{"id":12829,"date":"2014-06-04T17:28:00","date_gmt":"2014-06-04T17:28:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=12829"},"modified":"2022-06-22T18:03:35","modified_gmt":"2022-06-22T18:03:35","slug":"blysk-flesza-w-ciemnosciach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/blysk-flesza-w-ciemnosciach\/","title":{"rendered":"B\u0142ysk flesza w ciemno\u015bciach"},"content":{"rendered":"\n

Roger Ballen jeszcze niedawno znany by\u0142 jedynie zagorza\u0142ym fanatykom fotografii po\u0142udniowoafryka\u0144skiej. Kolejne publikacje\u00a0i wystawy w galeriach na ca\u0142ym \u015bwiecie przynios\u0142y mu uznanie. Ale na status ikony pop kultury zas\u0142u\u017cy\u0142 dopiero niedawno, gdy zafascynowana postaci\u0105 Ballena za\u0142oga z Die Antwoord zg\u0142osi\u0142a si\u0119 do mistrza z pro\u015bb\u0105 o pomoc w tworzeniu scenografii, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce re\u017cyserowaniu ich klip\u00f3w. Osobliwa mieszanka muzyki z gatunku rap rave i estetyki rodem z czarno-bia\u0142ej inscenizowanej fotografii okaza\u0142a si\u0119 wybuchowa. Po klipie Enter the Ninja Ballena pozna\u0142o pokolenie dwudziestolatk\u00f3w. Po nakr\u0119conym niespe\u0142na rok temu I Fink U Freaky<\/em> \u2013 znaj\u0105 go wszyscy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Roger Ballen, “Sergeant F. de Bruin, Department of Prisons employee”, OFS, 1992, z cyklu “Platteland”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Fotografia Rogera Ballena ewoluuje od fotoreporta\u017cu, dokumentu i fotografii portretowej (Dorps<\/em>, 1986 i Platteland<\/em>, 1994) w kierunku fotografii coraz bardziej inscenizowanej, w kt\u00f3rej ludzie pojawiaj\u0105 si\u0119 w odrealnionym kontek\u015bcie (Outland<\/em>, 2001 i Shadow Chamber<\/em>, 2005). Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca Jorg Colberg, ostatnie realizacje Ballena bli\u017csze s\u0105 malarstwu, plastyce rozumianej jako wytwarzanie instalacji, environment czy te\u017c rze\u017ab, kt\u00f3re s\u0105 fotografowane (Boarding House<\/em>, 2009). Przeniesienie akcentu z rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej na w\u0142asn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 i wra\u017cliwo\u015b\u0107 Roger Ballen \u0142\u0105czy z dojrzewaniem artystycznym, z rosn\u0105c\u0105 niech\u0119ci\u0105 do dos\u0142owno\u015bci. W 2003 roku fotograf przenosi akcent z fotografowania twarzy ludzi, szukaj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci ekspresji raczej poprzez form\u0119 ni\u017c tre\u015b\u0107 obrazu. Formalizm tych zdj\u0119\u0107 krytycy \u0142\u0105cz\u0105 z egzystencjalizmem autora, pe\u0142nymi emocji prze\u017cyciami i wewn\u0119trznym \u015bwiatem wyobra\u017ani. Takie w\u0142a\u015bnie s\u0105 ostatnie, poruszaj\u0105ce i niepokoj\u0105ce zdj\u0119cia Rogera Ballena (Asylum of the Birds<\/em>, 2014).<\/p>\n\n\n\n

W stron\u0119 dokumentu<\/p>\n\n\n\n

Urodzony w 1950 roku w Stanach Zjednoczonych Roger Ballen z fotografi\u0105 zetkn\u0105\u0142 si\u0119 jako dziecko. By\u0142o to o tyle proste, \u017ce matka artysty \u2013 Adrienne Ballen \u2013 pracowa\u0142a jako fotoedytorka w nowojorskim oddziale agencji fotograficznej Magnum, a w pewnym momencie otworzy\u0142a w mie\u015bcie znan\u0105 galeri\u0119 fotograficzn\u0105. Nazwiska kluczowych dla historii dwudziestowiecznej fotografii mistrz\u00f3w: Henri Cartier-Bressona, Andr\u00e9 Kert\u00e9sza, Edwarda Steichena, Paula Stranda, Diane Arbus, Eliotta Erwitta czy Walkera Evansa nie by\u0142y dla podrostka poj\u0119ciami abstrakcyjnymi, lecz odciska\u0142y realne pi\u0119tno na przysz\u0142ym arty\u015bcie. Dzi\u015b Ballen wspomina, \u017ce pierwszy sw\u00f3j aparat fotograficzny kupi\u0142 w wieku trzynastu lat, a ksi\u0105\u017ck\u0119 Boyhood<\/em> ze zdj\u0119ciami zawieraj\u0105cymi czarno-bia\u0142e fotografie wykonywane pod wp\u0142ywem Eliotta Erwitta i Walkera Evansa wyda\u0142 w wieku lat niespe\u0142na trzydziestu (1979). W owym czasie Ballen wci\u0105\u017c nie widzia\u0142 si\u0119 w roli zawodowca i swoj\u0105 karier\u0119 rozwija\u0142 w dziedzinie tak odleg\u0142ej od fotografowania jak geologia.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Roger Ballen, “Brian with pet pig”, 1998, z cyklu “Outland”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Po m\u0142odzie\u0144czych podr\u00f3\u017cach w odleg\u0142e rejony \u015bwiata artysta decyduje si\u0119 na pocz\u0105tku lat 80. na sta\u0142e osi\u0105\u015b\u0107 w Republice Po\u0142udniowej Afryki, a konkretnie w Johannesburgu. Przy okazji licznych ekspedycji geologicznych w g\u0142\u0105b kontynentu oraz na prowincj\u0119 po\u0142udniowoafryka\u0144sk\u0105 odkrywa nieznany wcze\u015bniej ambitnemu nowojorczykowi \u015bwiat skomplikowanych relacji rasowych, kultury miejscowych plemion oraz przyby\u0142ych z Europy na przestrzeni wiek\u00f3w osadnik\u00f3w. Wykonywane od pocz\u0105tku lat 80. zdj\u0119cia z\u0142o\u017c\u0105 si\u0119 na kluczow\u0105 w dorobku Rogera Ballena seri\u0119 i publikacj\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 Dorps<\/em>. Mianem dorps okre\u015blane s\u0105 w RPA ma\u0142e, prowincjonalne miasteczka rozsiane po afryka\u0144skim interiorze. Wykonywane przez Ballena zdj\u0119cia dokumentalne i portretowe tych niewielkich w por\u00f3wnaniu do aglomeracji takich jak Johannesburg spo\u0142eczno\u015bci w charakterystyczny dla p\u00f3\u017aniejszego, dojrza\u0142ego w latach 90. stylu dokumentalnego Ballena \u0142ami\u0105 tabu politycznej poprawno\u015bci (Platteland<\/em>, 1994). Fotograf wspomina swoj\u0105 fascynacj\u0119 napotkanymi typami ludzkimi, zarejestrowanymi na kliszy podczas domowych wizyt, nieoczekiwanych rozm\u00f3w, codziennych obserwacji. \u201eDorps to moja najwa\u017cniejsza ksi\u0105\u017cka\u201d, m\u00f3wi Ballen. \u201eW\u0142a\u015bnie tu po raz pierwszy u\u017cywa\u0142em kwadratowego formatu kliszy, wchodzi\u0142em do mieszka\u0144 i w \u017cycie ludzi w sensie zar\u00f3wno fizycznym, jak i psychologicznym, r\u00f3wnie\u017c flesza u\u017cy\u0142em tu po raz pierwszy i po raz pierwszy zainteresowa\u0142y mnie rysunki na \u015bcianach dom\u00f3w\u201d. W\u0142a\u015bnie w czasie pracy nad Dorps Ballen kszta\u0142tuje sw\u00f3j dojrza\u0142y j\u0119zyk wypowiedzi i wizualny s\u0142ownik, kt\u00f3ry b\u0119dzie konsekwentnie rozwija\u0142 przez kolejne trzydzie\u015bci lat. \u201eW tym cyklu przekroczy\u0142em rzek\u0119, za kt\u00f3r\u0105 zdj\u0119cie zamienia si\u0119 w dzie\u0142o sztuki\u201d, m\u00f3wi fotograf i dodaje, \u017ce \u201ewci\u0105\u017c zdarza si\u0119, \u017ce rzeka porywa mnie i wyrzuca z powrotem na brzeg, z kt\u00f3rego przyszed\u0142em, ale jak ju\u017c raz si\u0119 tam dosta\u0142em, to wiem, \u017ce mog\u0119 wraca\u0107\u201d. Dokumentalny styl i spos\u00f3b przedstawiania \u015bwiata obecne w Dorps<\/em> ulegaj\u0105 dalszemu przetworzeniu, staj\u0105 si\u0119 wyrazistsze w cyklu Platteland<\/em> (1994). Wydana w tym samym roku, w kt\u00f3rym upad\u0142 system apartheidu ksi\u0105\u017cka fotograficzna, spotka\u0142a si\u0119 z negatywnym przyj\u0119ciem przez krytyk\u00f3w i czytelnik\u00f3w. Trudno si\u0119 dziwi\u0107 afrykanerskim elitom, \u017ce odrzuci\u0142y obraz kraju oferowany przez Ballena. Zdj\u0119cia takie jak M\u0119\u017cczyzna gol\u0105cy si\u0119 na werandzie<\/em> (1986) czy M\u0119\u017cczyzna i s\u0142u\u017c\u0105ca <\/em>(1991) jednoznacznie podwa\u017ca\u0142y troskliwie konstruowany w czasach segregacji rasowej obraz bia\u0142ych. Zamiast w\u0142adzy, godno\u015bci i pi\u0119kna na brutalnie dokumentalnych zdj\u0119ciach wida\u0107 alienacj\u0119, l\u0119k, zdziwaczenie. \u201ePo publikacji ksi\u0105\u017cki nie tylko \u015bwiat sztuki odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do mnie plecami\u201d, wspomina Ballen \u201estraci\u0142em w\u00f3wczas wielu przyjaci\u00f3\u0142, ale i tak w tym wszystkim najgorsze by\u0142y pogr\u00f3\u017cki pod moim adresem\u201d. Straszenie \u015bmierci\u0105 Ballena ukaza\u0142o poziom emocji skrywanych pod p\u0142aszczykiem politycznej poprawno\u015bci. Gdy fotograf dotkn\u0105\u0142 czu\u0142ego punktu i wywo\u0142a\u0142 w RPA oburzenie, mia\u0142 ju\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce chc\u0105c nie chc\u0105c zaakceptowany zosta\u0142 jego status istotnego dla sceny afrykanerskiej, cho\u0107 kontrowersyjnego artysty. Inna sprawa, \u017ce zdj\u0119cia z tego czarno-bia\u0142ego, niezwykle kontrastowego formalnie i spo\u0142ecznie dokumentalnego cyklu takie jak Dresie i Casie, Bli\u017aniaki <\/em>(1993) czy Sier\u017cant F. de Bruin<\/em> (1992) sta\u0142y si\u0119 ikonami fotografii Ballena i do dzi\u015b s\u0105 pokazywane w zasadzie na wszystkich wa\u017cnych wystawach artysty. Zdj\u0119cia te utrzymane s\u0105 w specyficznym klimacie sytuuj\u0105cym Ballena gdzie\u015b pomi\u0119dzy upodobaniem do dziwak\u00f3w charakterystycznym dla Toda Browninga czy Diane Arbus a zaci\u0119ciem dokumentalnym cenionego w\u00f3wczas przez artyst\u0119 Walkera Evansa, czy nawet przeciwstawianego zwykle Ballenowi po\u0142udniowoafryka\u0144skiego mistrza spo\u0142ecznego dokumentu Davida Goldblatta. Pomimo tego, fotografie z lat 80. i 90. wci\u0105\u017c pasuj\u0105 do p\u00f3\u017aniejszych, mocno inscenizowanych produkcji Ballena, co mo\u017ce dowodzi\u0107 zaskakuj\u0105cej ci\u0105g\u0142o\u015bci jego artystycznej drogi. Stopniowo jednak wzgl\u0119dnie proste pozowanie do portret\u00f3w akcentuj\u0105ce dziwaczno\u015b\u0107 sytuacji przestaje Ballenowi wystarcza\u0107, a jego zdj\u0119cia staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej surrealistyczne w klimacie, odklejone od rzeczywisto\u015bci, inscenizowane. Nie znaczy to, \u017ce artysta traci kontakt z rzeczywisto\u015bci\u0105, raczej, \u017ce \u2013 jak sam m\u00f3wi \u2013 pragnie j\u0105 przetwarza\u0107, sublimowa\u0107, wreszcie d\u0105\u017cy do wyeliminowania przypadku ze swojej sztuki.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Roger Ballen, “Twirling wires”, 2001, z cyklu “Shadow Chamber”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W latach 90., zw\u0142aszcza ju\u017c w drugiej po\u0142owie, gdy Ballen pracuje nad cyklem Outland<\/em> (2001) wyr\u00f3\u017cnikiem jego fotografii staje si\u0119 poszukiwanie alegorii, a tak\u017ce odmienno\u015bci, granicz\u0105cej z wynaturzeniem dziwno\u015bci ukrytej w bohaterach i sytuacjach utrwalanych na kliszy. Szokuj\u0105ce, czasem egzotyczne motywy na fotografiach sprawiaj\u0105, \u017ce Ballen w tym czasie oskar\u017cany jest \u2013 ju\u017c nie tylko przez afrykaner\u00f3w \u2013 o nadu\u017cywanie w\u0142adzy, o wykorzystywanie swoich bohater\u00f3w (zar\u00f3wno ludzi, jak i zwierz\u0105t) w celu uzyskania efektownych, przerysowanych obraz\u00f3w. Powa\u017cne zarzuty etyczne utrudniaj\u0105 karier\u0119 arty\u015bcie i powoduj\u0105 kontrataki Ballena kierowane pod adresem \u015bwi\u0119toszkowatych hipokryt\u00f3w wyznaj\u0105cych, jak uwa\u017ca oskar\u017cony, kult politycznej poprawno\u015bci.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Z perspektywy czasu, zdj\u0119cia Ballena wydaj\u0105 si\u0119 faktycznie mocno przekracza\u0107 standardy przyj\u0119te w pracy fotografa (i nie chodzi tu wy\u0142\u0105cznie o rodzaj dystyngowanego dystansu dokumentalist\u00f3w spod znaku Walkera Evansa). Je\u015bli Dresie i Casie wydaj\u0105 si\u0119 niegro\u017anymi, wiejskimi g\u0142upkami, a sier\u017cant de Bruin wygl\u0105da niczym z komedii lub obrazu Granta Wooda, to ju\u017c p\u00f3\u017aniejsze zdj\u0119cia w rodzaju Brian ze \u015bwini\u0105<\/em> (1998) wyra\u017anie akcentuj\u0105 absurdalno\u015b\u0107 i monstrualno\u015b\u0107 \u015bwiata eksplorowanego przez Ballena. Dokumentalny okres w tw\u00f3rczo\u015bci autora Dorps<\/em> ko\u0144cz\u0105 coraz bardziej oddalone od humanistycznych pocz\u0105tk\u00f3w inscenizowane obrazy rodem z mrocznej wyobra\u017ani artysty (Outland<\/em>, 2001). By\u0107 mo\u017ce awantury o etyk\u0119 fotografa z prze\u0142omu wiek\u00f3w nie by\u0142yby tak intensywne, gdyby nie pewne zaburzenie porz\u0105dk\u00f3w przedstawiania obecne w \u00f3wczesnej tw\u00f3rczo\u015bci Ballena. W tych zdj\u0119ciach forma jest jeszcze dokumentalna, ale tre\u015b\u0107 ju\u017c mocno surrealistyczna.<\/p>\n\n\n\n

W\u0105tki spo\u0142eczne wyra\u017anie obecne we wczesnych cyklach Dorps<\/em> (1985) i Platteland<\/em> (1994) dedykowanych bia\u0142ej mniejszo\u015bci zamieszkuj\u0105cej prowincj\u0119 RPA powracaj\u0105 jeszcze po\u015brednio w cyklu Shadow Chamber (2005), kt\u00f3ry \u2013 jak przyznaje Ballen \u2013 powstawa\u0142 w mieszkaniach i we wsp\u00f3\u0142pracy z bia\u0142ymi mieszka\u0144cami, robotnikami i pracownikami fizycznymi, kt\u00f3rzy najbardziej korzystali z obowi\u0105zuj\u0105cego jeszcze niedawno systemu segregacji rasowej. Ale to ju\u017c dalekie echo klasycznego, humanistycznego dokumentalizmu, kt\u00f3ry by\u0142 punktem wyj\u015bcia na fotograficznej drodze Rogera Ballena.<\/p>\n\n\n\n

W stron\u0119 inscenizacji <\/p>\n\n\n\n

Oskar\u017cany o manipulowanie wizerunkiem ludzi, nadu\u017cywanie w\u0142adzy nad osobami portretowanymi, powielanie stereotyp\u00f3w klasowych i rasowych, a tak\u017ce epatowanie odmienno\u015bci\u0105 artysta wzi\u0105\u0142 sobie s\u0142owa krytyk\u00f3w do serca i w 2003 roku pracuj\u0105c nad cyklem Shadow Chamber<\/em> (2005), zrezygnowa\u0142 z przedstawiania ludzi wprost. Zamiast wyrazistych, mniej lub bardziej inscenizowanych portret\u00f3w na fotografiach Ballena ludzie stali si\u0119 drugorz\u0119dnymi aktorami. Zredukowani do fragment\u00f3w cia\u0142a, d\u0142oni, st\u00f3p, n\u00f3g i korpus\u00f3w podobni s\u0105 bardziej rzeczom ni\u017c istotom \u017cywym. Po roku 2000 na zdj\u0119ciach z kolejnych cykli zacz\u0119\u0142y dominowa\u0107 surowe wn\u0119trza ze \u015bcianami pokrytymi rysunkami, z prostymi meblami, instalacjami i kompozycjami stworzonymi z obiekt\u00f3w znalezionych i stworzonych przez artyst\u0119. \u201eTwarz cz\u0142owieka, kt\u00f3ra dotenczas dominowa\u0142a w mojej fotografii niemal znik\u0142a\u201d, m\u00f3wi Ballen, \u201erysunki i rze\u017abiarskie obiekty znalaz\u0142y si\u0119 w centrum moich obraz\u00f3w zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem tre\u015bci, jak i formy. Wprowadzenie rysunku i graffiti do moich zdj\u0119\u0107 wzbogaci\u0142o ich znaczenie o kolejny wymiar; prace zacz\u0119\u0142y coraz wyra\u017aniej mie\u0107 wymiar malarski i plastyczny\u201d.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Z pewno\u015bci\u0105 obrazy Ballena sta\u0142y si\u0119 przez to bardziej metaforyczne i zarazem osobiste, egzystencjalne i psychologizuj\u0105ce. \u201eNie ma nic przypadkowego w tym, co robi\u0119\u201d, m\u00f3wi w rozmowie z Bettin\u0105 Henning, \u201eKa\u017cdy obraz jest szczeg\u00f3\u0142owo przemy\u015blany i wszystkie elementy, z jakich si\u0119 sk\u0142ada, s\u0105 tak samo wa\u017cne\u201d. Formalny rygor tworzonych przez Ballena obraz\u00f3w wzmaga u\u017cycie czarno-bia\u0142ych materia\u0142\u00f3w \u015bwiat\u0142oczu\u0142ych. To, co by\u0142o jeszcze niedawno wymogiem technicznym (analogowa fotografia barwna w czasach m\u0142odo\u015bci Ballena by\u0142a trudniejsza do opanowania dla amator\u00f3w i przez to mniej dost\u0119pna) w XXI wieku jest ju\u017c stylizacj\u0105, gestem czysto formalnym. Zapytany o u\u017cycie materia\u0142\u00f3w czarno-bia\u0142ych Ballen odpowiada wprost, \u017ce po latach fotografowania w ten spos\u00f3b po prostu \u201ewidzi w czerni i bieli\u201d. Kontrast podkre\u015blaj\u0105cy napi\u0119cia w ow\u0142adni\u0119tym polityk\u0105 apartheidu kraju ust\u0119puje skali tonalnej szaro\u015bci, o kt\u00f3rej krytycy \u2013 jak Bettina Henning \u2013 pisz\u0105, \u017ce jest \u201esubtelnie poci\u0105gaj\u0105ca\u201d. Jednocze\u015bnie inscenizowane cykle Ballena (Chamber Hous<\/em>e, 2005; Boarding House<\/em>, 2009 i Asylum of the Birds<\/em>, 2014) nie ton\u0105 w tonalnych subtelno\u015bciach, lecz na poziomie poszczeg\u00f3lnych obraz\u00f3w i ca\u0142o\u015bci serii odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do historii sztuki, do mrocznej tradycji sztuki ekspresjonistycznej, zdeformowanej i dekadenckiej. Z drugiej strony, prace Ballena konstruowane s\u0105 w oparciu o tak istotny dla fotografii czynnik jak \u015bwiat\u0142o sztuczne, a konkretnie lamp\u0119 b\u0142yskow\u0105. \u201eFlesz sprawia, \u017ce obrazy wydaj\u0105 si\u0119 hiperrzeczywiste\u201d, podkre\u015bla artysta i dodaje, \u017ce dzi\u0119ki takiemu o\u015bwietleniu \u201ewszystko na zdj\u0119ciu, nawet najdrobniejszy detal s\u0105 widoczne i maj\u0105 swoje znacz\u0105ce miejsce\u201d. Artysta celowo grafizuje i sp\u0142aszcza obraz, zak\u0142\u00f3caj\u0105c w ten spos\u00f3b dodatkowo percepcj\u0119 (Sk\u00f3ry i ko\u015bci<\/em>, 2007). Nie cofa si\u0119 przed okrucie\u0144stwem (Uci\u0119ty<\/em>, 2007; Wisz\u0105ca \u015bwinia<\/em>, 2001), grotesk\u0105 (Obiad<\/em>, 2001) i parodi\u0105 (Samotnik<\/em>, 2001).\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Dominuj\u0105cy w dokumentalnych seriach aspekt spo\u0142eczno-polityczny ust\u0119puje po roku 2000 wyra\u017anej fascynacji psychologi\u0105. Ballen nie tylko powo\u0142uje si\u0119 na lektur\u0119 Carla Gustawa Junga, ale tak\u017ce wprost m\u00f3wi o swoich pracach jako emanacji w\u0142asnej psyche. \u201eNigdy nie my\u015bla\u0142em o sobie jako fotoreporterze, czy fotografie politycznie i spo\u0142ecznie zaanga\u017cowanym\u201d, m\u00f3wi artysta w jednym z ostatnich wywiad\u00f3w. \u201eW moim odczuciu przemiana polityczna ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w psychice cz\u0142owieka, tak wi\u0119c je\u015bli moje zdj\u0119cia odmieniaj\u0105 czyj\u0105\u015b psychik\u0119, to tak\u017ce wp\u0142ywaj\u0105 na ich \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczn\u0105\u201d. Z tego wynika, \u017ce przede wszystkim sztuka odmieni\u0142a samego Ballena. Potrzeba rejestracji szybko zmieniaj\u0105cej si\u0119 w latach 80. i 90. rzeczywisto\u015bci RPA ust\u0119puje pracy wyobra\u017ani. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Ballen nie boi si\u0119 w ostatnich latach deklarowa\u0107, \u017ce \u201enie ma ju\u017c pewno\u015bci co jest rzeczywiste na tym \u015bwiecie, a co nie\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Fotograficzna i artystyczna wizja Ballena nie\u0142atwo poddaje si\u0119 typowo historyczno-sztucznej analizie, ale ta chyba jest i tak bardziej obiecuj\u0105ca ni\u017c zst\u0119powanie w odm\u0119ty jungowskiej psychoanalizy. Artysta jest \u015bwiadomy uwik\u0142ania w histori\u0119 sztuki i fotografii. \u201eObecnie wi\u0119cej czasu sp\u0119dzam, studiuj\u0105c raczej sztuk\u0119, ni\u017c fotografi\u0119\u201d, m\u00f3wi i podaje przyk\u0142ady od malarstwa naskalnego epoki neolitu po abstrakcyjny ekspresjonizm. W fotografiach z ostatniej dekady wybrzmiewa echem nie tylko malarstwo gestu (Jackson Pollock), art brut<\/em> (Jean Dubuffet), ale te\u017c nowojorski ekspresjonizm lat 80. (Jean-Michel Basquiat) i wczesny street art (motywy na \u015bcianach niczym prymitywna wersja Keitha Haringa). Sam Ballen do swoich inspiracji dorzuca jeszcze Francisa Bacona i Pabla Picasso. Na bana\u0142 zakrawa\u0142yby te\u017c poszukiwania inspiracji w sztuce rdzennie afryka\u0144skiej. I\u015bcie barokowy klimat, horror vacui<\/em>, a tak\u017ce motywy zaczerpni\u0119te z ikonografii dawnego malarstwa sprawiaj\u0105, \u017ce niekt\u00f3re z fotografii Ballena mog\u0105 przywodzi\u0107 na my\u015bl fragmenty p\u00f3\u017ano\u015bredniowiecznych nastaw o\u0142tarzowych (zw\u0142aszcza sceny przedstawiaj\u0105ce m\u0119ki piekielne), fantastyczne wizje osobnych, wielkich mistrz\u00f3w w rodzaju Hieronima Boscha, czy pinturas negras<\/em> Francisco Goi. Inscenizowane wizje Ballena s\u0105 jednak wyprane z metafizyki i pozbawione poczucia sacrum. Nieprzypadkowo, na zdj\u0119ciach religijne motywy pojawiaj\u0105 si\u0119 nader rzadko. Tak jakby religia (i nie chodzi tu jedynie o chrze\u015bcija\u0144stwo czy inne religie monoteistyczne) by\u0142a czym\u015b zasadniczo w tym \u015bwiecie obcym. Na jednym ze zdj\u0119\u0107 pojawia si\u0119 krucyfiks (Loner<\/em>, 2001), ale jest to rodzaj parodii z ukrzy\u017cowan\u0105 laleczk\u0105, przywo\u0142uj\u0105cy na my\u015bl prowokacj\u0119 Martina Kippenbergera (Zuerst die F\u00fc\u00dfe<\/em>, 1990). Charakterystyczne, \u017ce na inscenizacji Ballena pod krzy\u017cem umieszczono, jakby dla przypomnienia o co chodzi, podpis \u201eGOD\u201d (INRI zapewne by\u0142oby zbyt nieczytelne). W tym sensie fotograficzne inscenizacje Ballena s\u0105 rodzajem desublimacji, zarzuceniem wielkiej tradycji ikonograficznej \u2013 z kt\u00f3r\u0105 zmaga\u0142 si\u0119 cho\u0107by cz\u0119sto przywo\u0142ywany w tym kontek\u015bcie Joel-Peter Witkin \u2013 i pr\u00f3b\u0105 stworzenia w\u0142asnego imaginarium.<\/p>\n\n\n\n

Sztuka Ballena \u0142\u0105czy fascynacj\u0119 prymitywem i subtelnym, lecz ukrytym w codzienno\u015bci pi\u0119knem (Waza i czaszka<\/em>, 2007). Momentami zatraca si\u0119 w swoim eklektyzmie, by ponownie odnale\u017a\u0107 w grze przeciwie\u0144stw, szale\u0144stwie motyw\u00f3w. Czarno-bia\u0142e zdj\u0119cia zbudowane s\u0105 wok\u00f3\u0142 par przeciwie\u0144stw: dziwny\/normalny, ludzie\/zwierz\u0119ta, ruch\/bezruch, mocne\/s\u0142abe, spl\u0105tane\/proste.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Na obrazach nie ma harmonii, za to dominuje stan ci\u0105g\u0142ego napi\u0119cia i niepewno\u015bci. Absurdalne zestawienia podkre\u015blaj\u0105 dziwne i problematyczne relacje pomi\u0119dzy tak samo wa\u017cnymi zdaniem autora elementami obrazu. R\u00f3wnie\u017c motywy, rzeczy na zdj\u0119ciach uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w oryginaln\u0105, by nie powiedzie\u0107 szalon\u0105 list\u0119. S\u0105 tu w\u0119\u017ce, szczury, kurczaki, sk\u00f3ry zebry i czaszki nieokre\u015blonych bli\u017cej zwierz\u0105t, koty, go\u0142\u0119bie, kaczki, psy, fragmenty cia\u0142a (d\u0142onie, nogi, g\u0142owy), odci\u0119te druty, spl\u0105tane sznury, sup\u0142y. Istotna jest faktura \u015bcian, chropowato\u015b\u0107 sto\u0142u, brud pod\u0142ogi, u\u0142o\u017cenie fa\u0142d tkanin, niedoko\u0144czone rysunki i niechlujne graffiti. R\u00f3wnie istotne wydaje si\u0119 to, co nieobecne na zdj\u0119ciach. Przez por\u00f3wnanie do mistrza inscenizacji Joela-Petera Witkina wida\u0107 wyra\u017anie brak powt\u00f3rze\u0144 motyw\u00f3w ikonograficznych i parodii symboli religijnych, ale te\u017c wyciszenie podtekst\u00f3w seksualnych. Zaskakuj\u0105ca jest r\u00f3wnie\u017c nieobecno\u015b\u0107 kobiet na zdj\u0119ciach Rogera Ballena.<\/p>\n\n\n\n

Ballen zdawkowo opisuje sw\u00f3j warsztat fotografa inscenizatora. Zawsze jednak podkre\u015bla rol\u0119 os\u00f3b zaproszonych do wsp\u00f3\u0142pracy. Nie ma mowy o prostej obecno\u015bci na starannie dobranym planie zdj\u0119ciowym. Zamiast tego jest rodzaj intensywnego performensu dokamerowego, tworzenie, rysowanie po \u015bcianach oraz interakcje ze zwierz\u0119tami i rzeczami. Roger Ballen jest dzi\u015b artyst\u0105, a wi\u0119c, paradoksalnie, dystansuje si\u0119 nieco od fotografii. Medium tyle\u017c prostego w u\u017cyciu, co nieprzewidywalnego w r\u0119kach tw\u00f3rcy. W fotografii dzi\u015b bardziej inspiruj\u0105 go dzia\u0142aj\u0105cy w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym surreali\u015bci, ni\u017c dokumentali\u015bci. Z pewnym niedowierzaniem i doz\u0105 humoru odnosi si\u0119 do swojej pozycji guru. Nie chowa w archiwum swoich wczesnych prac. Przeciwnie: pokazuje je razem z najnowszymi cyklami, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce w jego odczuciu to w\u0142a\u015bnie te najnowsze zdj\u0119cia s\u0105 w pe\u0142ni dojrza\u0142e, kompleksowe i prawdziwie autorskie. To jego zdanie, ale te\u017c mo\u017cna zgodzi\u0107 si\u0119 z niekt\u00f3rymi krytykami wytykaj\u0105cymi Chamber House czy House of the Birds natr\u0119tn\u0105 stylizacj\u0119, a nawet pretensjonalno\u015b\u0107. Ceni\u0105c \u201ewczesnego\u201d Ballena za ostro\u015b\u0107 i autentyczno\u015b\u0107 uj\u0119cia apartheidowskiej rzeczywisto\u015bci nie nale\u017cy pochopnie odrzuca\u0107 \u201enowego\u201d. Zbyt wiele \u0142\u0105czy bowiem dokument\u00a0i inscenizacj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Pytanie jaka jest fotografia Rogera Ballena, pozostaje na dobr\u0105 spraw\u0119 wci\u0105\u017c otwarte. Ostatecznie, z Ballenem jest troch\u0119 jak z kawa\u0142kiem Die Antwoord. Parafrazuj\u0105c s\u0142owa hitu, mo\u017cna powiedzie\u0107 w rytm rapowanego rejwu: to, co robi, jest dziwne, delikatnie rzecz ujmuj\u0105c, ale bardzo si\u0119 to wszystkim podoba. I fink he’s freeky and I like him a lot.<\/p>\n\n\n\n

*Adam Mazur (ur. 1977), krytyk, historyk sztuki i amerykanista, absolwent\u00a0Szko\u0142y Nauk Spo\u0142ecznych IFiS PAN, wyk\u0142ada na Uniwersytecie Artystycznym w Poznaniu. W latach 2002-2013 kurator CSW Zamek Ujazdowski (m.in. wystawy Nowi Dokumentali\u015bci<\/em>; Efekt czerwonych oczu<\/em>; Schizma. Sztuka polska lat 90.<\/em>; \u015awiat nie przedstawiony<\/em>). Autor ksi\u0105\u017cek m.in. Kocham fotografi\u0119<\/em> (2009), Historie fotografii w Polsce 1839-2009<\/em> (2010) i Decyduj\u0105cy moment <\/em>(2012). W latach 2004-2011 redaktor naczelny magazynu \u201eObieg\u201d. Od 2013 roku redaktor naczelny magazynu \u201eSzum\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Adam Mazur<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[138],"class_list":["post-12829","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-roger_ballen"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12829","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12829"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12829\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12842,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12829\/revisions\/12842"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12829"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12829"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12829"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}