiki konwencjonalnej historii, wyj\u015bcie od \u201etu i teraz\u201d do m\u00f3wienia o przesz\u0142o\u015bci. Podkre\u015bla te\u017c znaczenie \u015brodk\u00f3w formalnych, kt\u00f3re konfrontuj\u0105 tre\u015b\u0107 \u015bwiadectwa Szymona Srebrnika z pustk\u0105 miejsca, na kt\u00f3rym zostaje przedstawiona ta posta\u0107, a mianowicie na wielkiej polanie ko\u0142o Che\u0142mna. Ta scena w filmie Shoah wskazuje na nieadekwatno\u015b\u0107 \u2013 \u201eNieadekwatno\u015b\u0107 opuszczonego miejsca do mowy, kt\u00f3ra je wype\u0142nia, nabiera charakteru halucynacji\u201d22<\/sup>. Zarazem Holocaust, kt\u00f3ry jest tu tematem przedstawienia, jego realno\u015b\u0107 jest r\u00f3wnie\u017c realno\u015bci\u0105 jego znikni\u0119cia, realno\u015bci\u0105 jego niemo\u017cliwego do pomy\u015blenia charakteru. Dokonuje si\u0119 to przez prac\u0119 kamery oraz pewien operatorski fortel, bo przedstawiona w filmie polana ko\u0142o Che\u0142mna nie jest w rzeczywisto\u015bci tak wielka. To \u201ekamera subiektywnie dokona\u0142a jej powi\u0119kszenia, aby zaznaczy\u0107 dysproporcj\u0119, uczyni\u0107 akcj\u0119 adekwatn\u0105 do wydarzenia. Sfa\u0142szowa\u0142a przedstawienie miejsca, aby odda\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 eksterminacji oraz znikni\u0119cia jej \u015blad\u00f3w\u201d23<\/sup>. Ranci\u00e9re, obok Giorgio Agambena oraz Georgesa Didi-Hubermana, jest jednym z tych wsp\u00f3\u0142czesnych filozof\u00f3w, kt\u00f3rzy otwarcie wyst\u0119puj\u0105 przeciwko postulatowi nieprzedstawialno\u015bci. Wskazuje on, \u017ce nie istnieje nieprzedstawialno\u015b\u0107 jako cecha wydarzenia. \u201eIstniej\u0105 tylko wybory. Wyb\u00f3r tera\u017aniejszo\u015bci przeciw historyzacji; wyb\u00f3r przedstawienia wymierno\u015bci \u015brodk\u00f3w, materialno\u015bci procesu przeciw przedstawieniu przyczyn\u201d24<\/sup>. A wi\u0119c szacunek do wydarzenia nie musi zawiesza\u0107 \u015brodk\u00f3w artystycznych, za\u015b wyj\u015bcie od \u201etu i teraz\u201d zmusza nas do pytania o znaczenie tych wydarze\u0144 dla nas dzisiaj. To samo dzieje si\u0119 w instalacji Lipeckiej pod\u0105\u017caj\u0105cej z kamer\u0105 drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 przemierzy\u0142 Jankiel Wiernik do Treblinki. Zestawiaj\u0105c jednak wsp\u00f3\u0142czesne obrazy przedstawiaj\u0105ce te same miejsca, w kt\u00f3rych obecnie \u017cycie p\u0142ynie spokojnym i niezak\u0142\u00f3conym rytmem ze s\u0142owami oddaj\u0105cymi udr\u0119k\u0119 i upokorzenie, opisuj\u0105cymi podr\u00f3\u017c, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 zdarzeniem granicznym, mamy r\u00f3wnie\u017c do czynienia z nieadekwatno\u015bci\u0105. Prowokuje to do zadawania pyta\u0144, jak mo\u017cna ocali\u0107 dzisiaj pami\u0119\u0107 tamtych wydarze\u0144, jak je pami\u0119ta\u0107 i czy mo\u017cna je zrozumie\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Na nieobecno\u015b\u0107 wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c obrazy z cyklu Projekt Treblinka<\/em>. Zofia Lipecka od 2004 roku je\u017adzi do Treblinki i za ka\u017cdym razem fotografuje wjazd do wsi w miejscu, gdzie znajduje si\u0119 tablica z jej nazw\u0105. Na podstawie tych fotografii powstaj\u0105 obrazy olejne o sta\u0142ym formacie 130 x 195 cm. W 2012 roku tablica zosta\u0142a przeniesiona kilkaset metr\u00f3w dalej, Lipecka postanowi\u0142a jednak nadal fotografowa\u0107 i malowa\u0107 to samo miejsce. Obrazy ukazuj\u0105 zniszczon\u0105 drog\u0119, po kt\u00f3rej niekiedy przeje\u017cd\u017ca samoch\u00f3d, innym razem rower, ale na wi\u0119kszo\u015bci p\u0142\u00f3cien droga jest pusta. Wida\u0107 drzewa, znaki drogowe, a w oddali rysuj\u0105 si\u0119 jakie\u015b domostwa. Na ka\u017cdym obrazie w prawym dolnym rogu znajduje si\u0119 te\u017c data, kt\u00f3ra zosta\u0142a utrwalona na fotografii. Artystka najcz\u0119\u015bciej przyje\u017cd\u017ca w kwietniu, kiedy przyroda budzi si\u0119 do \u017cycia. Ale bywa te\u017c zim\u0105, czego efektem jest przedstawienie pokrytego \u015bniegiem krajobrazu, kt\u00f3rego dominant\u0105 s\u0105 bezlistne drzewa i pochmurne lub blade niebo. <\/p>\n\n\n\n

W 2008 roku Lipecka odby\u0142a sw\u0105 podr\u00f3\u017c w lipcu, a w 2010 w maju. Szczeg\u00f3lnie w przypadku obrazu lipcowego, do kt\u00f3rego zdj\u0119cie zosta\u0142o wykonane w pi\u0119kny, s\u0142oneczny dzie\u0144, dominuje bujna, soczysta ziele\u0144 trawy i li\u015bci na drzewach. Stoj\u0105ca na pierwszym planie tablica z napisem Treblinka<\/em> ukryta jest w cieniu, jakby nieistotna. Tak jak w przypadku poprzedniej pracy, tak i tutaj groza tego miejsca nie jest widoczna, ujawnia\u0107 mo\u017ce j\u0105 jedynie tablica z nazw\u0105 miejscowo\u015bci, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c jeszcze w zbiorowej pami\u0119ci kojarzy si\u0119 z miejscem ka\u017ani i \u015bmierci. <\/p>\n\n\n\n

W Treblince znajdowa\u0142y si\u0119 dwa obozy: pracy i \u015bmierci. Ob\u00f3z zag\u0142ady \u2013 Treblinka 2<\/em> by\u0142 w intencji hitlerowc\u00f3w \u201enajdoskonalszy\u201d ze wszystkich, gdy\u017c najlepiej zorganizowany i najbardziej wydajny25<\/sup>. Jego budow\u0119 rozpocz\u0119to na prze\u0142omie maja i czerwca 1942 roku, a ju\u017c 23 lipca pojawi\u0142 si\u0119 tam pierwszy transport \u017byd\u00f3w z getta warszawskiego. Histori\u0119 obozu przybli\u017ca Halina Taborska: \u201eOb\u00f3z, po\u0142o\u017cony cztery kilometry od stacji Treblinka, a przy torze kolejowym wiod\u0105cym do odkrywkowej kopalni \u017cwiru, gdzie ju\u017c od 1941 roku pracowali wi\u0119\u017aniowie karnego obozu pracy Treblinka 1<\/em>, mia\u0142 pos\u0142u\u017cy\u0107 do likwidacji najwi\u0119kszego skupiska \u017byd\u00f3w polskich z getta warszawskiego. Gin\u0119li w nim g\u0142\u00f3wnie \u017bydzi z dystrykt\u00f3w Generalnej Guberni, ale te\u017c z kraj\u00f3w odleg\u0142ych, takich jak Bu\u0142garia czy Grecja. Fabryka \u015bmierci dzia\u0142a\u0142a przez 13 miesi\u0119cy, a liczba jej ofiar jest trudna do dok\u0142adnego ustalenia \u2013 wedle Encyklopedii Holocaustu wynosi 870 000\u201d26<\/sup>. Pierwszy komendant Treblinki, Imfrid Eberl, chcia\u0142 prze\u015bcign\u0105\u0107 inne obozy w liczebno\u015bci zamordowanych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych zabijano mimo ma\u0142ej wydajno\u015bci trzech kom\u00f3r gazowych oraz awarii silnika dostarczaj\u0105cego gaz. Rozgrywa\u0142y si\u0119 tu najbardziej makabryczne sceny, nie sprz\u0105tano zw\u0142ok z transport\u00f3w kolejowych, fermentowa\u0142y zw\u0142oki w do\u0142ach grzebalnych, czemu towarzyszy\u0142 straszliwy od\u00f3r rozprzestrzeniaj\u0105cy si\u0119 po okolicy. W sierpniu 1942 roku nowym komendantem zosta\u0142 Franz Stangl, wcze\u015bniej komendant Sobiboru, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o budowie sze\u015bciu nowych kom\u00f3r gazowych oraz uprz\u0105tni\u0119ciu terenu. Od lutego 1943 roku wprowadzono praktyk\u0119 spalania zw\u0142ok zaraz po zagazowaniu, spalano te\u017c te z do\u0142\u00f3w grzebalnych, aby zatrze\u0107 \u015blady zbrodni. Jak pisze Taborska: \u201eNie spalone ko\u015bci t\u0142uczono, wszystkie prochy z warstwami piasku zasypywano w opuszczonych grobach i zasadzono \u0142ubin\u201d27<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

W sierpniu 1943 roku wybuch\u0142 tu bunt wi\u0119\u017ani\u00f3w, a ob\u00f3z zlikwidowano w listopadzie 1943 roku. Obecnie przy wje\u017adzie do Treblinki nic nie wskazuje na to, \u017ce pope\u0142niono tu te makabryczne zbrodnie, jedynie pozostawiony w swym \u00f3wczesnym kszta\u0142cie ob\u00f3z, z centralnym pomnikiem ustawionym w miejscu kom\u00f3r gazowych, przypomina o Zag\u0142adzie, kt\u00f3ra dokona\u0142a si\u0119 w tym miejscu. <\/p>\n\n\n\n

Warto jednak postawi\u0107 pytanie, na ile otaczaj\u0105cy krajobraz przechowuje jakie\u015b \u015blady przesz\u0142o\u015bci, czy te\u017c raczej jest tak, \u017ce zosta\u0142y one zupe\u0142nie zatarte? Jak pokazuj\u0105 to obrazy Lipeckiej, w tym z\u0142owrogim miejscu wci\u0105\u017c odradza si\u0119 przyroda, jakby oboj\u0119tna na to, co si\u0119 tu sta\u0142o, leniwie p\u0142ynie te\u017c wiejskie \u017cycie. Czy istnieje wi\u0119c co\u015b, co mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 pami\u0119ci\u0105 miejsca?<\/p>\n\n\n\n

O pami\u0119ci miejsca mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 w przypadku miejsc nosz\u0105cych \u015blady przesz\u0142o\u015bci, zwi\u0105zanych z ni\u0105 konflikt\u00f3w i tragedii, ale r\u00f3wnie\u017c w przypadku miejsc niepozornych, zapomnianych, gdzie \u015blady przesz\u0142o\u015bci zosta\u0142y zatarte, cho\u0107 z\u0142owroga atmosfera tych miejsc jest wci\u0105\u017c odczuwalna. \u201eTam, gdzie zosta\u0142y zablokowane wszelkie mo\u017cliwo\u015bci przekazu, powstaj\u0105 miejsca widma, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 aren\u0105 swobodnych gier wyobra\u017ani lub powrotu wypartych znacze\u0144\u201d28<\/sup> i to w\u0142a\u015bnie takim miejscem staje si\u0119 Treblinka w pracach Lipeckiej. Artystk\u0119 interesuje najbardziej odczuwanie przestrzeni, a przede wszystkim to, na ile mo\u017cliwe jest odczucie traumy tego miejsca. Lipecka przyznaje: \u201enie pr\u00f3buj\u0119 przedstawia\u0107 minionych wydarze\u0144. (\u2026) Staram si\u0119 tylko wyrazi\u0107 realno\u015b\u0107 miejsca, w kt\u00f3rym zosta\u0142a dokonana zbrodnia. Innymi s\u0142owy do\u015bwiadczy\u0107 fizycznie obecno\u015bci w tym miejscu, konfrontuj\u0105c si\u0119 z nim\u201d29<\/sup>. Dlatego te\u017c jej obrazy przyczyniaj\u0105 si\u0119 do odpominania przestrzeni. <\/p>\n\n\n\n

Artystka poszukuje specyficznych \u015blad\u00f3w Zag\u0142ady, kt\u00f3re mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako uczuciowe. O tego rodzaju \u015bladach pisa\u0142 Paul Ricoeur, wskazuj\u0105c na wieloznaczne rozumienie poj\u0119cia \u201e\u015bladu\u201d \u2013 jako odcisku archiwalnego, uczuciowego oraz m\u00f3zgowego. Historia zajmuje si\u0119 \u015bladami, kt\u00f3re s\u0105 utrwalone na pi\u015bmie i ewentualnie archiwizowane, ale obok nich istniej\u0105 \u015blady uczuciowe oraz m\u00f3zgowe, korowe, kt\u00f3rymi zajmuj\u0105 si\u0119 nauki neurologiczne30<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\u015alad uczuciowy zwi\u0105zany jest z uczuciem \u201ewstrz\u0105su wywo\u0142anego przez wydarzenie, o kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest uderzaj\u0105ce, znamienne\u201d31<\/sup>. Wydaje si\u0119, \u017ce wobec znikania materialnych \u015blad\u00f3w Zag\u0142ady w takich miejscach jak Ma\u0142kinia czy Treblinka, najwa\u017cniejszy staje si\u0119 w\u0142a\u015bnie \u015blad uczuciowy. Tym samym Lipecka wskazuje na obowi\u0105zek pami\u0119tania i przechowywania \u015bwiadectw, na potrzeb\u0119 przeciwstawienia si\u0119 zapomnieniu. Ricoeur pisze, \u017ce nasz obowi\u0105zek pami\u0119tania wi\u0105\u017ce si\u0119 z d\u0142ugiem wobec przesz\u0142o\u015bci, jeste\u015bmy bowiem d\u0142u\u017cni wobec tych, \u201ekt\u00f3rzy nas poprzedzali w tym, czym jeste\u015bmy\u201d32<\/sup>. Sp\u0142acanie d\u0142ugu jest r\u00f3wnie\u017c inwentaryzacj\u0105 spadku, r\u00f3wnie\u017c takiego spadku, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 dla nas niewygodny i obci\u0105\u017caj\u0105cy. Nasze zad\u0142u\u017cenie powinno bra\u0107 pod uwag\u0119 przede wszystkim ofiary: \u201epo\u015br\u00f3d tych wszystkich innych, wobec kt\u00f3rych jeste\u015bmy zad\u0142u\u017ceni, pierwsze\u0144stwo, ze wzgl\u0119d\u00f3w moralnych, przyznajemy ofiarom\u201d33<\/sup>. Nie chodzi tu jednak ani o nadu\u017cywanie idei sprawiedliwo\u015bci, ani o \u201eszale\u0144stwo upami\u0119tniania\u201d, ale raczej o krytyczn\u0105 prac\u0119 nad w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 i pami\u0119ci\u0105, prac\u0119, kt\u00f3ra mo\u017ce pozwoli\u0107 na rozpoznanie w\u0142asnego miejsca w historii. <\/p>\n\n\n\n

Izabela Kowalczyk, historyczka sztuki, kulturoznawczyni, profesor nadzwyczajny w Wy\u017cszej Szkole Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa w Poznaniu. Autorka ksi\u0105\u017cek: “Niebezpieczne zwi\u0105zki sztuki z cia\u0142em” (2002), “Cia\u0142o i w\u0142adza. Sztuka krytyczna w Polsce w latach 90.” (2002), “Matki-Polki, Ch\u0142opcy i Cyborgi. Sztuka i feminizm w Polsce” (2010), “Podr\u00f3\u017c do przesz\u0142o\u015bci. Interpretacje najnowszej historii w polskiej sztuce krytycznej” (2010). Autorka artyku\u0142\u00f3w na temat sztuki krytycznej, kultury popularnej, feminizmu oraz interpretacji historii w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej. Krytyczka i kuratorka wystaw. Redaguje pismo internetowe \u201eArtmix (sztuka \u2013 feminizm \u2013 kultura wizualna)\u201d http:\/\/www.obieg.pl\/artmix\/ oraz prowadzi bloga http:\/\/strasznasztuka.blox.pl<\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n

1. Zofia Lipecka, Konstrukcja pami\u0119ci Zag\u0142ady w sztuce: pami\u0119\u0107 miejsca<\/em>, maszynopis niepublikowany. Dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Autorki. <\/p>\n\n\n\n

2. Marianne Hirsch, Family Frames: Photography, Narrative and Postmemory<\/em>, Cambridge 1997.<\/p>\n\n\n\n

3. Ibidem, s. 22.<\/p>\n\n\n\n

4. S\u0142awomir Bury\u0142a, Prawdy niechciane i potrzeba ich spo\u0142ecznej artykulacji<\/em>, [w:] Pami\u0119\u0107 Shoah: kulturowe reprezentacje i praktyki upami\u0119tnienia<\/em>, red. T. Majewski, A. Zeidler- Janiszewska, wsp\u00f3\u0142praca Maja W\u00f3jcik, \u0141\u00f3d\u017a 2009, s. 325.<\/p>\n\n\n\n

5. Michael C. Steinlauf, Pami\u0119\u0107 nieprzyswojona. Polska pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady<\/em>, prze\u0142. A. Tomaszewska, Warszawa 2001.<\/p>\n\n\n\n

6. Ibidem, s. 94.<\/p>\n\n\n\n

7. Ibidem, s. 67, 69.<\/p>\n\n\n\n

8. Zofia W\u00f3jcicka, Przerwana \u017ca\u0142oba. Polskie spory wok\u00f3\u0142 pami\u0119ci nazistowskich oboz\u00f3w koncentracyjnych i zag\u0142ady 1944-1959<\/em>, Warszawa 2009.<\/p>\n\n\n\n

9. Zygmunt Bauman, Nowoczesno\u015b\u0107 i zag\u0142ada<\/em>, prze\u0142. F. Kunz, Krak\u00f3w 2009, s. 418.<\/p>\n\n\n\n

10. Zob. zbi\u00f3r esej\u00f3w: Jan B\u0142o\u0144ski, Biedni Polacy patrz\u0105 na getto<\/em>, Krak\u00f3w 2008.<\/p>\n\n\n\n

11. Paul Ricoeur, Pami\u0119\u0107, historia, zapomnienie<\/em>, prze\u0142. J. Marga\u0144ski, Krak\u00f3w 2006, s. 79.<\/p>\n\n\n\n

12. Zofia Lipecka, op. cit. <\/p>\n\n\n\n

13. Jan T. Gross, S\u0105siedzi. Historia zag\u0142ady \u017cydowskiego miasteczka<\/em>, Sejny 2000.<\/p>\n\n\n\n

14. Georges Didi-Huberman, Obrazy mimo wszystko<\/em>, prze\u0142. Maja Kubiak Ho-Chi, Krak\u00f3w 2008, s. 81.<\/p>\n\n\n\n

15. El\u017cbieta Janicka, Konfrontacja. O audiowizualnej instalacji Zofii Lipeckiej Po Jedwabnem (2001-2003)<\/em>, [w:] Zofia Lipecka. Po Jedwabnem<\/em>. Katalog wystawy, red. Hanna Wr\u00f3blewska, Zach\u0119ta Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa 2008, s. 27.<\/p>\n\n\n\n

16. Georges Didi-Huberman, op. cit., s. 81.<\/p>\n\n\n\n

17. Ibidem, s. 221.<\/p>\n\n\n\n

18. Dominick LaCapra, Writing History, Writing Trauma,<\/em> Baltimore, London 2001.<\/p>\n\n\n\n

19. Fragmenty \u015bwiadectwa przytaczam za Zofi\u0105 Lipeck\u0105. Jankiel Wiernik, Rok w Treblince. A Year in Treblinka<\/em>, Rada Ochrony Pami\u0119ci Walk i M\u0119cze\u0144stwa, Warszawa 2003. Polska wersja: s. 12-13, angielska wersja: str. 48-50.<\/p>\n\n\n\n

20. Ibidem.<\/p>\n\n\n\n

21. Jacques Ranci\u00e9re, Estetyka jako polityka<\/em>, ze wst\u0119pem Artura \u017bmijewskiego i pos\u0142owiem Slavoja \u017di\u017eka, prze\u0142. J. Kuty\u0142a i P. Mo\u015bcicki, Warszawa 2007, s. 130.<\/p>\n\n\n\n

22. Ibidem, s. 131.<\/p>\n\n\n\n

23. Ibidem.<\/p>\n\n\n\n

24. Ibidem, s. 132.<\/p>\n\n\n\n

25. Halina Taborska, Sztuka w miejscu \u015bmierci \u2013 polskie znaki pami\u0119ci w hitlerowskich obozach natychmiastowej Zag\u0142ady<\/em>, [w:] Pami\u0119\u0107 Shoah, op. cit., s. 36.<\/p>\n\n\n\n

26. Ibidem, s. 36, 37.<\/p>\n\n\n\n

27. Ibidem, s. 37.<\/p>\n\n\n\n

28. Aleida Assmann, Przestrzenie pami\u0119ci. Formy i przemiany pami\u0119ci kulturowej<\/em>, prze\u0142. P. Przyby\u0142a, [w:] Pami\u0119\u0107 zbiorowa i kulturowa. Wsp\u00f3\u0142czesna perspektywa niemiecka<\/em>, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Krak\u00f3w 2009, s. 114.<\/p>\n\n\n\n

29. Zofia Lipecka, op. cit.<\/p>\n\n\n\n

30. Paul Ricoeur, op. cit., s. 25-27. Ricoeur u\u017cywa r\u00f3\u017cnych okre\u015ble\u0144 w odniesieniu do tych rozr\u00f3\u017cnie\u0144. W innym miejscu m\u00f3wi o \u015bladzie jako odcisku materialnym, uczuciowym oraz dokumentalnym. Por. Ibidem, s. 189. \u015alady odbite w m\u00f3zgu okre\u015bla te\u017c jako \u015blady korowe lub mnezyjne, za\u015b \u015blady uczuciowe okre\u015bla jako inskrypcje-afekty. Ibidem, s. 554 i 565. Ponadto pomi\u0119dzy \u015bladami korowymi a psychicznymi zachodzi \u015bcis\u0142a relacja: \u201eMi\u0119dzy stwierdzeniem zdolno\u015bci inskrypcji-afekt\u00f3w do utrzymywania si\u0119 i trwania a wiedz\u0105 dotycz\u0105c\u0105 \u015blad\u00f3w korowych nie zachodzi \u017cadna sprzeczno\u015b\u0107; dost\u0119p do obu rodzaj\u00f3w \u015blad\u00f3w wi\u0105\u017ce si\u0119 z odmiennymi sposobami my\u015blenia: z jednej strony egzystencjalnym, a z drugiej obiektywnym\u201d.  Ibidem, s. 565.<\/p>\n\n\n\n

31. Ibidem, s. 25.<\/p>\n\n\n\n

32. Ibidem, s. 118.<\/p>\n\n\n\n

33. Ibidem. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Izabela Kowalczyk<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[150],"class_list":["post-13791","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-zofia_lipecka"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13791","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13791"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13791\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13839,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13791\/revisions\/13839"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13791"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13791"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13791"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}