W obr\u0119bie analiz graffiti jako elementu subkultury stadionowej typologie s\u0105 rozmaite: animals, zadymiarz, official hooligan, ultras, szalikowiec, kibic, fanatyk (Rados\u0142aw Kowalski)4<\/sup>. Albo: szalikowcy, sympatycy, ultras, chuligani \u2013 pseudokibice (kibole), boj\u00f3wkarze (Andrzej Kami\u0144ski)5<\/sup>. Jednak gra toczy si\u0119 zwykle o jedno: odr\u00f3\u017cnienie \u201ekibica\u201d od \u201epseudokibica\u201d. \u201ePseudokibice s\u0105 wynaturzon\u0105, wypaczon\u0105 form\u0105 kibic\u00f3w. Pseudo-kibic jest tym \u00abz\u0142ym\u00bb na stadionie, kt\u00f3ry nastawiony jest je\u015bli nie wy\u0142\u0105cznie, to przynajmniej w znacznym stopniu na destrukcj\u0119, agresywne wy\u0142adowanie frustracji i z\u0142o\u015bci w nim tkwi\u0105cej. W tym sensie zrozumia\u0142e jest to, \u017ce wiele pseudokibic\u00f3w wprawdzie chodzi na mecze pi\u0142ki no\u017cnej, ale widowisko sportowe nie jest dla nich najwa\u017cniejsze. Wykorzystuj\u0105 je raczej jedynie jako t\u0142o dla swojej prymitywnej dzia\u0142alno\u015bci\u201d6<\/sup>. I jeszcze: \u201eDzisiejszy kibic to osoba, kt\u00f3ra interesuje si\u0119 sportem, czyta pras\u0119 sportow\u0105, \u015bledzi transmisje zawod\u00f3w sportowych nadawane w radiu i telewizji. Z kolei pseudokibic to osoba, dla kt\u00f3rej mecze stanowi\u0105 pretekst do wywo\u0142ania awantury\u201d7<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n W pracy Chuliga\u0144stwo stadionowe. Symbole i gesty na polskich stadionach<\/em> wszystkie bez wyj\u0105tku opisane znaki nawi\u0105zuj\u0105 do ideologii rasistowskiej, nacjonalistycznej lub nazistowskiej: white power, krzy\u017c celtycki, swastyka, runa odala, 88, 14, BH, 311, white brothers, white pride, bia\u0142a pi\u0119\u015b\u0107, flaga konfederacji, bia\u0142e imperium, white worriors, wrona lub gapa, symbol SSTotenkopf, krzy\u017c \u017celazny, triskelion, wilczy hak, flaga White Legion, krzy\u017c Ku-Klux-Klanu, runa \u017cycia, runa \u015bmierci itd8<\/sup>. Mimo to rasizmowi, nacjonalizmowi i nazizmowi na polskich stadionach i poza nimi w s\u0105\u017cnistych niekiedy pracach dotycz\u0105cych kultury kibicowskiej po\u015bwi\u0119ca si\u0119 \u015brednio dwie strony. Na ratunek socjologii sportu i policyjnym ekspertyzom przychodzi bli\u017cej nieokre\u015blona \u201em\u0142odo\u015b\u0107\u201d jako kategoria, kt\u00f3ra wi\u0119cej rozmywa, ni\u017c wyja\u015bnia. Graffiti to w tym uj\u0119ciu \u201ewyraz istnienia miejskich grup m\u0142odzie\u017cowych\u201d9<\/sup> lub \u201euzewn\u0119trznienie emocji r\u00f3\u017cnych grup m\u0142odzie\u017cy na murach polskich miast\u201d10<\/sup>. Tylko dlaczego m\u0142odzie\u017c, by wyrazi\u0107 swoje emocje, potrzebuje maczety, \u201e\u017byda\u201d i \u201ezajebania\u201d, a nie na przyk\u0142ad kwiecistej meksyka\u0144skiej czaszki, Pszcz\u00f3\u0142ki Mai i turkusowego kwadratu? Tego nie wiadomo. A mo\u017ce wiadomo a\u017c nazbyt dobrze.<\/p>\n\n\n\n Patologia, przemoc, dysfunkcja, agresja, dewiacja, desocjalizacja, mafijno\u015b\u0107, trybalizm, terytorialno\u015b\u0107 \u2013 o tym przeczyta\u0107 mo\u017cna wi\u0119cej, zw\u0142aszcza w mediach. <\/p>\n\n\n\n W oczach ekspert\u00f3w jest wi\u0119c \u201epseudokibic\u201d nie tylko \u201enieprawdziwym kibicem\u201d, lecz w og\u00f3le jak\u0105\u015b pomy\u0142k\u0105. Wyj\u0105tkiem od jakiej\u015b regu\u0142y. Tym s\u0142ynnym \u201eszumowin\u0105\u201d, \u201eelementem\u201d, \u201emarginesem\u201d i \u201em\u0119tem spo\u0142ecznym\u201d, o kt\u00f3rym s\u0142yszymy, ilekro\u0107 trwaj\u0105 publiczne dyskusje o polskich zbrodniach na mniejszo\u015bciach. Nale\u017cy do \u201eonych\u201d, nie do \u201enas\u201d, z innej kultury pochodzi, tej wyj\u0105tkowo nieeleganckiej. Osoby, kt\u00f3re pisz\u0105 na murach \u201eJude \u2013 raus\u201d, \u201e\u017bydzi do gazu\u201d, \u201ewypierdziocha, \u017bydzie\u201d Andrzej Os\u0119ka nazywa \u201eagresywnymi prymitywami\u201d oraz \u201em\u0119tami\u201d w\u0142a\u015bnie11<\/sup>. Bo antysemityzm to wedle tej filozofii sprawa ludzi niekulturalnych. Da\u0142 jej wyraz historyk sztuki Kazimierz Piotrowski, pisz\u0105c o pracy Antysemityzm wyparty Kamila Kuskowskiego: \u201ew cywilizacji Zachodu, je\u015bli chodzi o gros ludzi kulturalnych, arty\u015bci podejmuj\u0105cy ten w\u0105tek [Holokaustu] mog\u0105 liczy\u0107 na zainteresowanie, zrozumienie i profity\u201d12<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n O ile w polu nauk spo\u0142ecznych gestem dystynkcji jest odr\u00f3\u017cnienie kibica od pseudokibica, w polu analiz sztuki odr\u00f3\u017cnienie dystynktywne przebiega na linii: sztuka \u2013 wandalizm13<\/sup>. Cho\u0107 niekt\u00f3rzy obstaj\u0105, by kibic\u00f3w nazywa\u0107 artystami, gdy\u017c dzi\u0119ki nim na stadionach jest pi\u0119knie, kolorowo i majestatycznie, a \u201eChoreografem jest niemal ka\u017cdy cz\u0142onek grupy ultras, niejednego z nich mo\u017cna tak\u017ce nazwa\u0107 artyst\u0105 lub artystycznie uzdolnionym, gdy\u017c nie ka\u017cdy jest w stanie namalowa\u0107 wizerunek postaci historycznej, np. J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego czy Romana Dmowskiego na p\u0142\u00f3tnach o rozmiarze kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w\u201d14<\/sup> \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 teoretyk\u00f3w sztuki graffiti nie powa\u017ca. Kolejne edycje (2010, 2012) albumu Polski street art<\/em>, a tak\u017ce publikacja Mi\u0119dzy anarchi\u0105 a galeri\u0105<\/em>. Polski street art<\/em> cz\u0119\u015b\u0107 2 to prezentacja artyst\u00f3w rozpoznawalnych, wymienionych z imienia i nazwiska b\u0105d\u017a ksywy \u2013 zgodnie z \u017cyczeniem osoby przedstawianej. Arty\u015bci sami wybrali, kt\u00f3re ich dzie\u0142a zostan\u0105 w albumie pokazane i jak b\u0119d\u0105 opisane. We wst\u0119pie do Polskiego street artu <\/em>autorzy przyznaj\u0105, \u017ce \u015bwiadomie pomin\u0119li tzw. styl nowojorski i vlepki15<\/sup>. O napisach, o kt\u00f3rych tutaj mowa, nawet nie wspomnieli. Pozostaj\u0105 one poza spectrum zainteresowanych sztuk\u0105. S\u0105 \u201eopa\u0107kiwaniem mur\u00f3w\u201d (Andrzej Os\u0119ka), \u201ebarbarzy\u0144stwem\u201d (Eryk Lipi\u0144ski) i \u201epolsk\u0105 dzicz\u0105\u201d (Jerzy Du-da-Gracz)16<\/sup>. Zw\u0142aszcza na kamienicach. Kamienica pochodzi bowiem z kultury ludzi kulturalnych, tote\u017c graffiti na niej zaburza zasad\u0119 decorum. Ale je\u015bli jest ono \u201edope\u0142nieniem brzydoty miejsc, w kt\u00f3rych powstaje\u201d, czyli polskich miast \u201ezdewastowanych, wyeksploatowanych, zdegradowanych, p\u00f3\u0142\u017cywych, zaplutych i pijanych\u201d17<\/sup>\u2013 wtedy w porz\u0105dku, wtedy niech sobie b\u0119dzie. \u201eRazi mnie \u015bwie\u017co odnowiona staromiejska kamieniczka g\u0119sto pokryta obscenicznymi napisami wykonanymi czarn\u0105 farb\u0105 w sprayu. Nie przeszkadzaj\u0105 natomiast \u00abgraffiti\u00bb na \u015bcianie odrapanej rudery, na p\u0142ocie lub w brudnym i za\u015bmieconym przej\u015bciu podziemnym\u201d18<\/sup> \u2013 wyznaje Edward Lutczyn. Mo\u017ce dlatego, \u017ce tamt\u0119dy nie chadza. Nie interesuje go, jaka przestrze\u0144 otacza ludzi, kt\u00f3rzy \u201ekamieniczki\u201d nie uracz\u0105 w odleg\u0142o\u015bci wielu kilometr\u00f3w od miejsca zamieszkania. Nie interesuje, bo nie musi. W ko\u0144cu to nie jego kultura. <\/p>\n\n\n\n W kulturze ludzi kulturalnych warto\u015bci\u0105 jest \u201ekamieniczka\u201d, ale jako\u015b\u0107 \u017cycia ludzi mieszkaj\u0105cych poza zgentryfikowanymi dzielnicami najbogatszych polskich miast \u2013 ju\u017c nie.<\/p>\n\n\n\n Istnieje jednak graffiti, kt\u00f3remu nawet od ludzi kulturalnych nale\u017cy si\u0119 obrona, a jest to \u201egraffiti walcz\u0105ce\u201d19<\/sup>. W jego poczet zaliczane s\u0105 napisy antyokupacyjne z okresu drugiej wojny \u015bwiatowej oraz napisy entuzjast\u00f3w \u201eSolidarno\u015bci\u201d. <\/p>\n\n\n\n W tych dw\u00f3ch wypadkach \u201ewielkie gryzmolenie\u201d (termin Andrzeja Os\u0119ki) \u2013 nawet na \u201ekamieniczkach\u201d \u2013 uzyskuje legitymacj\u0119 narz\u0119dzia s\u0142usznego oporu, kt\u00f3re p\u0142ynnie przesz\u0142o z epoki (hitleryzmu) w epok\u0119 (komunizmu), by pos\u0142u\u017cy\u0107 antykomunistycznej opozycji do wyra\u017cania sprzeciwu \u201espo\u0142ecze\u0144stwa\u201d wobec nowej w\u0142adzy. Eksperci od graffiti traktuj\u0105 takie malunki z estym\u0105, powtarzaj\u0105c polsk\u0105 mantr\u0119 o zamianie jednej okupacji w drug\u0105. Autorzy wydanego przez Instytut Pami\u0119ci Narodowej albumu Graffiti w PRL egzemplifikuj\u0105 \u201egraffiti walcz\u0105ce\u201d zdj\u0119ciami \u201ekotwic\u201d: tej opisanej w Kamieniach na szaniec, namalowanej w 1973 roku w \u015awidnicy obok napisu \u201eGrunVald\u201d (gdzie \u201eV\u201d zamiast litery \u201ew\u201d symbolizuje gest zwyci\u0119stwa), w 1986 roku w Warszawie i jednej bez daty, z Wroc\u0142awia, przy napisie \u201e\u015bmier\u0107 ruskiemu mordercy\u201d20<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n K\u0142opot w tym, \u017ce pod wszystkimi z wy\u017cej wymienionych symboli Polski Walcz\u0105cej podpisaliby si\u0119 autorzy graffiti sfotografowanych przez Wojciecha Wilczyka. Bo o ile na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych grafficiarzom i grafficiarkom zdarza\u0142o si\u0119 jeszcze malowa\u0107 \u201ekotwic\u0119\u201d w celach prowokacyjnych i obrazoburczych \u2013 wpisuj\u0105c j\u0105 na przyk\u0142ad w s\u0142owa \u201ekupa\u201d, \u201edupa\u201d lub skr\u00f3t PZPR21<\/sup> \u2013 o tyle wsp\u00f3\u0142cze\u015bni malarze \u201ekotwicy\u201d traktuj\u0105 ten znak wy\u0142\u0105cznie nabo\u017cnie i ze \u015bmierteln\u0105 powag\u0105. Nic w tym dziwnego, zwa\u017cywszy na nastroje polskich elit. <\/p>\n\n\n\n W samej tylko Warszawie pomnik\u00f3w oznaczonych logo Polski Walcz\u0105cej stoi kilkaset i z ka\u017cdym rokiem ich przybywa. Kotwic na zdj\u0119ciach Wilczyka wida\u0107 co niemiara, podobnie jak \u201e\u017bo\u0142nierzy Wykl\u0119tych\u201d, o kt\u00f3rych pami\u0119\u0107 ulega\u0142a w ostatnich latach systematycznemu czyszczeniu ze wszystkiego, co zaprzecza\u0142oby ich \u015bwietno\u015bci, a\u017c trzeciego lutego 2011 roku zostali uhonorowani przez polski parlament \u2013 zdominowany w\u00f3wczas przez koalicj\u0119 uwa\u017can\u0105 za centrow\u0105 i liberaln\u0105 \u2013 swoim dniem w kalendarzu \u015bwi\u0105t narodowych. Kibice, kt\u00f3rzy tak\u017ce ich czcz\u0105, do\u0142\u0105czaj\u0105 jedynie do ch\u00f3ru, kt\u00f3remu ton nadaje \u015bwiat ludzi kulturalnych. Podobnie rzecz ma si\u0119 z kibicowskim kultem genera\u0142a \u201eNila\u201d, rotmistrza Witolda Pileckiego, powstania warszawskiego, powstania wielkopolskiego. Wszystkie te hagiografie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na jedn\u0105 generaln\u0105, kt\u00f3r\u0105 kibice adekwatnie i afirmatywnie rozpoznaj\u0105 jako ideologi\u0119 \u201eWielkiej Polski\u201d. Bo ka\u017cdy \u2013 od dziennikarza najwi\u0119kszej komercyjnej stacji telewizyjnej po kibica, kt\u00f3ry podczas demonstracji pali w\u00f3z owej stacji \u2013 w ideologii Wielkiej Polski zosta\u0142 wychowany: przez szko\u0142y, media, ko\u015bcio\u0142y, rodziny. Zami\u0142owanie do historii (nazwiska i twarze pi\u0142karzy klubowych z \u201eLegendarnej Polonii Bytom\u201d), wa\u017cne daty (\u201eWidzew 1910\u201d, \u201e\u0141\u00f3dzki KS 1908\u201d, \u201e19G48\u201d), patriotyzm lokalny (\u201eRodowici \u0141odzianie\u201d, \u201eksi\u0119stwo bytomskie\u201d, \u201ewi\u015blaccy patrioci\u201d), umi\u0142owanie ojczyzny (\u201ePatrioci\u201d, \u201eGwiazda Bia\u0142a, Orze\u0142 Bia\u0142y, To S\u0105 Nasze Idea\u0142y\u201d, \u201eChwa\u0142a Wielkiej Polsce\u201d), waleczno\u015b\u0107 (\u201ewojownicy \u015bl\u0105skich ulic\u201d), lojalno\u015b\u0107 wobec grupy w\u0142asnej (\u201e\u015bmier\u0107 tym, kt\u00f3rzy u\u015bmiercili naszych braci\u201d) i gotowo\u015b\u0107 na \u015bmier\u0107 w obronie jej honoru (\u201ewierni po \u017cycia kres\u201d, \u201e\u015bmier\u0107 zdrajcom miasta\u201d) \u2013 tego ucz\u0105 szkolne podr\u0119czniki do historii, WOS-u i j\u0119zyka polskiego, ksi\u0105\u017cki dla dzieci dost\u0119pne w ka\u017cdym szanuj\u0105cym si\u0119 muzeum historycznym, kolorowanki i wierszyki dla najm\u0142odszych, a tak\u017ce liczne publikacje Instytutu Pami\u0119ci Narodowej i pa\u0144stwowe obchody \u015bwi\u0105t narodowych. Nie tylko ikonografia, ale podnios\u0142y, pe\u0142en patosu ton kibicowskich graffiti te\u017c stamt\u0105d pochodz\u0105. Nawet s\u0142ownik, z kt\u00f3rego czerpi\u0105 kibice, nie zawsze r\u00f3\u017cni si\u0119 od tego oficjalnego. Producenci zabawek dla dzieci wypuszczaj\u0105 na rynek gad\u017cety powsta\u0144cze, dlaczego wi\u0119c mieliby\u015bmy oburza\u0107 si\u0119 na kibic\u00f3w Ruchu Chorz\u00f3w maluj\u0105cych bobasa, kt\u00f3rego klocki uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w napis \u201eRUCH\u201d (\u201eod bajtla wiemy co najlepsze\u201d)? Trudno nawet dociec, kto tu kogo inspiruje. Ogrodzenie stadionu warszawskiej Polonii, filary wiadukt\u00f3w warszawskich, mosty w stolicy, mur okalaj\u0105cy Muzeum Powstania Warszawskiego, a nawet \u201ekamieniczka\u201d na Nowym Mie\u015bcie ozdobione s\u0105, wykonanymi w wi\u0119kszo\u015bci na zam\u00f3wienie, \u201elegalnymi\u201d muralami powsta\u0144czymi, w kt\u00f3rych roi si\u0119 od kotwic, broni, orze\u0142k\u00f3w i blondyn\u00f3w rodem z Hitlerjugend, machaj\u0105cych bia\u0142o-czerwonymi flagami. Niemal identycznych \u201earyjczyk\u00f3w\u201d narysowali kibice \u0141KS, podpisali ich has\u0142em \u201ewiek nie ma znaczenia, fanatycy od urodzenia\u201d i wcisn\u0119li im w r\u0119ce flag\u0119 te\u017c bia\u0142o-czerwon\u0105, tylko \u017ce klubow\u0105. Dlaczego pierwsze nazywa\u0107 sztuk\u0105, a drugie wandalizmem? W Muzeum Powstania Warszawskiego w sali dla dzieci stoi pomnik Ma\u0142ego Powsta\u0144ca, w gablocie mo\u017cna zobaczy\u0107 zaplamione krwi\u0105 dzieci\u0119ce ubranka, a sprzedawane w muzealnej ksi\u0119garni ksi\u0105\u017cki dla najm\u0142odszych mniej lub bardziej otwarcie zadaj\u0105 pytania: czy ty te\u017c by\u0142by\u015b gotowy po\u015bwi\u0119ci\u0107 \u017cycie za spraw\u0119? Kibice odpowiadaj\u0105 na pi\u0105tk\u0119: \u201eS\u0105 w \u017cyciu sprawy najwa\u017cniejsze!!!\u201d.<\/p>\n\n\n\n Wojna, kt\u00f3r\u0105 tocz\u0105 kibice, to jeszcze jedna ods\u0142ona wojny pod flag\u0105 bia\u0142o-czerwon\u0105, o kt\u00f3rej pisa\u0142a Dorota Mas\u0142owska. Wojny polskiej ze wszystkimi o wszystko. Przede wszystkim o uznanie, \u017ce Polska \u2013 w jej wymiarach mikro i makro, w jej historii i tera\u017aniejszo\u015bci \u2013 jest wielka, jest najwa\u017cniejsza, jest szlachetna, niewinna, waleczna i wiecznie skrzywdzona, wi\u0119c wiecznie b\u0119dzie \u017c\u0105da\u0107 krzywdy owej pomszczenia, zado\u015b\u0107uczynienia, uznania. I tak w k\u00f3\u0142ko. To wdra\u017cane przez polsk\u0105 kultur\u0119 cnoty \u2013 kolektywizm, militaryzm, patriotyzm \u2013 doskonale uwewn\u0119trznione, wcielone, zinternalizowane. Ci\u0105g dalszy opowie\u015bci, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 historia Polski jest hagiografi\u0105 wybra\u0144c\u00f3w, nieustannie walcz\u0105cych przeciwko zdradliwemu \u015bwiatu, dybi\u0105cemu na ich dobra i ducha. Jeszcze jeden rozdzia\u0142 legendy, w kt\u00f3rej historia nie ma \u017cadnego znaczenia, ale kt\u00f3ra w Polsce nazywana jest w\u0142a\u015bnie histori\u0105: o \u201epolskim narodzie\u201d, kt\u00f3ry istnia\u0142 tysi\u0105c lat przed wynalezieniem poj\u0119cia \u201enarodu\u201d, o \u201epa\u0144stwie polskim\u201d, kt\u00f3re ju\u017c by\u0142o pot\u0119g\u0105, kiedy nie istnia\u0142y jeszcze \u017cadne pa\u0144stwa, o odwiecznie chrze\u015bcija\u0144skiej \u201eto\u017csamo\u015bci wszystkich Polak\u00f3w\u201d, kiedy jedni z tych \u201ewszystkich\u201d nienawidzili drugich i mieli ku temu powody, bo byli u nich w pa\u0144szczy\u017anianej niewoli. Kolejna odmiana etosu rycerskiego, o kt\u00f3r\u0105 Maria Ossowska mog\u0142aby uzupe\u0142ni\u0107 swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, dopisuj\u0105c gdzie\u015b, pomi\u0119dzy Spartanami a szlacht\u0105, rozdzia\u0142 \u201ekibice\u201d.<\/p>\n\n\n\n Bo kibice samych siebie przedstawiaj\u0105 jako rycerzy rodem z obraz\u00f3w Jana Matejki: na koniach, w zbrojach, z proporcami, kopiami, flagami. Sporty walki na kibicowskich muralach s\u0105 rycerstwa aktualn\u0105 odmian\u0105. Pi\u0119\u015bci, sale treningowe, r\u0119kawice bokserskie, nagie umi\u0119\u015bnione m\u0119skie torsy, ogolone g\u0142owy, zas\u0142oni\u0119te twarze, koktajle Mo\u0142otowa, szubienice, psy do walk, nawo\u0142ywania \u201ewalczy\u0107 trenowa\u0107 Ruch musi panowa\u0107\u201d, sprz\u0119t, kt\u00f3rego u\u017cywaj\u0105 kibice podczas ligowych spotka\u0144 (no\u017ce, tasaki, brzytwy, siekiery, maczety, \u0142a\u0144cuchy, kije baseballowe, substancje \u0142atwopalne, substancje \u017cr\u0105ce, race, kastety, metalowe pr\u0119ty, okazjonalnie pozyskane kostka brukowa, sztachety p\u0142otu, kafelki chodnikowe, deski z \u0142awek itd.22<\/sup>) \u2013 to wsp\u00f3\u0142czesny or\u0119\u017c w ci\u0105gle tej samej walce. Ch\u0142opcy bior\u0105cy w niej udzia\u0142 przeczytali ze zrozumieniem, \u017ce s\u0105 zaledwie kamieniami rzucanymi na szaniec. \u017be ich \u017cycie nie ma warto\u015bci, bo warto\u015b\u0107 ma jedynie sprawa, kt\u00f3rej potrafi\u0105 si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107, podporz\u0105dkowa\u0107, za kt\u00f3r\u0105 dadz\u0105 si\u0119 zmasakrowa\u0107 i zabi\u0107. Tylko w kontek\u015bcie polskiego militaryzmu zrozumie\u0107 mo\u017cna napisy \u201eWis\u0142a Morduje\u201d, \u201eMordercy z broni\u0105 w r\u0119ku. Wis\u0142a Killers\u201d23<\/sup> czy \u201eWis\u0142a \u2013 strefa mroku i przemocy\u201d24<\/sup>. Wbrew pozorom to nie s\u0105 inwektywy rzucane pod adresem przeciwnik\u00f3w, lecz dumna autoprezentacja. Tego typu subwersji jest w kibicowskim graffiti wi\u0119cej. \u201eHuligani\u201d, \u201efanatycy\u201d, \u201eskoksowani kolesie\u201d, \u201eszara\u0144cza\u201d, \u201epsychofans\u201d, \u201egetto\u201d, \u201ewitamy w piekle\u201d, \u201ebandyci\u201d, \u201eop\u0119tani\u201d \u2013 wszystkie te okre\u015blenia doczeka\u0142y si\u0119 kibicowskiej rewindykacji. Zosta\u0142y odzyskane w poczet pozytywnej autoidentyfikacji, bo okre\u015blaj\u0105 stopie\u0144 bezgranicznego oddania sprawie oraz dumy z przynale\u017cno\u015bci do wsp\u00f3lnoty. 1991-2011, 1986-2002, 1978-1997, 1986-2011, 1986-2002 \u2013 to daty na miejskich nagrobkach kibic\u00f3w. Zgodnie z uznawanymi za najlepsze wzorami kultury polskiej niekt\u00f3rzy z tych ch\u0142opc\u00f3w zgin\u0119li za barwy swojej flagi: w walkach z kibicami przeciwnej dru\u017cyny lub w walkach z policj\u0105. Mury sfotografowane przez Wilczyka roj\u0105 si\u0119 od upami\u0119tnie\u0144 poleg\u0142ych b\u0105d\u017a zas\u0142u\u017conych dla klubu: graffiti wykonanych na kszta\u0142t tablic nagrobnych, w tonacji szarej lub czarnej, ozdobionych portretami, przystrojonych sentencjami: \u201e\u015bmier\u0107 przerwa\u0142a twego \u017cycia klisz\u0119\u201d, \u201eTy Pami\u0119ta\u0142e\u015b o Nas, My Pami\u0119tamy o Tobie\u201d.<\/p>\n\n\n\n Ckliwo\u015b\u0107 tych sentencji kontrastuje z wszechobecnym: zniszczy\u0107, zabi\u0107, zgwa\u0142ci\u0107, wdepta\u0107 w chodnik, kopa\u0107 w g\u0142ow\u0119, powiesi\u0107, zje\u015b\u0107 \u017cywcem \u2013 deklarowanym wobec wrog\u00f3w najpierw przez tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li, potem przez tych, kt\u00f3rzy zamordowanym kolegom szykuj\u0105 wzruszaj\u0105ce upami\u0119tnienia. Ale to kontrast pozorny. Raz jeszcze kibice ods\u0142aniaj\u0105 to, co w kulturze oficjalnej usuni\u0119te w cie\u0144, ale obecne: wojna to zabijanie, kaleczenie, ranienie, to nieustaj\u0105ce napi\u0119cie, \u017cycie w ci\u0105g\u0142ym zagro\u017ceniu, to bezpowrotna utrata zdrowia, to adrenalina, upokorzenie, upokarzanie innych i \u015bmier\u0107. A kibice w\u0142a\u015bnie za \u017co\u0142nierzy si\u0119 uwa\u017caj\u0105: \u201eArmia Bia\u0142ej Gwiazdy\u201d, \u201ewojownicy \u015bl\u0105skich ulic\u201d \u2013 pisz\u0105 o sobie. Zapowiadaj\u0105 przemoc (\u201ezajeba\u0107\u201d), dokonuj\u0105 przemocy (kostuchy, czaszki, \u201e\u015bmier\u0107 jest pocz\u0105tkiem nowego \u017cycia\u201d) i upami\u0119tniaj\u0105 przemoc (symboliczne nagrobki) w imi\u0119 swojej dru\u017cyny. Jedno, co si\u0119 nigdy nie zmienia, to przemocy zasadno\u015b\u0107. Zupe\u0142nie jak w szkolnych podr\u0119cznikach, kt\u00f3re wdra\u017caj\u0105 kolektywn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, a wraz z ni\u0105 przekonanie, \u017ce pojedyncze \u017cycie nie ma warto\u015bci, warto\u015b\u0107 ma tylko godno\u015b\u0107, a ta nie jest dana wszystkim, lecz nale\u017cy j\u0105 udowodni\u0107, wywalczy\u0107, uzyska\u0107, najcz\u0119\u015bciej w drodze pozbawiania godno\u015bci innych. <\/p>\n\n\n\n To nie graffiti walczy, to walczy ca\u0142a Polska. Mo\u017ce i kibice w szko\u0142ach leseruj\u0105, ale za uczestnictwo w kulturze nale\u017cy im si\u0119 czerwony pasek. W pe\u0142ni uczestnicz\u0105 na przyk\u0142ad w etosie opozycji. \u201eNasz los jest pod pewnym wzgl\u0119dem bardzo podobny do tego, kt\u00f3ry spotka\u0142 pierwotnych mieszka\u0144c\u00f3w Ameryki P\u00f3\u0142nocnej w momencie kolonizacji ich kontynentu przez Europejczyk\u00f3w\u201d \u2013 pisze autor kibicowskiego bloga \u201eFanatyczny\u201d25<\/sup>. \u201eSpotka\u0142y si\u0119 wtedy dwie zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne cywilizacje. Nie by\u0142o mowy o tym, \u017ceby obie mog\u0142y funkcjonowa\u0107 razem. Nasi biali praojcowie uznali Indian za dzikus\u00f3w, a ich zwyczaje za barbarzy\u0144skie rytua\u0142y \u2013 rozpoczynaj\u0105c stopniowy podb\u00f3j ca\u0142ego kontynentu. W ten sam spos\u00f3b dzi\u015b powoli podbija si\u0119 kibolskie przycz\u00f3\u0142ki na stadionach w Polsce. <\/p>\n\n\n\n W zwi\u0105zku z tym, czy nas czeka tak\u017ce nieuchronna \u015bmier\u0107? Wierz\u0119, \u017ce nie. Nawet w Anglii, kt\u00f3ra jest ci\u0105gle ukazywana za wz\u00f3r przez media i pseudo ekspert\u00f3w, jako przyk\u0142ad kraju, w kt\u00f3rym \u00absobie poradzili\u00bb, kibolski duch jeszcze ca\u0142kiem nie upad\u0142. Mimo tysi\u0119cy kamer, pods\u0142uch\u00f3w \u2013 wszechobecnej inwigilacji na zachodzie nadal daj\u0105 rad\u0119. Wszystko wi\u0119c w naszych r\u0119kach. Je\u017celi nie zatracimy kibolskiej kreatywno\u015bci, pomys\u0142owo\u015bci i przede wszystkim ducha, to te\u017c damy rad\u0119\u201d26<\/sup>. Na wz\u00f3r opozycji antykomunistycznej, kt\u00f3ra w dominuj\u0105cej narracji historiograficznej urasta do miana elity moralnej, na wz\u00f3r wsp\u00f3\u0142czesnej prawicy, kt\u00f3ra sw\u00f3j g\u0142os prezentuje jako st\u0142amszony skowyt prawdy przeciwko wszechpot\u0119\u017cnym k\u0142amcom, na wz\u00f3r hierarch\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, kt\u00f3rzy og\u0142aszaj\u0105 si\u0119 Dawidem staj\u0105cym do nier\u00f3wnych walk z kolejnymi Goliatami (genderyzmu, cywilizacji \u015bmierci, homoseksualnego lobby itd.), a nawet na wz\u00f3r uciskanych mniejszo\u015bci (\u201eIndianie\u201d) kibice wybrali to\u017csamo\u015b\u0107 odszczepie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy bez wzgl\u0119du na koszty (\u201ePozdrowienia do wi\u0119zienia\u201d) b\u0119d\u0105 walczy\u0107 z wrogiem. To\u017csamo\u015b\u0107 atakowanej zewsz\u0105d garstki, kt\u00f3ra na przek\u00f3r konformizmowi, odwa\u017cnie i z po\u015bwi\u0119ceniem pozostaje wierna idea\u0142om (\u201eJeste\u015bmy Elit\u0105 Nie T\u0142umem, W Sercach Nosimy Dum\u0119. Hooltras\u201d, \u201eNieliczni przeciw Niezliczonym\u201d).<\/p>\n\n\n\n Jednym z tych idea\u0142\u00f3w jest m\u0119sko\u015b\u0107. \u015awiat zobrazowany na kibicowskich graffiti to \u015bwiat bez kobiet, a fakt ten jest niemal r\u00f3wnie zastanawiaj\u0105cy jak to, \u017ce w\u015br\u00f3d spec\u00f3w od \u201ekiboli\u201d nikomu zastanawiaj\u0105cy si\u0119 on nie wydaje. Kibice to wsp\u00f3lnota m\u0119\u017cczyzn, ustanowiona przez m\u0119\u017cczyzn i wobec m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3ra w horyzoncie spraw wa\u017cnych, w\u015br\u00f3d punkt\u00f3w odniesienia \u2013 pozytywnych i negatywnych \u2013 ma wy\u0142\u0105cznie m\u0119\u017cczyzn. I tutaj znowu pi\u0105tka z plusem dla kibic\u00f3w za polsko\u015b\u0107, bo w polskiej kulturze m\u0119\u017cczyzna to \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od kobiety, kt\u00f3ra uwa\u017cana jest za byt ograniczony przez cechy w\u0142asnej p\u0142ci \u2013 podmiot uniwersalny, od w\u0142asnej p\u0142ci niezale\u017cny, wz\u00f3r cz\u0142owieka \u201ew og\u00f3le\u201d. Niech \u015bwiadczy o tym fakt, \u017ce w mediach relacjonuj\u0105cych dokonania kibic\u00f3w pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 informacji o ich p\u0142ci, tak d\u0142ugo jak akt\u00f3w przemocy i wandalizmu dopuszczaj\u0105 si\u0119 m\u0119\u017cczy\u017ani. Wtedy sprawcami s\u0105 \u201epo prostu\u201d ludzie. Szukaj\u0105c wyja\u015bnie\u0144 dla kibicowskich to\u017csamo\u015bci i praktyk, eksperci nie si\u0119gaj\u0105 po kulturow\u0105 konstrukcj\u0119 m\u0119sko\u015bci. Tymczasem m\u0119sko\u015b\u0107 jest dla zrozumienia kibicowania kategori\u0105 kluczow\u0105 cho\u0107by dlatego, \u017ce w obr\u0119bie kultury polskiej m\u0119\u017cczyzna to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry od urodzenia socjalizowany jest do zadawania przemocy i znoszenia przemocy. M\u0119sko\u015b\u0107 to jako\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 identyfikuj\u0105cy si\u0119 z ni\u0105 cz\u0142owiek musi nieustannie udowadnia\u0107. Robi to, pi\u0119tnuj\u0105c tych, kt\u00f3rzy kulturowej definicji m\u0119sko\u015bci nie sprostali. Tym w\u0142a\u015bnie w j\u0119zyku kibic\u00f3w jest \u201epeda\u0142\u201d \u2013 nieprawdziwym m\u0119\u017cczyzn\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rego wskazaniu i zaszczuciu wskazuj\u0105cy i szczuj\u0105cy mo\u017ce czu\u0107 si\u0119 bezpiecznie, \u017ce sam nie stanie si\u0119 wskazanym i szczutym. Do czasu. Bo to\u017csamo\u015b\u0107 p\u0142ciowa wymaga nieustannego treningu, odgrywania, potwierdzania. Zgodnie z t\u0105 logik\u0105, kto pisze na \u015bcianie \u201epeda\u0142\u201d, ten peda\u0142em nie jest. Na tym polega homofobiczny gest, a jego prze\u015bladowcza moc jest do utrzymania tylko w obr\u0119bie kultury, kt\u00f3ra gest \u00f3w aprobuje i kt\u00f3ra uczy ludzi, jak go czyta\u0107. \u201ePeda\u0142y\u201d, \u201eRUCHani\u201d, \u201eG\u00f3rnik cwele\u201d, \u201ebierzecie do ryja\u201d, \u201eca\u0142e piaski robi\u0105 laski\u201d, \u201ePasy Gay Club\u201d, \u201eJeba\u0107 Wis\u0142e siekierami a PZPN kutasami\u201d, \u201eDlaczego zomo wci\u0105\u017c broni homo? Bo lubi pan w\u0142adza, gdy mu si\u0119 wsadza\u201d \u2013 pisz\u0105 kibice o swoich wrogach. W m\u0119skim \u015bwiecie, gdzie kultywuje si\u0119 silne uczucia wzgl\u0119dem innych m\u0119\u017cczyzn (mi\u0142o\u015b\u0107 do fan\u00f3w tej samej dru\u017cyny, nienawi\u015b\u0107 do fan\u00f3w dru\u017cyny przeciwnej), gdzie nader cz\u0119sto dotyka si\u0119 innych m\u0119\u017cczyzn w gestach przyja\u017ani lub w gestach agresji27<\/sup>, gdzie mn\u00f3stwo jest m\u0119sko-m\u0119skiej intymno\u015bci, m\u0119\u017cczyzna musi wylegitymowa\u0107 si\u0119 homofobi\u0105.<\/p>\n\n\n\n Intymno\u015b\u0107 kibicowskiego grona dobrze oddaje wypracowany przez kibic\u00f3w j\u0119zyk. \u015a\u017bK (\u015amier\u0107 \u017bydowskiej Kurwie), J\u017bS (Jeba\u0107 \u017byd\u00f3w Siekierami), AJ (anty Jude), PF (Psycho Fans), JP (Jeba\u0107 Pejsy lub Jeba\u0107 Policj\u0119), H (Hooligans), odwr\u00f3cone R (znak przeciwnik\u00f3w Ruchu Chorz\u00f3w), odwr\u00f3cone G (znak przeciwnik\u00f3w GKS Katowice) \u2013 kibicowski j\u0119zyk doczeka\u0142 si\u0119 swojej autonomii. Jest kodem wi\u0119zi intymnych: niezrozumia\u0142ym dla postronnych, przejrzystym dla wtajemniczonych, ekskluzywnym, elitarnym, dost\u0119pnym nielicznym, dla kt\u00f3rych rozszyfrowanie skr\u00f3tu J\u017bS, H i AJ jest tak samo proste jak dla przeci\u0119tnego obywatela\/obywatelki rozszyfrowanie skr\u00f3tu ZUS, ABW czy PO.<\/p>\n\n\n\n Jeden wszak\u017ce znak w tym j\u0119zyku jest uniwersalny. Znak, kt\u00f3ry jak Polska d\u0142uga i szeroka ka\u017cdy potrafi odczyta\u0107 bez pud\u0142a: \u017byd. Czasami zast\u0105piony przez \u201eJude\u201d, \u201e\u017bydy\u201d, \u201epejsy\u201d, \u201e\u015bmierdzieli\u201d lub gwiazd\u0119 Dawida. Czasami z czasownikami: \u201ejeba\u0107 \u017byd\u00f3w\u201d, \u201eoczy\u015bcimy Krak\u00f3w z \u017cydowskiego\u201d, \u201eJeba\u0107 \u017byda maczet\u0105\u201d. Czasami wpisany w rymowanki: \u201ematki pejs\u00f3w s\u0105 kurwami, jeba\u0107 \u017byd\u00f3w siekierami\u201d, \u201eHitler wr\u00f3\u0107 \u017byd\u00f3w tru\u0107\u201d. We wszystkich wariantach \u017byd jest odwrotno\u015bci\u0105 swojsko\u015bci, antytez\u0105 wszystkiego, co pozytywnie konotowane. Obok \u201ecweli\u201d, \u201epeda\u0142\u00f3w\u201d, \u201ekurew\u201d i \u201eCygan\u00f3w\u201d (\u201ejeba\u0107 cyga\u0144skie g\u00f3wno\u201d, \u201e\u0141owcy cygan\u00f3w\u201d), zaludnia najliczniej krain\u0119 nieludzi. Jest go tak wiele, \u017ce, podobnie jak figurka \u201e\u017byda z pieni\u0105\u017ckiem\u201d, miasta bez \u017byd\u00f3w czyni miastami z \u017bydem, zamienionym w namurny znaczek. Znaczek stemplowany tak g\u0119sto i cz\u0119sto, \u017ce Monty Python m\u00f3g\u0142by zrobi\u0107 tu film o \u017bydach, kt\u00f3rzy wracaj\u0105 do \u0141odzi, a tam, s\u0105dz\u0105c, \u017ce ka\u017cdy dom oznaczony gwiazd\u0105 Dawida jest \u017cydowski, w rezultacie zajmuj\u0105 ca\u0142e miasto.<\/p>\n\n\n\n Gwiazdy Dawida nikt \u2013 inaczej ni\u017c liter klubowych \u2013 nawet nie przewraca. Czasem kto\u015b j\u0105 wiesza na szubienicy, ale i to nie zawsze. Nie trzeba. Symbole kojarzone z \u017cydowsko\u015bci\u0105 maj\u0105 obra\u017aliw\u0105 moc \u2013 ta moc polega na tym, \u017ce nikomu nie trzeba ich t\u0142umaczy\u0107, bo przynale\u017c\u0105 do polskiego kodu kulturowego. Kod ten ma przede wszystkim funkcj\u0119 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105. Wciela on do jednej wsp\u00f3lnoty zrozumienia porz\u0105dnego obywatela, mijaj\u0105cego napis \u201eJude Raus\u201d z tym, kto ten napis namalowa\u0142. Tworzy ni\u0107 porozumienia mi\u0119dzy mieszka\u0144cami bloku, na kt\u00f3rym namalowane jest \u201e\u015amier\u0107 \u017bydom\u201d. Integruje dzieci z osiedla, przy wje\u017adzie do kt\u00f3rego widnieje mural \u201eanty \u017bydy\u201d. Je\u015bli poj\u0119cie dialogu, kt\u00f3re wpisuj\u0105 sobie w nazw\u0119 kolejne inicjatywy (Centrum Dialogu im. Marka Edelmana, Platforma Dialogu Polsko-\u017bydowskiego, Forum Dialogu Mi\u0119dzy Narodami itd.) mo\u017ce si\u0119 jeszcze na co\u015b przyda\u0107, to w\u0142a\u015bnie do opisu antysemityzmu. Dialog ma miejsce tylko w sytuacji r\u00f3wnowagi si\u0142 stron bior\u0105cych w nim udzia\u0142. Tam, gdzie jedna strona narzuca drugiej warunki rozmowy, nie z dialogiem mamy do czynienia, lecz z przemoc\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej jedni zdecyduj\u0105, co mo\u017ce by\u0107 powiedziane, a drudzy albo to powt\u00f3rz\u0105, albo zostanie im odebrana mo\u017cliwo\u015b\u0107 zabrania g\u0142osu. Je\u015bli wi\u0119c mamy w Polsce jaki\u015b dialog, to nie polsko-\u017cydowski, lecz polsko-polski: mi\u0119dzygeneracyjny, mi\u0119dzyklasowy, mi\u0119dzys\u0105siedzki, w kt\u00f3rym has\u0142o \u201e\u017bydy\u201d jest poj\u0119ciem wa\u017cnym, bo zawi\u0105zuj\u0105cym wsp\u00f3lnot\u0119 oczywisto\u015bci w poprzek podzia\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Argumentuj\u0105c przeciwko penalizowaniu mowy nienawi\u015bci, Judith Butler pisze, \u017ce mowa ta jest interpelacj\u0105 podmiotu, a \u201einterpelacja okre\u015bla kategorie, poprzez kt\u00f3re uznanie istnienia staje si\u0119 w og\u00f3le mo\u017cliwe\u201d28<\/sup>. Mo\u017cna to rozumie\u0107 dwojako. Z jednej strony mowa nienawi\u015bci skazuje okre\u015blone przez ni\u0105 jednostki na okre\u015blony spos\u00f3b spo\u0142ecznego zaistnienia, niejako zamykaj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci funkcjonowania alternatywnego, na przyk\u0142ad nienapi\u0119tnowanego. Z drugiej jednak daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaistnienia w sensie politycznym, bo po pierwsze czyni widocznym, po drugie wzywa do odpowiedzi. Czyli niejako upodmiatawia \u2013 w takim sensie, w jakim pisa\u0142 o upodmiotowieniu Louis Althusser: jako o powo\u0142aniu jednostek do okre\u015blonych przez ideologie pa\u0144stwowe identyfikacji, a wraz z nimi praktyk i przekona\u014429<\/sup>. K\u0142opot w tym, \u017ce kibicowskie graffiti, je\u015bli kogo\u015b interpeluj\u0105, to nie \u017byda, lecz kibica przeciwnej dru\u017cyny, z rzadka pracownika s\u0142u\u017cb mundurowych, jeszcze rzadziej przedstawiciela w\u0142adzy lokalnej lub pa\u0144stwowej. W przeciwie\u0144stwie do obelg, o kt\u00f3rych pisze Butler, muralna mowa kibic\u00f3w na pot\u0119g\u0119 odpodmiatawia, bo nie m\u00f3wi ani o \u201e\u017bydach\u201d, \u201epeda\u0142ach\u201d, \u201eCyganach\u201d, \u201ekurwach\u201d i \u201ecwelach\u201d, ani do nich, lecz u\u017cywa \u201e\u017byda\u201d, \u201epeda\u0142a\u201d, \u201eCygana\u201d, \u201ekurwy\u201d i \u201ecwela\u201d jako oczywistej obelgi wobec kibica przeciwnej dru\u017cyny. Je\u015bli wi\u0119c kto\u015b jest tu interpelowany, to \u00f3w kibic, a nie \u201e\u017byd\u201d, \u201epeda\u0142\u201d, \u201ekurwa\u201d, \u201eCygan\u201d i \u201ecwel\u201d. Tych ostatnich nikt nie wzywa do odpowiedzi, przeciwnie. Oni od dawna s\u0105 zamro\u017ceni w formie, kt\u00f3r\u0105 wystarczy si\u0119 pos\u0142u\u017cy\u0107. Kultura polska to znakomita tych form przechowalnia. Wielowiekowa zamra\u017carka, do kt\u00f3rej zapas\u00f3w si\u0119gaj\u0105 kibice.<\/p>\n\n\n\n Napisy kibic\u00f3w nie s\u0105 wi\u0119c \u201eprzeciwko \u017bydom\u201d, co wcale nie znaczy, \u017ce nie s\u0105 one antysemickie. Paradoksu tego nie mo\u017ce rozwi\u0105za\u0107 polskie prawo o przest\u0119pstwach z nienawi\u015bci. Wszak przepisy g\u0142osz\u0105, \u017ce \u201ekto zniewa\u017ca inn\u0105 osob\u0119 w jej obecno\u015bci albo cho\u0107by pod jej nieobecno\u015b\u0107, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotar\u0142a, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolno\u015bci\u201d (art. 216 Kodeksu karnego), \u201ekto grozi innej osobie pope\u0142nieniem przest\u0119pstwa na jej szkod\u0119 lub szkod\u0119 osoby najbli\u017cszej, je\u017celi gro\u017aba wzbudza w zagro\u017conym uzasadnion\u0105 obaw\u0119, \u017ce b\u0119dzie spe\u0142niona, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolno\u015bci albo pozbawienia wolno\u015bci do lat 2\u201d (art. 190 Kodeksu karnego) i \u201ekto publicznie zniewa\u017ca grup\u0119 ludno\u015bci albo poszczeg\u00f3ln\u0105 osob\u0119 z powodu jej przy-nale\u017cno\u015bci narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowo\u015bci lub z takich powod\u00f3w narusza nietykalno\u015b\u0107 cielesn\u0105 innej oso-by, podlega karze pozbawienia wolno\u015bci do lat 3\u201d (art. 257 Kodeksu karnego)30<\/sup>. Zatem albo obra\u017casz kogo\u015b, bo jest \u017bydem i wtedy pope\u0142niasz przest\u0119pstwo, albo ten kto\u015b nie jest \u017bydem i wtedy m\u00f3wi\u0105c do niego \u201ety \u017bydzie\u201d, wcale go nie obra\u017casz. Kropka. Prawo nie przewiduje trzeciej opcji: \u017ce obra\u017casz nie \u017byda, lecz \u017bydem.<\/p>\n\n\n\n Kuriozalne wyroki s\u0105d\u00f3w w sprawach o mow\u0119 nienawi\u015bci obrazuj\u0105, \u017ce polskim prawem \u2013 tak jak polsk\u0105 kultur\u0105, kt\u00f3rej prawo jest elementem \u2013 rz\u0105dzi paradygmat to\u017csamo\u015bci. Rz\u0105dzi on tak\u017ce badaniami na temat antysemityzmu, kt\u00f3rych konstruktorzy zak\u0142adaj\u0105, \u017ce antysemityzm to stosunek do \u017byda. Cho\u0107by potencjalnego, cho\u0107by w domy\u015ble, ale stosunek do. Tymczasem kibicowskie graffiti unaoczniaj\u0105, \u017ce antysemityzm to raczej kod kultury polskiej, w kt\u00f3rym \u017byd jest \u201ezaledwie\u201d narz\u0119dziem komunikacji. Jest jej tworzywem, ale nie jej celem i nie jej adresatem. Antysemityzm to integralny element polskiej kultury: cz\u0119\u015b\u0107, bez kt\u00f3rej sta\u0142aby si\u0119 ona niezrozumia\u0142a; j\u0119zyk, w kt\u00f3rym s\u0142owa nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z desygnatem, ale pozwalaj\u0105 komunikowa\u0107 si\u0119 ludziom, kt\u00f3rzy s\u0142\u00f3w tych u\u017cywaj\u0105. Dlatego butlerowska kategoria interpelacji nie mo\u017ce tutaj zadzia\u0142a\u0107. Kibice nie m\u00f3wi\u0105: \u201e\u017bydzie, jeste\u015b taki, \u015bmaki i owaki\u201d, lecz: \u201eFranku, ty \u017bydzie\u201d, \u201eMietku, twoja mama jest \u017byd\u00f3wk\u0105\u201d, \u201ePawle, \u015bmierdzisz jak \u017byd\u201d. Nie \u017byd jest wi\u0119c tu wa\u017cny, lecz Franek, Mietek, Pawe\u0142, ka\u017cdy kibic przeciwnej dru\u017cyny oraz ka\u017cdy mieszkaniec miasta, kt\u00f3ry napis ten widzi i kt\u00f3ry wie, kto tu zosta\u0142 obra\u017cony i jak g\u0142\u0119boko. Je\u015bli wi\u0119c, zwa\u017cywszy na polskie prawo, kto\u015b mia\u0142by tu kogo\u015b ci\u0105ga\u0107 po s\u0105dach, to Franek, Mietek i Pawe\u0142, by denuncjowa\u0107, \u017ce nie s\u0105 \u017bydami, a ich matki \u2013 \u017byd\u00f3wkami. Po raz kolejny w polskiej historii \u017byd \u2013 ani nikt, kto stan\u0105\u0142by w jego obronie \u2013 w polskim s\u0105dzie nie ma dzi\u015b czego szuka\u0107.<\/p>\n\n\n\n Paradygmat to\u017csamo\u015bci powoduje przesuni\u0119cie interpretacyjne, kt\u00f3re wi\u0119cej zas\u0142ania ni\u017c wyja\u015bnia. Dop\u00f3ki b\u0119dziemy w tym paradygmacie tkwi\u0107, dop\u00f3ty pozostaniemy w tej samej logice, kt\u00f3ra rz\u0105dzi kibicowskim graffiti. Bo dop\u00f3ki skupiamy si\u0119 na tym, kim jest kibic i jak bardzo nie jest on z naszego podw\u00f3rka, zamiast przyjrze\u0107 si\u0119, z czego tka on swoje kibicowanie, jakich narz\u0119dzi w tej walce u\u017cywa, z jakiego korzysta or\u0119\u017ca, z jakich fantazji konstruuje sojusznika, a z jakich wroga, dop\u00f3ty powtarzamy analogiczny gest wykluczenia. Kibic wyklucza ze swojej wsp\u00f3lnoty \u201e\u017byda\u201d, \u201epeda\u0142a\u201d, \u201eCygana\u201d, \u201ekurw\u0119\u201d i \u201ecwela\u201d, a badacze, politycy, eksperci i dziennikarze, za pomoc\u0105 nie mniej patologizuj\u0105cego s\u0142ownika (\u201ekibole\u201d, \u201epseudokibice\u201d, \u201echuligani\u201d), wyrzucaj\u0105 ze swojej wsp\u00f3lnoty kibica. Jedni i drudzy zachowuj\u0105 dzi\u0119ki temu dobre samopoczucie, bo obronili swoje \u015bwiaty przed intruzami. Mi\u0119dzy tymi \u015bwiatami nie ma ani symetrii, ani zerwania. Ten pierwszy jest dzieckiem drugiego, nie odwrotnie. Transferem sens\u00f3w, kapita\u0142\u00f3w i znacze\u0144 wci\u0105\u017c rz\u0105dzi prawo spo\u0142ecznej grawitacji. Tre\u015bci\u0105 tego transferu jest znaczenie (i przeznaczenie) \u201e\u017byda\u201d, \u201epeda\u0142a\u201d, \u201eCygana\u201d, \u201ekurwy\u201d i \u201ecwela\u201d w obr\u0119bie polskiej kultury. Za spraw\u0105 paradygmatu to\u017csamo\u015bci ci trzeci \u2013 \u201e\u017byd\u201d, \u201epeda\u0142\u201d, \u201eCygan\u201d, \u201ekurwa\u201d i \u201ecwel\u201d, wszyscy, kt\u00f3rzy z wyboru lub konieczno\u015bci nie mieszcz\u0105 si\u0119 w definicji bia\u0142ego Polaka-katolika lub jego bia\u0142ej, polskiej i katolickiej \u017cony \u2013 pozostaj\u0105 tam, gdzie byli: wystawieni na u\u017cycie, skazani na status sublokator\u00f3w, pozbawieni mo\u017cliwo\u015bci artykulacji, sprawstwa, ochrony.<\/p>\n\n\n\n Przy okazji kolejnych wybor\u00f3w \u2013 ostatnio do parlamentu europejskiego (2014) \u2013 polsk\u0105 sfer\u0119 publiczn\u0105 zape\u0142niaj\u0105 lamenty ekspert\u00f3w nad nisk\u0105 frekwencj\u0105 wyborcz\u0105. Polacy nie interesuj\u0105 si\u0119 polityk\u0105 \u2013 wyci\u0105gaj\u0105 z tego wniosek politolodzy, socjolo\u017cki, moralne autorytety. Ale kibicowskie graffiti temu przeczy. Znaki w tym graffiti u\u017cywane \u2013 \u015bwiadomie, ze zrozumieniem, nierzadko subwersywnie, czasami z humorem \u2013 s\u0105 na wskro\u015b polityczne: swastyka, kotwica, krzy\u017c, miecz, has\u0142a typu \u201eyou’ll never walk alone\u201d, wezwania do stawienia si\u0119 na jedenastolistopadowych faszystowskich pochodach. Polacy, owszem, interesuj\u0105 si\u0119 polityk\u0105, tylko \u017ce ich polityczno\u015b\u0107 dzieje si\u0119 i wyra\u017ca gdzie indziej. Uprawiana jest ona inaczej, ni\u017c \u017cyczy\u0142aby sobie polska inteligencja. Dost\u0119pna jedynie na ekranie telewizora, abstrakcyjna i odleg\u0142a, rezyduj\u0105ca gdzie\u015b w stolicy w\u0142adza zaskakuj\u0105co rzadko bywa przedmiotem kibicowskiego komentarza, krytyki, \u017cartu. Nawet policji na zdj\u0119ciach Wilczyka jest niewiele. Tu i \u00f3wdzie wida\u0107 CHWDP, Cracovia co prawda deklaruje \u201eNigdy nie zejdziemy na psy\u201d, ale po to, by wypomnie\u0107 Wi\u015ble, \u017ce by\u0142a klubem milicyjnym, PZPN pojawia si\u0119 bodaj raz \u2013 jako \u201elaleczka Voodoo\u201d z wbitymi w ni\u0105 szpilami. Przewa\u017cnie jednak kibice rozmawiaj\u0105 z sob\u0105, mi\u0119dzy sob\u0105 si\u0119 uk\u0142adaj\u0105, zawi\u0105zuj\u0105 sojusze we w\u0142asnym gronie i we w\u0142asnym gronie prowadz\u0105 wojn\u0119. W\u0142adze \u2013 czy to pa\u0144stwowe, czy lokalne, czy to ustawodawcze, czy wykonawcze \u2013 nie s\u0105 jej cz\u0119\u015bci\u0105. Czasem jedynie przeszkadzaj\u0105 j\u0105 prowadzi\u0107. Jakby zmobilizowani wezwaniami do polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, by sta\u0142o si\u0119 bardziej obywatelskie, kibice bior\u0105 sprawy w swoje r\u0119ce: ich demokracja jest najbardziej bezpo\u015brednia, ich polityka jest bardziej ni\u017c samo-rz\u0105dowa, ich s\u0105dy to samos\u0105dy.<\/p>\n\n\n\n Polityczny wymiar kibicowskiego graffiti to tak\u017ce akces do przestrzeni miejskiej. Nikt z takim uporem, konsekwencj\u0105 i po\u015bwi\u0119ceniem jak kibice nie realizuje \u201eprawa do miasta\u201d, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 miejscy aktywi\u015bci. Wysi\u0142ek w\u0142o\u017cony w przygotowanie projektu graffiti i namalowanie go, pieni\u0105dze w\u0142o\u017cone w farby, czas w\u0142o\u017cony w kibicowsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, ryzyko poniesienia kary za \u201ewandalizm\u201d oraz uszczerbku na zdrowiu przy malowaniu na wysoko\u015bciach i w trudno dost\u0119pnych miejscach \u2013 wszystko to w ramach darmowej pracy na rzecz wsp\u00f3lnoty, zmieniania miejskiej przestrzeni, dba\u0142o\u015bci o najbli\u017csze otoczenie. Grafficiarze maluj\u0105cy dla GKS Katowice stworzyli grup\u0119 LArMO \u201eMalunkarze\u201d (ma\u0142e lub odwr\u00f3cone do g\u00f3ry nogami \u201er\u201d w nazwie symbolizuje wrogo\u015b\u0107 wobec Ruchu Chorz\u00f3w, kt\u00f3rego logo to litera \u201eR\u201d). \u201eNadajemy Barw Szarym \u015acianom tej Dzielnicy. Official Graffiti Giszowiec LGM\u201d \u2013 pisz\u0105 o sobie. Kibicowskie graffiti to zatem \u015bwiadome dekorowanie miasta, przemy\u015blane zagospodarowywanie przestrzeni, bezinteresowna dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczna, prawdziwy wolontariat, kt\u00f3rego nie mo\u017cna sobie wpisa\u0107 do CV, bo nie prze\u0142o\u017cy si\u0119 na wi\u0119ksze szanse zatrudnienia nawet w trzecim sektorze. <\/p>\n\n\n\n Zdj\u0119cia Wojciecha Wilczyka mo\u017cna czyta\u0107 jako ods\u0142on\u0119 alternatywnego miasta. Drugiego obiegu polskich dzielnic, osiedli, podw\u00f3rek, ulic. Oto kibice i ich \u015bwiat: ich sprawy, ich idee, ich \u015bwi\u0119ci, ich wrogowie, ich historie, ich pogl\u0105dy, ich styl \u017cycia, ich \u015brodki wyrazu, ich etyka, ich estetyka. Ale na zdj\u0119ciach Wilczyka toczy si\u0119 \u017cycie wcale niekibicowskie. Graffiti, kt\u00f3re sfotografowa\u0142, to t\u0142o. Scenografia dnia codziennego milion\u00f3w ludzi. Dekoracja mijana w drodze na przystanek, do supermarketu, ze szko\u0142y, po samoch\u00f3d, z psem na spacer, do babci z zup\u0105 w termosie. Dziewczyna idzie do szko\u0142y, \u015bmier\u0107 \u017cydowskiej kurwie, kobieta niesie ze sklepu chleb i mleko, fanatycy od urodzenia, m\u0119\u017cczyzna wyprowadza psa na spacer, Polska dla Polak\u00f3w, dzieci graj\u0105 w pi\u0142k\u0119 na podw\u00f3rku, Anty Jude, toi toi, swastyka, kwiatki na balkonie, swastyka, firanka w oknie, krzy\u017c celtycki, Lewiatan promocja s\u0142odycze, Jeba\u0107 \u017byd\u00f3w Maczetami, xero, jeba\u0107 \u017byd\u00f3w, rajstopy, \u015amier\u0107 \u017bydom, zdrowa \u017cywno\u015b\u0107, jeba\u0107 cracovie kurwe, krzaki forsycji zim\u0105 br\u0105zowe. Na terenie MSM Wielka Skotnica jeba\u0107 cyga\u0144skie g\u00f3wno, na Skowronk\u00f3w 2-2c Widzew \u2013 \u017bydzew i dwie gwiazdy Dawida, na Korfantego 21 gwiazda Dawida na szubienicy, na Nowohuckiej 41 antyjude. Zabijanie \u017byd\u00f3w jest bezkolizyjnie i harmonijnie wtopione w krajobraz. Z czasem przestajesz widzie\u0107, na co patrzysz. Z czasem \u201ejeba\u0107 \u017byd\u00f3w maczetami\u201d powszednieje jak billboard reklamuj\u0105cy tanie produkty w lokalnym supermarkecie. Na mocy kultury polskiej antysemityzm staje si\u0119 elementem pejza\u017cu. Mo\u017cna by rzec: pe\u0142na asymilacja (zabijania) \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Kotwica i swastyka, flaga polska i flaga klubowa, krzy\u017c i krzy\u017c celtycki, chwa\u0142a wielkiej Polsce i \u015bmier\u0107 \u017bydom, Polska dla Polak\u00f3w i Antyjude \u2013 Wojciech Wilczyk pozbiera\u0142 puzzle rozrzucone po Polsce. W kawa\u0142kach puzzle nie s\u0105 czytelne. Dopiero skompletowane i u\u0142o\u017cone pozwalaj\u0105 zobaczy\u0107, jaki obrazek przedstawiaj\u0105. Ten obrazek to krajobraz polskiej kultury. Kibicowskie graffiti jest jej zwierciad\u0142em, du\u017co mniej krzywym ni\u017c \u017cyczy\u0142by sobie tego \u015bwiat ludzi kulturalnych. Warto\u015b\u0107 naczelna wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej kultury \u2013 antykomunizm \u2013 odbija si\u0119 w nim nader klarownie. Jak w popularnej niegdy\u015b \u0142amig\u0142\u00f3wce \u201epo\u0142\u0105cz kropki\u201d, antykomunizm jest t\u0105 lini\u0105, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy sfotografowane przez Wilczyka graffiti. Znaki to\u017csamo\u015bciowe w nim u\u017cywane \u2013 od krzy\u017ca, przez Polsk\u0119 Walcz\u0105c\u0105 po swastyk\u0119 \u2013 s\u0105 symbolami ideologii antykomunistycznych, kt\u00f3rym kibice nie pozwalaj\u0105 wygasn\u0105\u0107. Polityka historyczna uprawiana dzi\u015b przez kibic\u00f3w na murach jest nieodrodn\u0105 c\u00f3rk\u0105 oficjalnej polityki historycznej wsp\u00f3\u0142czesnej RP. Przez ostatnie dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat fantazmat komunisty jako wroga numer jeden polskiej sfery publicznej r\u00f3s\u0142 w si\u0142\u0119. Sta\u0142 si\u0119 workiem bez dna, do kt\u00f3rego wrzuca\u0107 mo\u017cna wszystko, z czym wsp\u00f3\u0142czesna Polska \u2013 tak\u017ce w swoich lokalnych, partykularnych przejawach \u2013 nie chce si\u0119 identyfikowa\u0107. <\/p>\n\n\n\n Za spraw\u0105 coraz bardziej aktualnego stereotypu \u201e\u017cydokomuny\u201d nie od dzi\u015b jest w tym worku i \u017byd. Antykomunizm jest j\u0119zyczkiem u wagi odmierzaj\u0105cej z\u0142oty \u015brodek, dzi\u0119ki kt\u00f3remu ka\u017cdy \u2013 od radykalnego ekstremum po mainstream \u2013 wie, kogo wychwala\u0107, a kogo obra\u017ca\u0107, co uwznio\u015bla\u0107, a co wy\u015bmiewa\u0107, komu pomniki stawia\u0107, a czyje pomniki bezcze\u015bci\u0107. Z ca\u0142ym szacunkiem dla kibic\u00f3w, oni tego nie wymy\u015blili. Oni s\u0105 tylko pilnymi uczniami polskiej kultury. Uwa\u017cnie s\u0142uchaj\u0105 polskich historyk\u00f3w, polityk\u00f3w, moralist\u00f3w, ekspert\u00f3w. Ich s\u0142owa traktuj\u0105 serio i bior\u0105 je sobie do serca. Kultura polska, w\u0119druj\u0105c z wy\u017cyn na blokowiska, nie straci\u0142a wcale swojego charakteru, a jedynie nabra\u0142a dos\u0142owno\u015bci. Rezygnuj\u0105c z dobrych manier, ods\u0142oni\u0142a, z czego czerpie swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i jak\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 oferuje. <\/p>\n\n\n\n *dr Anna Zawadzka, socjolo\u017cka, pracuje w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, re\u017cyserka filmu dokumentalnego \u017bydokomuna.<\/p>\n\n\n\n 1<\/sup> Anna Chudzik, Inskrypcje w przestrzeni miejskiej. Studium pragmalingwistyczne (na przyk\u0142adzie napis\u00f3w krakowskich z lat 2003-2005)<\/em>, Sanok 2010, s. 148-149.<\/p>\n\n\n\n 2<\/sup> Ibidem.<\/p>\n\n\n\n 3<\/sup> Ibidem.<\/p>\n\n\n\n 4<\/sup> Za: Andrzej Kami\u0144ski, Typologia kibic\u00f3w pi\u0142karskich<\/em>, [w:] Przest\u0119pczo\u015b\u0107 stadionowa. Diagnoza i przeciwdzia\u0142anie zjawisku<\/em>, red. Wies\u0142aw P\u0142ywaczewski, Bernard Wi\u015bniewski, Szczytno 2012, s. 8-22.<\/p>\n\n\n\n 5<\/sup> Ibidem.<\/p>\n\n\n\n 6<\/sup> Tomasz Sahaj, Fani futbolowi. Historyczno-spo\u0142eczne studium zjawiska kibicowania<\/em>, Pozna\u0144 2007, s. 92.<\/p>\n\n\n\n 7<\/sup> Jerzy Duda\u0142a, Fani-chuligani. Rzecz o polskich kibolach, Warszawa 2004, s. 65.<\/p>\n\n\n\n 8<\/sup> Justyna Jurczak, Chuliga\u0144stwo stadionowe. Symbole i gesty na polskich stadionach<\/em>, Szczytno 2011.<\/p>\n\n\n\n 9<\/sup> Marian Golka, Graffiti w poszukiwaniu to\u017csamo\u015bci<\/em>, [w:] Od kontrkultury do popkultury<\/em>, red. Marian Golka, Pozna\u0144 2002, s. 139.<\/p>\n\n\n\n 10<\/sup> Jacek Waloch, Od wydawcy<\/em>, [w:] Polskie mury\/zmory<\/em>, Toru\u0144 1991 (album bez numeracji stron).<\/p>\n\n\n\n 11<\/sup> Andrzej Os\u0119ka, Spowied\u017a uliczna<\/em>, [w:] Polskie mury\/zmory<\/em>, op. cit.<\/p>\n\n\n\n 12<\/sup> http:\/\/kwartalnik.exit.art.pl\/article.php?edition=34&id=605&lang=pl (dost\u0119p: 4.08.2014).<\/p>\n\n\n\n 13<\/sup> Zob. Zbigniew Bartkowiak, Graffiti \u2013 sztuka czy wandalizm, Zielona G\u00f3ra 2008.<\/p>\n\n\n\n 14<\/sup> Piotr Pa\u0142aszewski, Polscy ultrasi. Arty\u015bci czy stadionowi bandyci?<\/em>, [w:] Przest\u0119pczo\u015b\u0107 stadionowa. Diagnoza i przeciwdzia\u0142anie zjawisku<\/em>, red. Wies\u0142aw P\u0142ywaczewski, Bernard Wi\u015bniewski, Szczytno 2012, s. 61.<\/p>\n\n\n\n 15<\/sup> El\u017cbieta Dymna, Marcin Rutkiewicz, Polski street art<\/em>, Warszawa 2012, s. 6.<\/p>\n\n\n\n 16<\/sup> Polskie mury\/zmory<\/em>, op. cit.<\/p>\n\n\n\n 17<\/sup> Jerzy Duda-Gracz, [w:] Polskie mury\/zmory, op. cit.<\/p>\n\n\n\n 18<\/sup> Edward Lutczyn, [w:] Polskie mury\/zmory, op. cit.<\/p>\n\n\n\n 19<\/sup> Tomasz Sikorski, Graffiti nad Wis\u0142\u0105<\/em>, [w:] \u201eObieg\u201d 1991-1992, nr 11-12, s. 10.<\/p>\n\n\n\n 20<\/sup> Ewa Chabros, Grzegorz Kmita \u201ePatyczak\u201d, Graffiti w PRL<\/em>, Wroc\u0142aw 2011, s. 24-39.<\/p>\n\n\n\n 21<\/sup> Zob. zdj\u0119cia w albumie Polskie mury\/zmory<\/em>, op. cit.<\/p>\n\n\n\n 22<\/sup> Tomasz Sahaj, Fani futbolowi. Historyczno-spo\u0142eczne studium zjawiska kibicowania<\/em>, op. cit., s. 126.<\/p>\n\n\n\n 23<\/sup> Za: Anna Chudzik, op. cit., s. 247.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Lodz-Polesie-Koziny-ul.-Drewnowska-07.03-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Krakow-Biezanow-Prokocim-ul.-Heleny-06.10-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Krakow-Podgorze-Stary-Plaszow-ul.-Plaszowska-12.10-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Lodz-Baluty-Centrum-ul.-Lutomierska-19.01-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Lodz-Polesie-Stare-Polesie-ul.-28-Pulku-Strzelcow-Kaniowskich-19.01-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Bytom-Rozbark-Pogoda-ul.-Krolowej-Jadwigi-06.02-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Krakow-Pradnik-Czerwony-ul.-Strzelcow-12.10-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Krakow-Pradnik-Czerwony-ul.-ks.-Jozefa-Meiera-10.08-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Chorzow-Chorzow-II-Cwajka-ul.-Pudlerska-04.12-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Lodz-Baluty-Doly-ul.-Wojska-Polskiego-16.11-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Katowice-Giszowiec-ul.-Wojciecha-20.01-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Krakow-Pradnik-Bialy-ul.-Henryka-Pachonskiego-13.02-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Zabrze-Janek-ul-Jarzebia-24.01-1024x375.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/atlassztuki.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/12\/Lodz-Polesie-Koziny-ul.-Wapienna-07.03-1024x375.jpg\")