{"id":11871,"date":"2015-03-04T12:54:00","date_gmt":"2015-03-04T12:54:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=11871"},"modified":"2022-06-17T13:01:50","modified_gmt":"2022-06-17T13:01:50","slug":"przemoc-uwodzenia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/przemoc-uwodzenia\/","title":{"rendered":"Przemoc uwodzenia"},"content":{"rendered":"\n

Sztuka z archiwum w zamku w Beeskow to kolekcja \u2013 albo raczej zbi\u00f3r \u2013 obraz\u00f3w z p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci land\u00f3w tzw. Niemiec Wschodnich. Drugi podobny zbi\u00f3r obraz\u00f3w znajduje si\u0119 w Dre\u017anie. Do Beeskow, ma\u0142ego miasteczka niewiele oddalonego od Frankfurtu nad Odr\u0105 po 1989 roku zwo\u017cono obrazy, dla kt\u00f3rych nie by\u0142o ju\u017c miejsca w nowej rzeczywisto\u015bci \u2012 mi\u0119dzy innymi z likwidowanych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, kt\u00f3re by\u0142y jednym z wa\u017cniejszych zleceniodawc\u00f3w dla artyst\u00f3w tamtego czasu, z rozmaitych zwi\u0105zk\u00f3w i stowarzysze\u0144 takich jak np. Stowarzyszenie M\u0142odzie\u017cy, centrali, sp\u00f3\u0142dzielni, lokalnych siedzib partii\u2026 Dokumentowa\u0142y prac\u0119 przy budowie socjalizmu, niekiedy czas wolny sp\u0119dzany w z g\u00f3ry za\u0142o\u017cony spos\u00f3b, portretowa\u0142y ludzi b\u0119d\u0105cych raczej ikonami, ni\u017c indywidualno\u015bciami.\u00a0 W ten spos\u00f3b mia\u0142y przekazywa\u0107 okre\u015blony obraz \u015bwiata i multiplikowa\u0107 go. Agitacja, uwodzenie i atrakcyjno\u015b\u0107 stanowi\u0142y ja\u015bniejsz\u0105 \u2012 a nawet ca\u0142kiem kolorow\u0105, potrafi\u0105c\u0105 budzi\u0107 dzi\u015b nostalgi\u0119 \u2012 stron\u0119 systemu opartego na dzia\u0142aniu przymusu, przemocy i karania1<\/sup>. Estetyzowa\u0142y w\u0142adz\u0119, daj\u0105c jej posta\u0107 i pokazuj\u0105c jej u\u015bmiech i optymizm.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Uwe Pfeifer, “Branie miary”, litografia, 1984, 47,8 x 37 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

To nic nadzwyczajnego \u2012 sztuka (\u015bwiadomie lub nie) zwykle jest przecie\u017c przeka\u017anikiem okre\u015blonych ideologii lub te\u017c po prostu idei swojego czasu, jednak najwi\u0119ksz\u0105 szkod\u0119 niekt\u00f3rym prezentowanym obrazom przynios\u0142o to, \u017ce w systemach totalitarnych uznawano ten aspekt sztuki za g\u0142\u00f3wny wyznacznik jej warto\u015bci artystycznej.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie \u2012 mimo \u017ce od upadku stanowi\u0105cego symbol zimnej wojny Muru Berli\u0144skiego, dziel\u0105cego Niemcy wzd\u0142u\u017c linii stref okupacyjnych radzieckiej i ameryka\u0144skiej, min\u0119\u0142o w\u0142a\u015bnie 25 lat \u2012 nie wiadomo do ko\u0144ca, jak traktowa\u0107 sztuk\u0119 z Niemiec Wschodnich. W zasadzie jedyn\u0105 obszern\u0105 prezentacj\u0105 pokazuj\u0105c\u0105, \u017ce historia sztuki niemieckiej nie toczy\u0142a si\u0119 tylko po jednej stronie Muru by\u0142a wystawa Art of Two Germanys\/Cold War Cultures, przygotowana w Stanach Zjednoczonych dla Los Angeles County Museum of Art w 2009 roku. Pokazywa\u0142a ona, \u017ce oba w\u0105tki sztuki niemieckiej wzi\u0119te pod uwag\u0119 razem dope\u0142niaj\u0105 si\u0119 i pozwalaj\u0105 lepiej zrozumie\u0107 napi\u0119cie mi\u0119dzy nimi oraz mi\u0119dzy zestawami idei stoj\u0105cymi za ka\u017cd\u0105 ze stron. Ka\u017cda z nich obiecywa\u0142a przecie\u017c prost\u0105 recept\u0119 na szcz\u0119\u015bcie, remedium na dotychczasowe tragedie, kt\u00f3re spotyka\u0142y ludzko\u015b\u0107; spo\u0142eczn\u0105 harmoni\u0119, przysz\u0142\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Obrazy ogl\u0105dane chronologicznie mog\u0105 odda\u0107 dynamik\u0119 ca\u0142ego systemu, b\u0119d\u0105c\u0105 wypadkow\u0105 wydarze\u0144 historycznych wp\u0142ywaj\u0105cych na relacj\u0119 w\u0142adzy z obywatelami. <\/p>\n\n\n\n

To, \u017ce sztuka ma prezentowa\u0107 okre\u015blon\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata nie by\u0142o w Niemczech niczym nowym \u2013 ju\u017c wcze\u015bniej przecie\u017c pojawi\u0142o si\u0119 poj\u0119cie sztuki zde-generowanej i przeciwstawionej jej sztuki idealizuj\u0105cej, klasycyzuj\u0105cej, ilustracyjnej, pokazuj\u0105cej w\u0142a\u015bciwe wzorce. Tym razem bezpo\u015brednim \u017ar\u00f3d\u0142em monumentalizuj\u0105cych i heroizuj\u0105cych codzienno\u015b\u0107 form sta\u0142o si\u0119 ZSRR. <\/p>\n\n\n\n

Wojenne rany nie mia\u0142y czasu si\u0119 zagoi\u0107, takie tematy jak np. zag\u0142ada \u017byd\u00f3w pozosta\u0142y ca\u0142kiem  nieprzepracowane \u2013 od razu przyst\u0105piono do umacnianie idei socjalizmu, gloryfikacji pa\u0144stwa i robotnik\u00f3w. Jedynymi wojennymi tematami mog\u0142y by\u0107 w\u0105tki walki ruchu komunistycznego z nazizmem. Budowanie raju na ziemi malowano w latach 40., a tak\u017ce w dalszym ci\u0105gu w 50. Ka\u017cdy ma marzenia i l\u0119ki. Tu marzenia mia\u0142y by\u0107 wsp\u00f3lne, a l\u0119ki u\u015bpione. Nawet budowa Muru Berli\u0144skiego w 1961 roku \u2012 maj\u0105ca zatrzyma\u0107 exodus z Niemiec Wschodnich do Zachodnich \u2013 by\u0142a, cho\u0107 dzi\u015b wydaje si\u0119 to absurdalne, przedstawiana jako pr\u00f3ba ochrony NRD przez niebezpiecze\u0144stwami i szkodliwymi wp\u0142ywami z zewn\u0105trz, tak aby obywatele mogli dalej spokojnie \u017cy\u0107. Jednak prawdziwe intencje budowniczych Muru przenika\u0142y w pewien spos\u00f3b do sztuki \u2013 w postaci cz\u0119stego motywu otwartego okna lub drzwi, pojawiaj\u0105cych si\u0119 na wielu obrazach tamtego czasu. <\/p>\n\n\n\n

Patrz\u0105c na wiele z tych obraz\u00f3w z heroicznego okresu budowy socjalizmu i zastosowane w nich \u015brodki plastyczne, tym bardziej dziwi, jak w podobnych warunkach w sztuce polskiej okresu socrealizmu mog\u0142y powsta\u0107 takie arcydzie\u0142a formy i dwuznaczno\u015bci, jak Ceglarki Aleksandra Kobzdeja czy Postaci Wojciecha Fangora. W sztuce Wschodnich Niemiec niedopowiedzenia i odautorski komentarz zdarzaj\u0105 si\u0119 bardzo rzadko. To co indywidualne, bezkompromisowe, odmienne czy odbiegaj\u0105ce od normy zostaje niemal ca\u0142kowicie odsuni\u0119te poza pole widzenia, pozostaj\u0105 puste wyobra\u017cenia, \u201et\u0119pa pewno\u015b\u0107 i emocjonalne st\u0142umienie\u201d (jak okre\u015bli\u0142a to w ksi\u0105\u017cce Olbrzymki Ewa Toniak). Jednocze\u015bnie to w\u0142a\u015bnie ze sztuki lat 60. NRD wywodzi si\u0119 jeden z fenomen\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego rynku sztuki niemieckiej, jakim jest szko\u0142a lipska zwi\u0105zana z Wy\u017csz\u0105 Szko\u0142\u0105 Grafiki i Sztuki Ksi\u0105\u017cki w Lipsku (Hochschule f\u00fcr Grafik und Buchkunst). Tworzyli j\u0105 tacy arty\u015bci jak Wolfgang Mattheuer czy Arno Rink, a potem kontynuowa\u0142 m.in. ucze\u0144 Rinka Neo Rauch, jedna z ja\u015bniejszych gwiazd sztuki niemieckiej. O jej specyfice i powodzeniu zadecydowa\u0142o w\u0142a\u015bnie po\u0142\u0105czenie wywodz\u0105cych si\u0119 z estetyki NRD figuracji, wzornictwa i budz\u0105cej sentyment, charakterystycznej dla tamtego czasu tonacji. <\/p>\n\n\n\n

W oficjalnym malarstwie nadal nie by\u0142o jednak miejsca na refleksj\u0119. Kontynuowano tworzenie idyllistycznej ikonosfery nawet wtedy, gdy w 1963 roku procesy zbrodniarzy z Auschwitz sprawi\u0142y, \u017ce powr\u00f3ci\u0142 temat zapomnianego wcze\u015bniej, wypartego dziedzictwa drugiej wojny. Odcisn\u0119\u0142o si\u0119 to bardzo silnie jedynie w sztuce artyst\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wyemigrowa\u0107 z Niemiec Wschodnich do Zachodnich, najpe\u0142niejsz\u0105 posta\u0107 przyjmuj\u0105c w sztuce jednego z najwa\u017cniejszych niemieckich artyst\u00f3w, Georga Baselitza. Dla Baselitza to w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenie sta\u0142o si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em przejmuj\u0105cego, charakteryzuj\u0105cego go ekspresjonistycznego sposobu ujmowania figur ludzkich, cz\u0119sto odwr\u00f3conych g\u0142owami w d\u00f3\u0142 niczym postacie pot\u0119pionych ze scen S\u0105du Ostatecznego.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Krytyczne tendencje mog\u0142y doj\u015b\u0107 do g\u0142osu dopiero w latach 70., za rz\u0105d\u00f3w Ericha Honeckera. Dopiero w\u00f3wczas miejsce wielkich narracji i uwznio\u015blaj\u0105cych socjalistyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 historii zacz\u0119\u0142y zajmowa\u0107 indywidualne opowie\u015bci, cz\u0119sto do\u015b\u0107 ciemne w tonacji, w przeno\u015bni i dos\u0142ownie. Jako \u017ce bezpo\u015brednia krytyka by\u0142a wci\u0105\u017c niedozwolona, na wszelki wypadek ukrywano jednak te daj\u0105ce wyraz zw\u0105tpieniu i przygn\u0119bieniu sensy, np. za parawanem mitologii, do kt\u00f3rej odwo\u0142ywano si\u0119 w tytu\u0142ach. Postacie wsp\u00f3\u0142obywateli nabieraj\u0105 ostrych lub wulgarnych rys\u00f3w, przypominaj\u0105c portretowanych przez Otto Dixa obywateli Republiki Weimarskiej i pokazuj\u0105c \u017cycie jako tragiczny kabaret.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy w latach 80. pot\u0119ga ZSRR zaczyna si\u0119 kruszy\u0107, arty\u015bci wyczuwaj\u0105 to i pozwalaj\u0105 sobie na jeszcze wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119. Prace z tamtego czasu uwieczniaj\u0105 coraz wi\u0119ksze zm\u0119czenie ludzi, kt\u00f3rzy wpatruj\u0105 si\u0119 w nas, jakby oczekuj\u0105c ratunku i jednocze\u015bnie nie wierz\u0105c w popraw\u0119 swojego losu, odczuwamy niemal jak bardzo brak im powietrza. <\/p>\n\n\n\n

Jest to o tyle wyra\u017aniejsze, \u017ce zmieniaj\u0105 si\u0119 nawet kolory u\u017cywane przez artyst\u00f3w \u2012 portrety i widoki miast trac\u0105 kolory i pogr\u0105\u017caj\u0105 si\u0119 w coraz wi\u0119kszej szaro\u015bci, jakby czyste barwy nieodwo\u0142alnie znikn\u0119\u0142y z \u017cycia i malarskich palet. <\/p>\n\n\n\n

Pojawiaj\u0105 si\u0119 wtedy te\u017c performance, wideo- i body-art, fotografuje \u015bwietna Sibylle Bergemann. Nowe media staj\u0105 si\u0119 kontrapunktem dla oficjalnej sztuki i furtk\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 ucieczk\u0119 ze \u015bwiata propagandy. Podobn\u0105 do nich rol\u0119 pe\u0142ni\u0105 te\u017c ma\u0142e formy graficzne, pos\u0142uguj\u0105ce si\u0119 symbolik\u0105 i wymykaj\u0105ce \u015bcis\u0142ej kontroli. <\/p>\n\n\n\n

Tysi\u0105ce obraz\u00f3w z tego archiwum, z kt\u00f3rych prezentujemy zaledwie cz\u0119\u015b\u0107, jak w przypadku zawarto\u015bci ka\u017cdego archiwum kryj\u0105 w sobie wiele mo\u017cliwych narracji i punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105, a tym, co aktualne. Jednym z wa\u017cniejszych z nich jest np. o\u015bwieceniowa rola sztuki, a tak\u017ce refleksja na temat zorganizowanego na niespotykan\u0105 skal\u0119 i monopolizuj\u0105cego praktyk\u0119 artystyczn\u0105 systemu publicznych zam\u00f3wie\u0144 dzie\u0142 sztuki w NRD, to z pewno\u015bci\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 z gor\u0105cym dzi\u015b tematem sposobu w jaki pa\u0144stwo zapewnia artystom byt.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy odkurzymy te obrazy i zaczniemy przygl\u0105da\u0107 si\u0119 wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z p\u00f3\u0142mroku twarzom, przedmiotom i sytuacjom opr\u00f3cz tej wielkiej historii, kt\u00f3ra wynika ze \u015bcierania si\u0119 dw\u00f3ch politycznych blok\u00f3w i ideologii, dostrze\u017cemy te\u017c, \u017ce naiwny cz\u0119sto realizm tej sztuki daje nam niezwyk\u0142\u0105 okazj\u0119 zobaczenia element\u00f3w, z kt\u00f3rych sk\u0142ada\u0142o si\u0119 \u017cycie codzienne obywateli NRD, mieszka\u0144c\u00f3w osiedli i blok\u00f3w. Obrazy i rze\u017aby staj\u0105 si\u0119 w ten spos\u00f3b, na r\u00f3wni z dokumentami, \u015bwiadectwem \u017cycia w tamtym czasie, zapisem antropologicznym, r\u00f3wnowa\u017cnikiem s\u0142\u00f3w i idei. Razem z socjalizmem w kadr wesz\u0142y tak\u017ce moda, fryzury, muzyka, rekwizyty, przedmioty codziennego u\u017cytku\u2026 To jedna z zalet sztuki, tak\u017ce (a mo\u017ce zw\u0142aszcza?) sztuki drugorz\u0119dnej. <\/p>\n\n\n\n

W tym wypadku \u015bwiadomo\u015b\u0107 mia\u0142a kszta\u0142towa\u0107 byt, a byt odbija\u0142 si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci obraz\u00f3w, tak jak sobie tego \u017cyczy\u0142 Marks. <\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> Divided Dreamworlds, The Cultural Cold War in East and West<\/em>, red. Peter Romijn, Giles Scott-Smith, Joes Segal, Amsterdam 2012, s. 2.<\/p>\n\n\n\n

*Marta Sk\u0142odowska, historyczka sztuki, studiowa\u0142a na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim i Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universit\u00e4t Bonn, stypendystka Robert Bosch Stiftung w Westf\u00e4lischer Kunstverein w M\u00fcnster (2010). Autorka tekst\u00f3w o sztuce, pracuje w Muzeum Miasta \u0141odzi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marta Sk\u0142odowska <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[133],"class_list":["post-11871","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-beeskow"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11871","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11871"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11871\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11876,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11871\/revisions\/11876"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11871"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11871"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11871"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}