{"id":11807,"date":"2015-03-04T13:41:00","date_gmt":"2015-03-04T13:41:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=11807"},"modified":"2022-06-17T12:53:28","modified_gmt":"2022-06-17T12:53:28","slug":"iluzje-wrazenia-kulturowego-turysty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/iluzje-wrazenia-kulturowego-turysty\/","title":{"rendered":"Iluzje. Wra\u017cenia kulturowego turysty"},"content":{"rendered":"\n

Wra\u017cenia jakie pozostaj\u0105 po wizycie w Kunstarchiv Beeskow to \u201ewra\u017cenia kulturowego turysty1<\/sup>\u201d \u2012 to okre\u015blenie u\u017cyte przez jedn\u0105 z kuratorek pierwszej wystawy sztuki NRD w Stanach Zjednoczonych jest mi bliskie. Zgromadzone tam prace cz\u0119sto intryguj\u0105, jednak nie jest si\u0119 pewnym ich kontekstu kulturowego, poniewa\u017c produkcja artystyczna z Kustarchiv Beeskow jest powi\u0105zana z histori\u0105 i rzeczywisto\u015bci\u0105 NRD. Najbardziej zaskakuj\u0105cym znaleziskiem w\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w w archiwum, jakie odkry\u0142am w trakcie kwerendy w tej instytucji, by\u0142 realistyczny portret Ericha Honeckera na pokrytej sier\u015bci\u0105 sk\u00f3rze antylopy (niestety, ze wzgl\u0119d\u00f3w konserwatorskich nie zosta\u0142 udost\u0119pniony na wystaw\u0119 w Atlasie Sztuki). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to dar z Etiopii, co t\u0142umaczy\u0142o osobliwe wykonanie. R\u00f3wnie\u017c w przypadku innych prac, cho\u0107 nie tak egzotycznych, konieczne jest prze\u015bledzenie ich ikonografii. W poni\u017cszym tek\u015bcie staram si\u0119 wyja\u015bni\u0107 kilka w\u0105tk\u00f3w dotycz\u0105cych portret\u00f3w i ro\u017cnego rodzaju wizerunk\u00f3w najlepiej przewodz\u0105cych tre\u015bci ideologiczne i propagandowe, stanowi\u0105cych du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zbior\u00f3w Kunstarchiv Beeskow. Skoncentruj\u0119 si\u0119 przede wszystkim na zmianach, jakie zachodzi\u0142y w ikonografii dotycz\u0105cej p\u0142ci w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych. Interesuj\u0105ca jest r\u00f3wnie\u017c prezentowana na wystawie tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kobiet. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
W. G. Sogomonjan, “Erich Honecker i Leonid Bre\u017cniew”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1977, 80 x 119 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Nie spos\u00f3b te\u017c nie wspomnie\u0107 o pejza\u017cu \u2012 dla kontrastu z portretem \u2012 najbardziej niezale\u017cnym. Pejza\u017c jako przedstawienie natury w najmniejszym stopniu podlega ideologii, a co za tym idzie jest najmniej podejrzewany o przemycanie jakiejkolwiek tre\u015bci (co wykorzystuje w swojej tw\u00f3rczo\u015bci Wolfgang Mattheuer). Chocia\u017c r\u00f3wnie\u017c natura podlega\u0142a zaw\u0142aszczeniu dla celu spo\u0142ecznej u\u017cyteczno\u015bci. W sztuce NRD mo\u017cna trafi\u0107 na ksi\u0119\u017cycowy krajobraz zatytu\u0142owany: Wietnam po Ameryce lub krajobrazy industrialne o dydaktycznej wymowie. Ten stosunek artysty i widza, os\u0142abienie i nat\u0119\u017cenie dydaktycznej roli pierwszego, napi\u0119cie mi\u0119dzy subiektywnym a kolektywnym spojrzeniem jest r\u00f3wnie\u017c jednym z w\u0105tk\u00f3w wystawy.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Norbert Wagenbrett, “Socjalistyczna ikona” z cyklu “Historia ZSSR”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1989\/90, 181 x 132 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tytu\u0142 wystawy: Iluzje odnosi si\u0119 do iluzji systemu, kt\u00f3ry w ko\u0144cu upad\u0142, iluzji szcz\u0119\u015bcia odbitego w krzywym zwierciadle obraz\u00f3w na wystawie, a tak\u017ce iluzji, kt\u00f3rej ulegamy, patrz\u0105c na prace z Kunstarchiv Beeskow przez wsp\u00f3\u0142czesne klisze (na przyk\u0142ad dotycz\u0105ce reklamy). Mimowolnie nak\u0142adamy otaczaj\u0105ce nas wyobra\u017cenia na prace nale\u017c\u0105ce do innego momentu historii i rzeczywisto\u015bci innego ustroju. Wreszcie sama przesz\u0142o\u015b\u0107 generuje iluzje, st\u0105d nostalgia towarzysz\u0105ca nieraz ogl\u0105daniu tych prac.<\/p>\n\n\n\n

Ostalgia<\/p>\n\n\n\n

Wystawa ze zbior\u00f3w Kunstarchiv Beeskow zebranych po 1989 roku z dom\u00f3w wczasowych, centr\u00f3w szkoleniowych, biur dyrektor\u00f3w czy sto\u0142\u00f3wek, wpisuje si\u0119 dobrze w zjawisko ostalgii. O ostalgii, pewnego rodzaju nostalgii za rzeczy-wisto\u015bci\u0105 \u017celaznej kurtyny, o kt\u00f3rej Agata Pyzik pisze w ksi\u0105\u017cce Poor but Sexy: Culture Clashes in Europe East and West2<\/sup>, zacz\u0119to m\u00f3wi\u0107 we Wschodnich Niemczech w latach 90. Wiele os\u00f3b g\u0142osowa\u0142o wtedy w wyborach na Parti\u0119 Demokratycznego Socjalizmu (PDS), dawn\u0105 parti\u0119 komunistyczn\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 obywateli dawnych Wschodnich Niemiec by\u0142o rozczarowanych rzeczywisto\u015bci\u0105 po zjednoczeniu, jednocze\u015bnie nie zgadza\u0142o si\u0119 na odrzucenie ca\u0142ej swojej przesz\u0142o\u015bci zwi\u0105zanej z \u017cyciem w NRD. <\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"
Thomas Ziegler, “Portret Saszy”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1981, 81 x 68 cm,, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"
Thomas Ziegler, “Portret Jury”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1982, 81 x 68 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Sozialistische Ikone (1989\/90) (Socjalistyczna ikona, 1989\/90) Norberta Wagenbretta, jeden z cyklu siedmiu obraz\u00f3w o historii ZSRR powsta\u0142 ju\u017c po zjednoczeniu Niemiec. Wagenbrett wykorzystuje w nim na spos\u00f3b popartowy nale\u017c\u0105ce do przesz\u0142o\u015bci socrealistyczne motywy.<\/p>\n\n\n\n

Zeitgeist uwidacznia si\u0119 szczeg\u00f3lnie w martwych naturach, kt\u00f3re utrwalaj\u0105 w obrazie efemeryczne obiekty, obrazuj\u0105 stan posiadania i styl \u017cycia w\u0142a\u015bciciela, a ich znaczenie i kontekst zmieniaj\u0105 si\u0119 z czasem.  <\/p>\n\n\n\n

Wizerunek p\u0142ci <\/p>\n\n\n\n

W 2012 roku obrazy z Kunstarchiv Beeskow prezentowane by\u0142y na wystawie poruszaj\u0105cej temat spo\u0142ecznych r\u00f3l p\u0142ci na podstawie przedstawie\u0144 kobiet <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wolfgang Petzold, “Przyja\u017a\u0144”, drewno, niedatowany, 25,5 x 14 x 11 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

w sztuce NRD: ROLE MODELS! Die Frau in der DDR in Selbst- und Fremdbildern3<\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 prac z tego wyboru prezentujemy tak\u017ce na wystawie w Atlasie Sztuki. Rezultatem bada\u0144 nad sztuk\u0105 czasu NRD s\u0142u\u017c\u0105cym podobnej, jednak ujmuj\u0105cej problem szerzej wystawie Gender Check! Feminity and Masculinity in the Art of Eastern Europe4<\/sup> by\u0142 mi\u0119dzy innymi wniosek, \u017ce w latach 60. i 70. kobiety by\u0142y przedstawiane w sztuce w spos\u00f3b konwencjonalny: jako przodowniczki pracy, anonimowe modelki, albo matki. Ma to swoje odzwierciedlenie r\u00f3wnie\u017c w zbiorach Kunstarchiv Beeskow. Z jednej strony wynika\u0142o to z polityki w\u0142adz, dla kt\u00f3rych r\u00f3wne prawa kobiet i idea emancypacji wynika\u0142a z tradycji ruch\u00f3w robotniczych. Z drugiej strony mimo tego, \u017ce pod koniec lat 80. ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent kobiet nale\u017ca\u0142o do op\u0142acanej si\u0142y roboczej, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nadal zajmowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce dzie\u0107mi i domem, co by\u0142o rezultatem trwaj\u0105cych nadal patriarchalnych podzia\u0142\u00f3w r\u00f3l5<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Karlheinz Kuhn, “Solidarno\u015b\u0107”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1971, 135 x 180 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Poza tym tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kobiet by\u0142a niedostatecznie obecna na scenie artystycznej. Jak twierdzi Angelika Richter w wywiadzie dotycz\u0105cym jej bada\u0144 na temat sztuki NRD: \u201eUderzaj\u0105ce jest to, \u017ce przegl\u0105daj\u0105c wystawy, publikacje, dokumentacj\u0119 z ostatnich dwudziestu lat istnienia NRD ma si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce nie tylko oficjalna, ale i nieoficjalna sztuka by\u0142a wtedy przede wszystkim domen\u0105 m\u0119\u017cczyzn. Szczeg\u00f3lnie uderzaj\u0105cy by\u0142 og\u00f3lny brak teorii i dyskursu w sztuce NRD, szczeg\u00f3lnie brak jakiejkolwiek teorii feministycznej czy gender studies6<\/sup>\u201d. Za przyczyn\u0119 takiego stanu rzeczy Richter uwa\u017ca to, \u017ce \u201eCz\u0119\u015b\u0107 artystek nie widzia\u0142a potrzeby rozwijania \u015bwiadomo\u015bci feministycznej w warunkach pa\u0144stwa socjalistycznego. Wiele z nich by\u0142o ekonomicznie niezale\u017cnych tak jak ich m\u0119\u017cowie, by\u0142o aktywnymi cz\u0142onkiniami r\u00f3\u017cnych grup artystycznych, uczestniczy\u0142o w wystawach. W hermetycznym kulturalnie i spo\u0142ecznie \u015brodowisku, artystki w ma\u0142ym stopniu mia\u0142y potrzeb\u0119 lub nie mia\u0142y takiej pozycji, aby kwestionowa\u0107 pozycj\u0119 m\u0119\u017cczyzn. Jednak ich \u017cycie i droga artystyczna by\u0142y ograniczane przez w\u0142adze\u2026\u201d. Pierwsze pr\u00f3by dotycz\u0105ce nowej kobiecej estetyki i innych ni\u017c stereotypowe przedstawie\u0144 kobiet datuje si\u0119 na wczesne lata 70. S\u0105 to m.in. fotografie mody Sybille Bergemann (s\u0142ynnej reporta\u017cystki i portrecistki), kt\u00f3re Richter uwa\u017ca za przyk\u0142ad kobiecego subiektywizmu. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bernhard Franke, “Robotnicy pracuj\u0105cy na budowie”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1973, 118 x 94 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W Kunstarchiv Beeskow znajduje si\u0119 jedno z najbardziej znanych zdj\u0119\u0107 Bergemann Sellin-Ostsee (1981) (Sellin-Morze Ba\u0142tyckie, 1981), przedstawiaj\u0105ce dwie modelki na pla\u017cy. Zdj\u0119cie powsta\u0142o dla czasopisma \u201eSibille\u201d, najwa\u017cniejszej instytucji w \u015bwiecie mody NRD, o \u00f3wczesnym statusie Ost-Vouge’a, z kt\u00f3rym Bergemann wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a od pocz\u0105tku lat 70. Ta fotografia to typowe przedstawienie dla stylu Bergemann, kt\u00f3ra poprzez wyb\u00f3r pleneru uzyskiwa\u0142a efekt sceny z \u017cycia codziennego. Poza tym moda by\u0142a dla niej sposobem na tworzenie fotografii portretowej (\u201emoda to portret\u201d). Bergemann da\u0142a wska-z\u00f3wki modelkom, \u017ceby na zdj\u0119ciu mia\u0142y niezadowolone miny (bo pogoda na pla\u017cy by\u0142a brzydka). Chcia\u0142a w ten spos\u00f3b uzyska\u0107 efekt humorystyczny, jednak podczas przygotowywania czasopisma cenzura zadecydowa\u0142a o retuszu zdj\u0119cia: modelki musia\u0142y si\u0119 u\u015bmiecha\u01077<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hartmut Staake, “Mi\u0142ego weekendu”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1981, 100 x 100 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Por\u00f3wnanie zdj\u0119cia Bergemann i obrazu Gerharda F\u00fcssera o propagandowym tytule F\u00fcr den Frieden der Welt<\/em> (1963) (Dla pokoju na \u015bwiecie<\/em>, 1963) pozwala zrozumie\u0107 jak dalece artystka odesz\u0142a od konwencji. Na obrazie F\u00fcssera dwie dziewczyny spaceruj\u0105 w s\u0142o\u0144cu po pla\u017cy, trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce, zwr\u00f3cone do siebie w rozmowie, u\u015bmiechni\u0119te. To przedstawienie wpisuje si\u0119 jednak r\u00f3wnie\u017c w ideologi\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z \u00f3wczesn\u0105 antykolonialn\u0105 polityk\u0105 ZSRR, wobec kraj\u00f3w afryka\u0144skich (jedna z dziewcz\u0105t na obrazie jest czarna). Ikonograficznie obraz odwo\u0142uje si\u0119 do znanych z historii sztuki alegorii kontynent\u00f3w (paradoksalnie z czas\u00f3w kolonializmu). Mam tutaj szczeg\u00f3lnie na my\u015bli ilustracj\u0119 Williama Blake’a do Narrative of a Five Years Expedition Against the Revolted Negroes of Surinam<\/em> (Opowiadanie o pi\u0119cioletniej wyprawie przeciw zbuntowanym Murzynom w Surinamie<\/em>) Johna Gabriela Stedmana \u2012 Europa wspierana przez Afryk\u0119 i Ameryk\u0119, 1792. Ilustracja ma zreszt\u0105 podobnie jak obraz F\u00fcssera wymow\u0119 propagandow\u0105. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Klaus-Dieter Locke, “Paczka z ojczyzny”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1983-86, 69 x 97 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Artystki dzia\u0142aj\u0105ce w latach 50. i 60. wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Richter stara\u0142y si\u0119 stworzy\u0107 dla siebie \u201ewoln\u0105 przestrze\u0144\u201d, dzia\u0142aj\u0105c w kontek\u015bcie sztuki zinstytucjonalizo-wanej. Tryptyk autorstwa Susanne Kandt-Horn Camara M’Balia (1963) z Kolekcji Kunstarchiv Beeskow to obrazowa opowie\u015b\u0107 o narodowej bohaterce z Gwinei, kt\u00f3ra w latach 50. sta\u0142a si\u0119 symbolem walki i sprzeciwu wobec kolonialnych rz\u0105d\u00f3w8<\/sup>. Z kolei p\u00f3\u017aniejsze o trzy lata obrazy Junge G\u00e4rtnerinnen I (1966) i II (1966-67) (M\u0142ode ogrodniczki I, 1966 i II, 1966-67) to nietypowe przedsta-wienie kobiet podczas pracy zwi\u0105zane z natur\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W zbiorach Kunstarchiv Beeskow znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c obraz Ireny R\u00fcther-Rabinowicz, artystki, kt\u00f3ra jako pierwsza kobieta studiowa\u0142a w Kunstakademie w Dre\u017anie (od 1919 roku, mi\u0119dzy innymi z Otto Dixem). Przed wojn\u0105, w 1934 roku artystka zosta\u0142a obj\u0119ta przez nazist\u00f3w zakazem wystawiania i wykonywania zawodu. Jako \u017byd\u00f3wka cudem unikn\u0119\u0142a transportu do obozu koncentracyjnego (na wi\u0119zienie, w kt\u00f3rym by\u0142a przetrzymywana w 1945 roku, spad\u0142a aliancka bomba). W 1951 roku R\u00fcther-Rabinowicz zosta\u0142a wyr\u00f3\u017cniona Nationalpreis der DDR (odznaczeniem pa\u0144stwowym przyznawanym m.in. w dziedzinie sztuki i literatury), w tym samym roku powsta\u0142 obraz Nationalpreistr\u00e4ger Erich Wirth lehrt das Schnelldrehen<\/em> (Laureat Nagrody Narodowej Erich Wirth uczy szybkiej obr\u00f3bki skrawaniem<\/em>). Mimo propagandowej wymowy, portret grupowy z Beeskow jest pozbawiony patosu ze wzgl\u0119du na psychologicznie pog\u0142\u0119biony wyraz twarzy postaci. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hannes H. Wagner, “Plener (1)”, olej na szkle, 1975, 20 x 22,5 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Charlotte E. Pauly (ur. 1886) uczy\u0142a si\u0119 technik graficznych dopiero jako siedemdziesi\u0119ciolatka. Litografia Untergang der Pferde am Morgen<\/em>, 1975 (Zgubny koniec koni rankiem<\/em>, 1975) ze zbior\u00f3w Kunstarchiv Beeskow powsta\u0142a, kiedy artystka mia\u0142a 89 lat. Cztery lata p\u00f3\u017aniej zg\u0142oszono j\u0105 do Nationalpreis der DDR (kt\u00f3rej nie otrzyma\u0142a) ze wzgl\u0119du na osobowo\u015b\u0107, rado\u015b\u0107 odkrywania, mimo zaawansowanego wieku, bycie wzorem dla pocz\u0105tkuj\u0105cych artyst\u00f3w, a jej grafiki okre\u015blano jako weso\u0142e i naiwne, realistyczne i poetyckie. Nale\u017ca\u0142a do oficjalnych zwi\u0105zk\u00f3w zrzeszaj\u0105cych artyst\u00f3w w NRD, ale jej prace by\u0142y zbyt osobiste, by mog\u0142a zdoby\u0107 szersze uznanie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
W. Prudlo, “\u017bniwa”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1971, 90 x 130 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Biografia artystyczna Pauly by\u0142a zwi\u0105zana z ci\u0105g\u0142ymi poszukiwaniami. Artystka studiowa\u0142a zoologi\u0119, literatur\u0119, filozofi\u0119, archeologi\u0119 i histori\u0105 sztuki na kilku uniwersytetach. W czasie studi\u00f3w podr\u00f3\u017cowa\u0142a po W\u0142oszech, potem obroni\u0142a prac\u0119 doktorsk\u0105 na temat malarstwa weneckiego. Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej rozpocz\u0119\u0142a nauk\u0119 malarstwa w akademiach w Stuttgardzie i Monachium. W po\u0142owie lat 20. wyjecha\u0142a do Madrytu, gdzie pobiera\u0142a lekcje rysunku u Daniela V\u00e1zqueza D\u00edaza (do jego uczni\u00f3w nale\u017ca\u0142 te\u017c m.in. Salvador Dal\u00ed) i znalaz\u0142a si\u0119 w kr\u0119gu znajomych Federico Garc\u00edi Lorki. Stamt\u0105d wyruszy\u0142a w podr\u00f3\u017c po P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim i hiszpa\u0144skiej cz\u0119\u015bci Maroka (Pauly napisa\u0142a o tej podr\u00f3\u017cy autobiograficzn\u0105 powie\u015b\u0107); mieszka\u0142a z Cyganami (przet\u0142umaczy\u0142a Romanse cyga\u0144skie Lorki na j\u0119zyk niemiecki), rejestrowa\u0142a swoje wra\u017cenia z podr\u00f3\u017cy w akwarelach. Prace z tego okresu sta\u0142y si\u0119 zreszt\u0105 pretekstem dla nazist\u00f3w do wydania artystce zakazu wystawiania. Przez pewien czas Pauly mieszka\u0142a te\u017c w Pary\u017cu i w Portugalii. Przez rok podr\u00f3\u017cowa\u0142a po Grecji, Bliskim Wschodzie i na po\u0142udnie ZSRR. P\u00f3\u017aniej osiad\u0142a w Karkonoszach, gdzie zaprzyja\u017ani\u0142a si\u0119 z pisarzem Gerhartem Hauptmannem (noblist\u0105 z 1912 roku). Artystka wykona\u0142a cykl ilustracji do jego powie\u015bci, napisa\u0142a tak\u017ce kolejn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, powie\u015b\u0107 o tematyce antywojennej. Po wojnie wyjecha\u0142a do Berlina. W swojej tw\u00f3rczo\u015bci wraca\u0142a jednak do wspomnie\u0144 i motyw\u00f3w z podr\u00f3\u017cy. Na jednym ze zdj\u0119\u0107 z okresu berli\u0144skiego siwow\u0142osa Charlotte E. Pauly w egzotycznym nakryciu g\u0142owy, u\u015bmiechni\u0119ta wznosi toast kielichem wina.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Norbert Wagenbrett, “Robotnik i robotnica pracuj\u0105cy na budowie”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1984, 140 x 90 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wed\u0142ug Richter \u201etradycyjny obraz m\u0119\u017cczyzny w NRD pozosta\u0142 w\u0142a\u015bciwie nietkni\u0119ty\u201d, czego symbolem mo\u017ce by\u0107 grafika Uwe Pfeifera Massnahme<\/em> (1984) (Branie miary<\/em>, 1984), na kt\u00f3rej przedstawione zosta\u0142o por\u00f3wnanie zwr\u00f3conych twarz\u0105 do siebie: m\u0119\u017cczyzny i ch\u0142opca stoj\u0105cego na krze\u015ble, kt\u00f3rych \u0142\u0105cz\u0105 linie wykresu. <\/p>\n\n\n\n

Interesuj\u0105cy jest te\u017c kontrast mi\u0119dzy wczesnymi przedstawieniami przodo-wnik\u00f3w pracy z lat 60. i p\u00f3\u017aniejszym o dwadzie\u015bcia lat obrazem Norberta Wagenbretta Bauarbeiter und Bauarbeiterin<\/em> (1984) (Robotnik i robotnica pracuj\u0105cy na budowie<\/em>, 1984). Artysta pozwala sobie na przedstawienie niepewno\u015bci w mowie cia\u0142a, wyrazie twarzy swoich bohater\u00f3w. Wagenbrett, ucze\u0144 Arno Rinka, przedstawiciel nowej szko\u0142y lipskiej podobnie jak jego nauczyciel pokazuje enerdowsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do przedwojennej awangardy i satyry spo\u0142ecznej Nowej Rzeczowo\u015bci (Neue Sachlichkeit). <\/p>\n\n\n\n

W p\u00f3\u017aniejszym o rok portrecie Junges Paar <\/em>(1985) (M\u0142oda para<\/em>, 1985) Wagenbrett traktuje swoich modeli jeszcze swobodniej: jako reprezentant\u00f3w zwyczajnej codzienno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Neo Rauch, “Skrzy\u017cowanie”, olej na p\u0142ycie pil\u015bniowej, 1984, 223 x 169 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 Courtesy Galerie EIGEN + ART Leipzig \/ Berlin \/ VG Bild-Kunst, Bonn 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Po 1985 roku pierestrojka i g\u0142asnost (ros. jawno\u015b\u0107) w ZSRR wp\u0142yn\u0119\u0142y tak\u017ce na polityk\u0119, a co za tym idzie na sztuk\u0119 w NRD. Za przyk\u0142ad tych zmian na wystawie mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 cykl Thomasa Zieglera, kt\u00f3ry podobnie jak Wagenbrett, jest absolwentem s\u0142ynnej Hochschule f\u00fcr Grafik und Buchkunst w Lipsku (Ziegler studiowa\u0142 tam pod kierunkiem Wernera T\u00fcbke). Obrazy z serii Sowjetische Soldaten<\/em> (\u017bo\u0142nierze radzieccy<\/em>) z 1987 roku, portrety czterech \u017co\u0142nierzy na jednolitym, czerwonym tle, siedz\u0105cych, a nawet zsuwaj\u0105cych si\u0119 z w\u0105skiej deski przebiegaj\u0105cej wzd\u0142u\u017c wszystkich obraz\u00f3w cyklu, tworz\u0105 jednolit\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 o ironicznym przekazie. Co ciekawe, mimo swojej wymowy portrety zosta\u0142y nabyte przez Gesellschaft f\u00fcr Deutsch-Sowjetische Freundschaft (Stowarzy-szenie Przyja\u017ani Niemiecko-Radzieckiej) i by\u0142y pokazywane tak\u017ce na oficjalnych wystawach. Na jednej z nich cykl Zieglera dzi\u0119ki swojej ambiwalencji zaintere-sowa\u0142 kuratora Petera Nisbeta, kt\u00f3ry wybra\u0142 go do prezentacji Twelve Artists from the German Democratic Republic (Dwunastu artyst\u00f3w z Niemieckiej Republiki Demokratycznej), przygotowywanej jako wystawa objazdowa dla muze\u00f3w i galerii uniwersyteckich w USA. Ekspozycja otwarta w 1988 roku mimo wiadomo\u015bci o runi\u0119ciu Muru Berli\u0144skiego bynajmniej nie straci\u0142a widz\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

W 1989 roku pisa\u0142 o niej Los Angeles Times: \u201eWystawa zatytu\u0142owana Twelve Artists from the German Democratic Republic jest pierwsz\u0105 tego rodzaju ekspozycj\u0105 w USA i podobno dzia\u0142a jak objawienie dla ka\u017cdego obywatela b\u0119d\u0105cego pod wp\u0142ywem z\u0142udzenia, \u017ce sztuka za Murem Berli\u0144skim jest niczym wi\u0119cej jak tylko niewolniczym socrealizmem w radzieckim stylu z ilustracyjnym supermanem stachanowcem i amazonkami w chustkach babuszek9<\/sup>\u201d. Wed\u0142ug autora artyku\u0142u, to, co mo\u017ce uchodzi\u0107 za karykaturalne w portretach Zieglera (na przyk\u0142ad du\u017ce g\u0142owy postaci), jest elementem ekspresjonistycznego stylu artysty, a stosunek artysty do modeli jest pe\u0142en humanizmu i po cz\u0119\u015bci sentymentalizmu. Rzeczywi\u015bcie, wizerunki \u017co\u0142nierzy, cho\u0107 nierealistyczne, zawieraj\u0105 charakterystyk\u0119 psychologiczn\u0105 postaci. Tak opisano je w katalogu ameryka\u0144skiej wystawy: \u201eCzterej \u017co\u0142nierze usiedli w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b, samo-\u015bwiadomi i zrelaksowani, przed artyst\u0105 w jego pracowni: od lewej pe\u0142en refleksji Ba\u0142t; nast\u0119pnie silny mieszkaniec Syberii, jako jedyny w pe\u0142nym umundu-rowaniu; potem wra\u017cliwy Ukrainiec z odznaczeniami na piersi wskazuj\u0105cymi jego rang\u0119; i wreszcie jeszcze jeden mieszkaniec Syberii, \u015bmia\u0142y i pe\u0142en humoru (\u2026) Pozycja wszystkich czterech m\u0119\u017cczyzn jest inna, ale ka\u017cdy z nich jest silny i aktywny10<\/sup>\u201d. Je\u015bli jednak por\u00f3wnamy z nimi wcze\u015bniejsze, realistyczne portrety \u017co\u0142nierzy radzieckich, kt\u00f3re Ziegler namalowa\u0142 na pocz\u0105tku lat 80., tym wyra\u017aniejsza jest ironia tego przedstawienia i odej\u015bcie od klisz typowej ikonografii \u017co\u0142nierzy radzieckich, modeli wchodz\u0105cych w chyba najbardziej kojarzon\u0105 z m\u0119sko\u015bci\u0105 rol\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wolfgang Liebert, “Martwa natura”, olej na p\u0142\u00f3tnie, 1988, 68 x 90 cm, Kunstarchiv Beeskow \u2013 Archivierte Saamlung von Kunst aut der DDR, \u00a9 Wolfgang Liebert, 2015<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Do przedstawie\u0144 militarnych nale\u017cy tak\u017ce rze\u017aba naiwnego artysty Wolfganga Petzolda Freunschaft<\/em> (Przyja\u017a\u0144<\/em>, niedatowana), kt\u00f3ry ukaza\u0142 zwi\u0105zek mi\u0119dzy NRD a ZSRR o niemal mi\u0142osnej intensywno\u015bci (jak s\u0142ynny poca\u0142unek Bre\u017cniewa z Honeckerem).<\/p>\n\n\n\n

Osobnym w\u0105tkiem zwi\u0105zanym z wizerunkiem p\u0142ci i kultur\u0105 NRD jest naturyzm. Obraz Hannesa H. Wagnera, Pleinair (1), 1975 reprezentuje ten popularny we Wschodnich Niemczech styl \u017cycia nosz\u0105cy nazw\u0119 Freik\u00f6rperkultur<\/em> (FKK) (Kultura Wolnego Cia\u0142a<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

Re\u017cim nie by\u0142 ca\u0142ym \u015bwiatem<\/p>\n\n\n\n

Obraz Autobahn bei Pirk<\/em> (1960) (Droga ko\u0142o Pirk<\/em>, 1960) powsta\u0142 zanim Wolfgang Mattheuer sta\u0142 si\u0119 jednym z najbardziej znanych artyst\u00f3w we Wschodnich Niemczech, przedstawicielem starej szko\u0142y lipskiej; zanim dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej otrzyma\u0142 Kunstpreis der DDR i zanim Hamburger Kunsthalle \u2012 jako pierwsze w Zachodnich Niemczech \u2012 naby\u0142o jego obraz. <\/p>\n\n\n\n

Mimo \u017ce Mattheuer by\u0142 zdeklarowanym socjalist\u0105, w swoich obrazach i pracach graficznych za pomoc\u0105 metafory wyra\u017ca\u0142 krytyczne tre\u015bci wobec rz\u0105dz\u0105cej partii SED: \u201eZamiast odrzucenia, kt\u00f3rego m\u00f3g\u0142bym si\u0119 spodziewa\u0107, tym co mnie w rzeczywisto\u015bci spotka\u0142o, by\u0142o przyzwolenie, nawet wdzi\u0119czno\u015b\u0107. Ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce kto\u015b uchwyci\u0142 w obrazie to, co wielu ludzi odczuwa\u0142o i my\u015bla\u0142o, przede wszystkim to, o czym by\u0142o niebezpiecznie nawet pomy\u015ble\u0107 \u2012 ale co by\u0142o og\u00f3lnie rozumiane\u201d \u2012 m\u00f3wi\u0142 w wywiadzie udzielonym w 1990 roku11<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug informacji z karty obrazu z Kunstarchiv Beeskow, pejza\u017c znajdowa\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej w jednym z pensjonat\u00f3w \u2012 w Domu nad Sprew\u0105 (Haus an der Spree) w Berlinie, nale\u017c\u0105cym do SED. <\/p>\n\n\n\n

Autobahn bei Pirk zosta\u0142 namalowany przez Mattheuera w roku poprzedzaj\u0105cym budow\u0119 Muru Berli\u0144skiego. Widz zostaje przez artyst\u0119 usytuowany na drodze, kt\u00f3ra nie prowadzi w dal, ale znika za najbli\u017cszym pag\u00f3rkiem; na niebie zbieraj\u0105 si\u0119 burzowe chmury. W jednym z wywiad\u00f3w artysta m\u00f3wi o metaforycznej wymowie p\u00f3\u017aniejszego pejza\u017cu, kt\u00f3ry powsta\u0142 w tych samych okolicach: \u201eMo\u017ce jestem jednak zbyt \u015bwiadomy spraw politycznych. My\u015bl\u0119 o pewnym pejza\u017cu, kt\u00f3ry uwa\u017cam za jeden z moich najlepszych: Gewitter vor Sch\u00f6neck<\/em> (Burza nadci\u0105gaj\u0105ca nad Sch\u00f6neck<\/em>). Sch\u00f6neck to miasto w regionie Vogtland (miejscu urodzenia Mattheuera \u2012 przyp. A.M.) na zboczach g\u00f3r Erzgebirge, z widokiem na g\u00f3ry Fichtelgebirge i szczyt Ochsenkopf. To by\u0142a dla nas zawsze szczeg\u00f3lna g\u00f3ra, to stamt\u0105d mogli\u015bmy si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 ze \u015bwiatem poprzez maszty telewizyjne i radiowe. Lubimy tam je\u017adzi\u0107 z moj\u0105 partnerk\u0105, poniewa\u017c rozci\u0105ga si\u0119 stamt\u0105d wspania\u0142y widok na okoliczne wsie. W ka\u017cdym razie w tamtych dniach obserwowali\u015bmy co\u015b innego: kiedy zobaczyli\u015bmy smugi na niebie, wiedzieli\u015bmy, \u017ce samoloty NRD lub samoloty \u00bbstamt\u0105d\u00ab patroluj\u0105 granice. To wywo\u0142a\u0142o dziwnie ci\u0119\u017ckie uczucie12<\/sup>\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Obraz z Kunstarchiv Beeskow jest powi\u0105zany kompozycyjnie z jednym z najbardziej znanych obraz\u00f3w Mattheuera Hinter den Sieben Bergen<\/em> (1973) (Za siedmioma g\u00f3rami<\/em>, 1973) z w\u0105sk\u0105 drog\u0105, po kt\u00f3rej w kierunku odleg\u0142ego horyzontu poruszaj\u0105 si\u0119 pojazdy. P\u00f3\u017aniejszy obraz przedstawia posta\u0107 bogini wolno\u015bci, kt\u00f3ra unosi si\u0119 na tle b\u0142\u0119kitnego nieba, trzymaj\u0105c w r\u0119ce kolorowe balony to w jej stron\u0119 prowadzi droga. We wspomnianym ju\u017c wywiadzie Mattheuer zapytany jakie ponosi konsekwencje upadku re\u017cimu odpowiada: \u201e\u017badne. Re\u017cim nie by\u0142 ca\u0142ym \u015bwiatem. Nadal pracuj\u0119 tak jak wcze\u015bniej. Tylko \u017ce teraz musz\u0119 bra\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce obrazy o krytycznej tre\u015bci nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie mile widziane w \u017cadnym systemie. I tak nasze \u00bbspo\u0142ecze\u0144stwo zabawy\u00ab chce si\u0119 tylko bawi\u0107 i mie\u0107 jak najmniej powod\u00f3w do refleksji13<\/sup>\u201d.<\/p>\n\n\n\n

*Agata Mendrychowska, historyczka sztuki, redaktorka ksi\u0105\u017cek, m.in. Wojciecha Wilczyka Niewinne oko nie istnieje<\/em>, dziennik\u00f3w Teresy Tyszkiewiczowej Notatki<\/em> (1940-1983) oraz katalog\u00f3w wystaw. Kuratorka w Atlasie Sztuki.<\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> Por. Dore Ashton, Impressions of a Cultural Tourist in the GDR<\/em>, [w:] Twelve Artists from the German Democratic Republic: Gerhard Altenbourg [i inni]<\/em>; katalog wystawy zorganizowanej przez Busch-Reisinger Museum, Harvard University we wsp\u00f3\u0142pracy z Zentrum f\u00fcr Kunstausstellungen der DDR, red. Peter Nisbet, Cambridge, Mass. 1989, s.15.<\/p>\n\n\n\n

2<\/sup> Agata Pyzik, Poor but Sexy: Culture Clashes in Europe East and West<\/em>, Winchester (UK),Washington (USA), 2014. <\/p>\n\n\n\n

3<\/sup> ROLE MODELS! Die Frau in der DDR in Selbst- und Fremdbildern, Kunststiftung Poll, 22.05.2012-31.07.2012.<\/p>\n\n\n\n

4<\/sup> Gender Check! Feminity and Masculinity in the Art of Eastern Europe, MUMOK, 13.11.2009- 14.02.2010 (wystawy prezentowanej r\u00f3wnie\u017c w warszawskiej Zach\u0119cie pod tytu\u0142em: P\u0142e\u0107? Sprawdzam! Kobieco\u015b\u0107 i m\u0119sko\u015b\u0107 w sztuce Europy Wschodniej).<\/p>\n\n\n\n

5<\/sup> Por. Interview with Angelika Richter on her research in the German Democratic Republic, http:\/\/www.erstestiftung.org\/gender-check\/german-democratic-republic-angelika- -richter\/ (dost\u0119p z dn. 21.12.2014<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

6<\/sup> Ibidem (ten i dalsze cytaty, je\u015bli nie oznaczono inaczej).<\/p>\n\n\n\n

7<\/sup> Sibylle Bergemann. Die Grande Dame der DDR-Modefotografie im Portr\u00e4t, <\/p>\n\n\n\n

http:\/\/www.mdr.de\/damals\/archiv\/artikel87474.html<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

8<\/sup> W 1958 roku, po uzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci Gwinea sta\u0142a si\u0119 pa\u0144stwem socjalistycznym w orbicie wp\u0142yw\u00f3w ZSRR. Artystka odnosi si\u0119 do wydarze\u0144 z 1955 roku. Camara M’Balia \u2012 ci\u0119\u017carna cz\u0142onkini komitetu kobiet antykolonialnej partii RDA, a zarazem \u017cona dzia\u0142acza partii, zosta\u0142a napadni\u0119ta przez oponenta m\u0119\u017ca po zamieszkach, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce w Tondon. W rezultacie straci\u0142a dziecko i kilka dni p\u00f3\u017aniej zmar\u0142a.  <\/p>\n\n\n\n

9<\/sup> William Wilson, Before the Wall Cracked: Rapidly changing times date a show of 12 EastGerman artists at UCLA’s Wight Gallery, Los Angeles Times, December 10, 1989 http:\/\/articles.latimes.com\/1989-12-10\/entertainment\/ca-367_1_german-artists<\/a> (dost\u0119p z dn. 3.01.2015)<\/p>\n\n\n\n

10<\/sup> Werner Stockfisch, On the painting Soviet Soldiers<\/em>, 1987 by Thomas Ziegler, [w:] TwelveArtists from the German Democratic Republic: Gerhard Altenbourg [i inni]<\/em>; katalog wystawy, op. cit., s. 137.<\/p>\n\n\n\n

11<\/sup> About Our Image of the World \u2012 Wolfgang Mattheuer About his Art Past and Present, [w:] Fortunate to Be an Artist\/Vom Gl\u00fcck Ein K\u00fcnstler Zu Sein: Peter Iden Interviews<\/em>, red. Ingrid M\u00f6ssinger, Anja Richter, Kunstsammlungen Chemnitz 2008, s. 159.<\/p>\n\n\n\n

12<\/sup> Ibidem, s.161.<\/p>\n\n\n\n

13<\/sup> Ibidem, s. 160.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Agata Mendrychowska<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[133],"class_list":["post-11807","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-beeskow"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11807","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11807"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11807\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11870,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11807\/revisions\/11870"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11807"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11807"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11807"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}