![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/5.jpg\")
W r\u00f3\u017cnych pracach artystki, obrazach i rysunkach z lat czterdziestych odnajdziemy jakby kobiece figury konstruowane z drutu, rozczapierzone i osaczone w p\u0142ytkiej przestrzeni obrazu. Zmagania postaci pokrewne w dynamicznym ruchu najdobitniej prezentuje akwarela z tamtego okresu. Wsp\u00f3\u0142czesny nam dyskurs polskiej historii sztuki w owych dzia\u0142aniach \u2013 b\u0119d\u0105cych dla tamtego pokolenia tw\u00f3rc\u00f3w akcesem do nowoczesno\u015bci \u2013 za niezwykle wa\u017cne uzna\u0142 przywo\u0142ywanie zdehumanizowanej figury ludzkiej. Traumatyczna pami\u0119\u0107, kt\u00f3ra stoi za tymi obrazami nak\u0142ada\u0142a si\u0119 na r\u00f3\u017cne formowane przez artyst\u00f3w programy oparte na rozbie\u017cnych \u015bwiatopogl\u0105dach \u2013 od rewidowanego marksizmu, przez egzystencjalizm po chrze\u015bcija\u0144ski personalizm. Lektury wojenne Tyszkiewiczowej nie odbiega\u0142y od tego, co w\u00f3wczas czytano; pojawia si\u0119 \u2013 szeroko skomentowany \u2013 Proust, tak\u017ce Nietzsche, Wilde, Bergson. Ten ostatni upowa\u017cnia j\u0105 do stwierdzenia: \u201eJa w og\u00f3le nie rozumiem, jak mo\u017cna kierowa\u0107 si\u0119 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 i rozumem w sztuce, kiedy mnie bawi tworzenie tylko wtedy, kiedy odkrywam i kiedy nie rozumiem wcale. Ka\u017cde prawo zrozumiane przestaje mnie interesowa\u0107, ale za to wyci\u0105ganie na jaw ukrytej w pod\u015bwiadomo\u015bci wizji jest bod\u017acem tak pomagaj\u0105cym, \u017ce nie mo\u017cna mu si\u0119 oprze\u0107\u201d. (T. Tyszkiewiczwowa, Notatki<\/em> (1940-1983), zeszyt I) Wa\u017cne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c Wyznania \u015bwi\u0119tego Augustyna, gdzie wiele m\u00f3wi si\u0119 o problematyce wyobra\u017ani. Zestaw lektur imponuj\u0105cy, b\u0119dzie naturalnie ewoluowa\u0142 w nast\u0119pnych latach.<\/p>\n\n\n\n W rysunkach z pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych linia uspokaja si\u0119, staje si\u0119 bardziej sztywna, zamyka dookre\u015blone formy. Ma to zapewne jaki\u015b zwi\u0105zek z podj\u0119ciem przez artystk\u0119 okre\u015blonych zada\u0144 na wydziale Tkaniny w Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szkole Sztuk Plastycznych \u2013 bardzo kobiecym i bardzo u\u017cytecznym. Praca z tkaninami ma swoje regu\u0142y, kt\u00f3rych artystka sumiennie b\u0119dzie przestrzega\u0107. Natomiast rysunki zobaczone jako autonomiczne kreacje m\u00f3wi\u0105 co\u015b wa\u017cnego o tym etapie w jej tw\u00f3rczo\u015bci. I tak abstrakcyjna Kompozycja<\/em> z 1950 roku, w zbiorach \u0142\u00f3dzkiego muzeum, to arcydzie\u0142o. I jak to w takich wypadkach bywa, linie uwodz\u0105 oko, szybuj\u0105 w przestrzeni wyznaczaj\u0105c jakie\u015b fascynuj\u0105ce trajektorie, rysowane mocniej wyznaczaj\u0105 jakie\u015b szwy, buduj\u0105 kraw\u0119dzie form inicjuj\u0105cych dalsze przestrzenne penetracje. Co w tym rysunku jest tak precyzyjnego? Czy precyzja kompozycji to idealnie wybrane formy i relacje pomi\u0119dzy nimi, kt\u00f3re zaczynamy dostrzega\u0107 koncentruj\u0105c si\u0119 na przedstawionym? Czy jeszcze raz mo\u017cemy przekona\u0107 si\u0119, \u017ce niczego nie mo\u017cna by tu zmieni\u0107, ani usun\u0105\u0107, ani wprowadzi\u0107 kolejnej linii? Wszystko jest idealnie r\u00f3wnowa\u017cone \u2013 napi\u0119cia i harmonie.<\/p>\n\n\n\n Po paru latach relacje pomi\u0119dzy formami staj\u0105 si\u0119 coraz subtelniejsze. J\u0119zyk abstrakcji, coraz bardziej staje si\u0119 j\u0119zykiem artystki. Notatki prowadzone przez lata \u2013 dla siebie i w celach utylitarnych, dydaktycznych, potwierdzaj\u0105 jej dobr\u0105 orientacj\u0119 w g\u0105szczu nurt\u00f3w \u00f3wczesnego malarstwa abstrakcyjnego. Nie ograniczaj\u0105c si\u0119 do odnotowywania fakt\u00f3w, Tyszkiewiczowa cz\u0119sto wnika w motywacje artyst\u00f3w, poszukuje ich odpowiedzi na najwa\u017cniejsze pytania. Dr\u0105\u017cy i u\u015bci\u015bla, osadza ogl\u0105danych artyst\u00f3w w coraz to szerszych kontekstach \u2013 a\u017c po stworzony na w\u0142asny u\u017cytek zarys historii filozofii.<\/p>\n\n\n\n Po\u015br\u00f3d zapisk\u00f3w z dat\u0105 29 pa\u017adziernika 1960 roku, znajdujemy takie artystyczne credo:<\/p>\n\n\n\n \u201eBoga, to ani nie szukam poprzez sztuk\u0119, ani [nie] chc\u0119 wyrazi\u0107 jakichkolwiek prawd, czy praw dotycz\u0105cych \u015bwiata materialnego, ani potrzebne mi s\u0105 jego korelacje z nauk\u0105, ani nie doszukuj\u0119 si\u0119 w nim pokrewie\u0144stwa (Pary\u017c) do pewnych struktur organicznych (mikroskopowych m. in.), ani nie jest moim celem wyra\u017cenie siebie (Hiszpania). Ja chc\u0119 poprzez sztuk\u0119 abstrakcyjn\u0105 wyrazi\u0107 (i uwa\u017cam, \u017ce ona, gdy jest, dobrze spe\u0142nia t\u0119 rol\u0119) i po\u015bwiadczy\u0107 istnienie prawd i \u015bwiata pozamaterialnego (oczywi\u015bcie nie m\u00f3wi\u0119 tu o uczuciach, czy doznaniach, kt\u00f3re s\u0105 natury materialnej). Obraz dobry jest ten, kt\u00f3ry ma najwi\u0119ksz\u0105 moc pobudzania skojarze\u0144. Tragedia cz\u0142owieka w wiecznym i niedo\u015bcignionym szukaniu Prawdy, Absolutu i Mi\u0142o\u015bci. Uwa\u017cam, \u017ce cz\u0119\u015bciowo wiele obraz\u00f3w abstrakcyjnych spe\u0142nia t\u0119 rol\u0119 i dlatego dobrze czuj\u0119 si\u0119 w kontakcie z nimi\u201d. (T. Tyszkiewiczwowa, Notatki<\/em> (1940-1983), zeszyt V)<\/p>\n\n\n\n Trzeba wyja\u015bni\u0107, \u017ce dobry kontakt, czyli konieczny dla niej rodzaj bliskiego obcowania ze wznios\u0142o\u015bci\u0105, dotyczy\u0142 zar\u00f3wno ogl\u0105dania obraz\u00f3w innych tw\u00f3rc\u00f3w, jak i kontynuowania w\u0142asnych malarskich do\u015bwiadcze\u0144, po\u015br\u00f3d kt\u00f3rych ju\u017c od lat dominuje abstrakcja. Za artystk\u0105 stoi tradycja i wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 j\u0119zyka abstrakcji; po\u015br\u00f3d najbli\u017cszych na pewno Hans Hartung i Georges Mathieu.<\/p>\n\n\n\n Po obrazach gestu, gdzie dominuje obecno\u015b\u0107 zmierzwionej, rozdygotanej formy w p\u0142ytkiej przestrzeni, kompozycje wyciszaj\u0105 si\u0119: prostok\u0105t p\u0142\u00f3tna czy kartki papieru emanuje pustk\u0105. Na p\u0142aszczy\u017anie zaledwie kilka linii sugeruje biegn\u0105ce w dal \u015bcie\u017cki, kt\u00f3rych dukt urywa si\u0119. Drogi mog\u0105 te\u017c przypomina\u0107 zarysy labiryntu, zakr\u0119ca\u0107, kilkakrotnie zawija\u0107, \u017ceby w nieoczekiwany spos\u00f3b zgubi\u0107 si\u0119, stopi\u0107 z t\u0142em. Na niekt\u00f3rych p\u0142\u00f3tnach biegn\u0105 trawersy. Buduj\u0105ca je linia ma niespotykan\u0105 we wcze\u015bniejszych pracach surowo\u015b\u0107. To najbardziej mi bliski cykl \u2013 \u015alepe drogi. Zacznijmy od cytatu:<\/p>\n\n\n\n \u201eJe\u015bli przypomnie\u0107, \u017ce pusta przestrze\u0144 w malarstwie zen jest nieporuszona, a jednocze\u015bnie w ruchu, zdaje si\u0119 \u017cy\u0107 i oddycha\u0107, jest pozbawiona formy i pusta, a jednocze\u015bnie jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszystkich form. Nie ma nazwy, a jednocze\u015bnie jest przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej rzeczy maj\u0105 nazwy (…). To co nie jest zasugerowane i dopowiedziane, jest wa\u017cniejsze i bardziej ekspresyjne od tego, co jest zasugerowane i dopowiedziane\u201d2<\/sup>. Wprawdzie Herrigel nie pojawia si\u0119 w zeszytach artystki, ale przemy\u015blenia wok\u00f3\u0142 zen naturalnie tak. Dla niej, tak jak i dla m\u0142odszej generacji ameryka\u0144skich i europejskich tw\u00f3rc\u00f3w, filozofia zen by\u0142a bardzo atrakcyjna intelektualnie. Czy pustka, jedna z bohaterek tej serii jest jej pochodn\u0105 \u2013 trudno jednoznacznie stwierdzi\u0107. To tak, jak zauwa\u017cy\u0142 Julian Barnes, \u017ce pisarz nie pisze \u201eo\u201d swoich tematach i przedmiotach, ale na og\u00f3\u0142 kr\u0105\u017cy \u201ewok\u00f3\u0142\u201d nich. Podobnie post\u0119puj\u0105 niekt\u00f3rzy malarze.<\/p>\n\n\n\n \u201eArtyst\u0119 poruszaj\u0105 wielorakie rzeczywisto\u015bci. Artyst\u0119 porusza pusta przestrze\u0144 i punkty \u015bwiat\u0142a. Artysta bada obraz. Czy \u015bwiat\u0142o przez niego przechodzi, czy si\u0119 odbija? Czy jest ostry, wyra\u017any, czy ma swoje granice, swoj\u0105 form\u0119?\u201d3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna te\u017c jeszcze inaczej patrze\u0107 na te obrazy i pustk\u0119 czyta\u0107, maj\u0105c w pami\u0119ci na przyk\u0142ad wersy Jest samotno\u015b\u0107 przestrzeni… <\/em>Emily Dickinson. Je\u015bli jednak skoncentrowa\u0107 si\u0119 na przerywaj\u0105cych t\u0119 pustk\u0119, wdzieraj\u0105cych si\u0119 w ni\u0105 liniach, czyli tytu\u0142owych \u015blepych drogach, to uruchamia si\u0119 ca\u0142e bogactwo trop\u00f3w interpretacyjnych. Droga to przecie\u017c jeden z podstawowych topos\u00f3w, nie tylko modernizmu. A droga prowadz\u0105ca do nik\u0105d, to tylko troch\u0119 w\u0119\u017csze \u2013 niezwykle atrakcyjne \u2013 pole interpretacyjne. W sferze czysto wizualnych odniesie\u0144 do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i nast\u0119pnych dekad, obrazy te na pewno przywodz\u0105 na my\u015bl redukcjonizm, nie tylko z kr\u0119gu minimalist\u00f3w. Mimo totalnie odmiennej skali, medium maj\u0105 w sobie te\u017c co\u015b z land artu, rysunk\u00f3w pozostawianych na pustyniach, czy po\u0142aciach \u015bniegu kanadyjsko ameryka\u0144skiego pogranicza.<\/p>\n\n\n\n \u201eTre\u015bci\u0105 zasadnicz\u0105 moich obraz\u00f3w jest zdziwienie, ci\u0105g\u0142e zdziwienie nad \u015bwiatem, nad jego tajemnic\u0105, pot\u0119g\u0105, mo\u017cliwo\u015bciami i dramatem. Ale nie ten najwa\u017cniejszy chyba dla mnie, cho\u0107… nie wiem. My\u015bl\u0119, \u017ce tajemnica \u015bwiata jest dla mnie najwa\u017cniejsza. \u017byj\u0119 tre\u015bciami moich obraz\u00f3w, pami\u0119tam je poprzez ich tre\u015bci. Pami\u0119tam z nami\u0119tnym \u017calem tre\u015bci niekt\u00f3rych obraz\u00f3w, kt\u00f3re zepsu\u0142am i musia\u0142y przesta\u0107 istnie\u0107. Ale \u017cyje we mnie ich niepowtarzalna, jedyna tre\u015b\u0107. Tre\u015bci tych nie mam przyst\u0119puj\u0105c do malowania. Jak\u017ce\u017c umia\u0142abym ukszta\u0142towa\u0107 a priori form\u0119 dla zdziwienia i mi\u0142o\u015bci? Musz\u0119 chwyta\u0107 j\u0105 ze zdziwieniem i czujno\u015bci\u0105 w ka\u017cdej sekundzie trwania mojej pracy. Rodz\u0105c \u015bledz\u0119 je w skupieniu. Ka\u017c\u0119 im \u017cy\u0107, albo umiera\u0107, w zale\u017cno\u015bci [od tego] jak si\u0119 ukszta\u0142towa\u0142y. I musz\u0119 doprowadzi\u0107 je do wyrazu jednego, zsumowanego i wtedy pozostawi\u0107 je przy \u017cyciu\u201d. (T. Tyszkiewiczwowa, Notatki<\/em> (1940-1983), zeszyt V)<\/p>\n\n\n\n Nikt chyba nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce obcowanie z obrazami Teresy Tyszkiewicz \u2013 tymi, kt\u00f3re pozostawi\u0142a przy \u017cyciu \u2013 to niezwyk\u0142e prze\u017cycie. S\u0105 obiektami sztuki, o kt\u00f3rych wiele pisze Jeanette Winterson w esejach o ekstazie i zuchwalstwie4<\/sup>. Komentowanie sztuki kobiet po feminizmie, zawsze ju\u017c zak\u0142ada obecno\u015b\u0107 tego dyskursu, nawet, je\u015bli pisze si\u0119 bez jawnej czy ukrytej intencji wprowadzania do dyskursu historii sztuki, historii nieobecnych kobiet. Nie mo\u017cna nie zauwa\u017cy\u0107 w tym szczeg\u00f3lnym przypadku, \u017ce aktywna, respektowana artystka, silnie obecna w \u017cyciu artystycznym kilku dekad zosta\u0142a zmarginalizowana przez dyskurs historii sztuki. Obrazy, ich doskona\u0142a forma, oryginalne, przez lata prowadzone zapiski, niezwyk\u0142e \u017cyciowe do\u015bwiadczenia, zmuszaj\u0105 do uwa\u017cnego, ponownego skupienia si\u0119 na sztuce Teresy Tyszkiewicz.<\/p>\n\n\n\n dr hab. Maria Hussakowska od lat pracuje w Instytucie Historii Sztuki UJ, w Zak\u0142adzie Sztuki Nowoczesnej, od 2005 roku Przewodnicz\u0105ca Rady Programowej Muzealniczych Studi\u00f3w Kuratorskich funkcjonuj\u0105cych przy Instytucie Historii Sztuki UJ, cz\u0142onkini Polskiej Sekcji AICA (International Association of Art Critics), autorka ksi\u0105\u017cek: Minimalizm w sztukach wizualnych. Demitologizacja poj\u0119cia awangardy w ameryka\u0144skim \u015brodowisku artystycznym lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, (2003); Spadkobiercy Duchampa? Negacja sztuki w ameryka\u0144skim \u015brodowisku artystycznym, (1984). Redaktorka (wraz z E. M. Tatar) Antologii tekst\u00f3w Display. Strategie wystawiania, (2012); Talking about Exhibition\/Rozmawiaj\u0105c o wystawie, (2012).<\/em><\/p>\n\n\n\n 1.\u00a0M. Por\u0119bski, Impresjonizm, kubizm i nowe malarstwo,<\/em> \u201eNurt\u201d 1947, nr 2, cyt. za: I Wystawa Sztuki Nowoczesnej. Pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, red. J. Chrobak, M. \u015awica, (katalog wystawy Starmach Gallery), Krak\u00f3w 1998, s. 315. 3.\u00a0J. Winterson, O sztuce. Esej o ekstazie i zuchwalstwie<\/em>, Pozna\u0144 2001, s. 142.<\/p>\n\n\n\n 4.\u00a0J. Winterson, O sztuce. Esej o ekstazie i zuchwalstwie<\/em>, op.cit.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Maria Hussakowska<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[145],"class_list":["post-13534","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-teresa_tyszkiewiczowa"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13534","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13534"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13534\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13546,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13534\/revisions\/13546"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13534"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13534"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13534"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2013\/10\/8-1024x712.jpg\")
2.\u00a0E. Herrigel, The method of Zen<\/em>, cyt. za: A. Kozyra, Estetyka Zen, Warszawa 2010, s. 123-124.\u00a0<\/p>\n\n\n\n