{"id":11400,"date":"2016-01-12T14:44:00","date_gmt":"2016-01-12T14:44:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atlassztuki.pl\/?p=11400"},"modified":"2022-06-13T15:13:38","modified_gmt":"2022-06-13T15:13:38","slug":"elementy-modernizmu-wedlug-moniki-sosnowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/elementy-modernizmu-wedlug-moniki-sosnowskiej\/","title":{"rendered":"Elementy modernizmu wed\u0142ug Moniki Sosnowskiej\u00a0"},"content":{"rendered":"\n

Pod\u0142oga, \u015bciana, sufit, dach, drzwi, okno, fasada, balkon, korytarz, kominek, toaleta, schody, schody ruchome, winda, rampa to pi\u0119tna\u015bcie podstawowych element\u00f3w architektury1<\/sup>. Ich historia \u2212 uzale\u017cniona od rozwoju in\u017cynierii, technologii budowlanych i materia\u0142oznawstwa, a tak\u017ce od nowoczesnych preferencji estetycznych \u2212 zosta\u0142a ukazana zar\u00f3wno w dzia\u0142ach ekspozycji Elements of Architecture<\/em>, zaprezentowanej w Pawilonie Italia, w ramach 14. Mi\u0119dzynarodowej Wystawy Architektury w Wenecji (2014), jak i w pi\u0119tnastu tomach publikacji towarzysz\u0105cej temu ogromnemu przedsi\u0119wzi\u0119ciu architektoniczno-badawczemu, kt\u00f3re na d\u0142ugo pozostanie w pami\u0119ci architekt\u00f3w i wsp\u00f3\u0142czesnych artyst\u00f3w czerpi\u0105cych z architektonicznych do\u015bwiadcze\u01442<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Rok 2014 sta\u0142 si\u0119 dla Rema Koolhaasa, kuratora tej architektonicznej edycji weneckiego Biennale zatytu\u0142owanej Fundamentals<\/em>, okazj\u0105 do \u015bwi\u0119towania stulecia my\u015bli modernistycznej, co znalaz\u0142o odzwierciedlenie w ekspozycjach pawilon\u00f3w narodowych. Mo\u017cna dyskutowa\u0107 o historycznej zasadno\u015bci tej cezury czasowej, czyli o \u017ar\u00f3d\u0142ach modernizmu zbie\u017cnych z pocz\u0105tkiem I wojny \u015bwiatowej. Ale jednocze\u015bnie, obserwuj\u0105c nurty wsp\u00f3\u0142czesnej kultury wizualnej, mo\u017cna te\u017c stwierdzi\u0107, \u017ce modernizm w architekturze nigdy si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142 (wbrew s\u0142ynnej ju\u017c deklaracji Charlesa Jencksa, sprowokowanej wysadzeniem osiedla PruittIgoe w St. Louis w 1972 roku), albo przynajmniej to, \u017ce \u201emodernizm powr\u00f3ci\u0142\u201d w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej3<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Elementy architektury modernistycznej to podstawowy s\u0142ownik form, z kt\u00f3rych ju\u017c od kilkunastu lat czerpie Monika Sosnowska. \u201eMam do czynienia ze zbiorem element\u00f3w, takich jak \u015bciany, pod\u0142ogi, drzwi, klamki etc. i uk\u0142adam je w odpowiednich kombinacjach\u201c \u2212 wyja\u015bnia\u0142a artystka w wywiadzie z 2005 roku4<\/sup>. Do tej wyliczanki podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w trzeba doda\u0107 korytarze, fasady, sufity, schody, schody po\u017carowe, por\u0119cze schod\u00f3w, balustrady, p\u0142oty, uliczne \u0142awki, drabiny, lampy, rury, dwuteowniki i k\u0105towniki, a tak\u017ce przyk\u0142ady efemerycznych konstrukcji charakterystycznych dla targowisk \u2212 stela\u017ce, na kt\u00f3rych prezentuje si\u0119 towary, czy nawet pozbawione wewn\u0119trznej struktury masy betonowej materii.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Wiele element\u00f3w z powy\u017cszej listy, reprezentatywnych dla tw\u00f3rczo\u015bci Moniki Sosnowskiej znalaz\u0142o si\u0119 ostatnio na wystawie Architectonisation<\/em> w Museu de Arte Contempor\u00e2nea de Serralves w Porto (2015). Jej tytu\u0142 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c elementem modernizmu; nawi\u0105zuje do koncepcji opisanej w 1931 roku przez W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego i Katarzyn\u0119 Kobro: \u201eArchitektonizacja polega na powtarzaniu w rze\u017abie i architekturze wsp\u00f3lnych pierwiastk\u00f3w formy\u201d5<\/sup>. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Sosnowskiej odznacza si\u0119 konsekwencj\u0105 w rozwijaniu i multiplikowaniu wybranych temat\u00f3w architektonicznych oraz doskonaleniem \u201etechnologii produkcji\u201d. Sp\u00f3jrzmy wi\u0119c bli\u017cej na wybrane prace jako na elementy architektury, zachowuj\u0105c chronologi\u0119 \u2212 od dzie\u0142 najwcze\u015bniejszych do najnowszych.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Entrance<\/em> (2003) to praca zbudowana z p\u0142yt MDF i zaopatrzona w klamki, wpisuje si\u0119 w seri\u0119 instalacji architektonicznych Sosnowskiej \u2212 wariacji na temat korytarza lub jednakowych pomieszcze\u0144 z szeregiem drzwi. Te architektoniczne motywy, tworzone z seryjnie produkowanych materia\u0142\u00f3w, nierzadko wywo\u0142ywa\u0142y skojarzenia z atmosfer\u0105 panuj\u0105c\u0105 we wn\u0119trzach polskich gmach\u00f3w publicznych p\u00f3\u017anego socjalizmu, ich bylejako\u015bci\u0105, jednostajno\u015bci\u0105, a nawet opresyjno\u015bci\u0105. Pozbawione okien, d\u0142ugie korytarze, s\u0142u\u017c\u0105ce do szybkiego przemieszczania si\u0119 we wn\u0119trzu nie s\u0105 wynalazkiem p\u00f3\u017anego modernizmu (spotka\u0107 je mo\u017cna mi\u0119dzy innymi w osiemnastowiecznych projektach budynk\u00f3w koszarowych, w szpitalach czy wi\u0119zieniach). Jednak ten rodzaj przestrzennego rozplanowania (obecny na przyk\u0142ad w marsylskiej Unit\u00e9 d’Habitation Le Corbusiera) zosta\u0142 rozpowszechniony w wielu krajach jako architektoniczny kr\u0119gos\u0142up wielu modernistycznych gmach\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej oraz tak zwanych blok\u00f3w-korytarzowc\u00f3w6<\/sup>. Ten ostatni typ budownictwa mieszkaniowego jest r\u00f3wnie\u017c charakterystyczny dla wielu osiedli Warszawy zbudowanych w okresie PRL.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Monika Sosnowska, “Wie\u017ca”, dokumentacja pracy, dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci artystki i Fundacji Galerii Foksal<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Multiplikowanie motyw\u00f3w i przestrzeni sta\u0142o si\u0119 odpowiedzi\u0105 artystki na modernistyczn\u0105 standaryzacj\u0119 i masow\u0105 produkcj\u0119 element\u00f3w konstrukcyjnych i architektonicznych detali, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem polskich reali\u00f3w. Widoczne to ju\u017c by\u0142o w instalacji architektonicznej zrealizowanej w ramach Manifesta 4<\/em> we Frankfurcie nad Menem (2002), sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z dziewi\u0119ciu jednakowych kwadratowych pokoi (o wymiarach oko\u0142o 2,5 x 2,5 metra ka\u017cdy), wpisanych w plan kwadratu. Wszystkie pomieszczenia by\u0142y przechodnie; prowadzi\u0142o do nich dwoje, troje lub nawet czworo drzwi, co zmusza\u0142o widz\u00f3w do kr\u0105\u017cenia wewn\u0105trz tej regularnej struktury jak w labiryncie. Sosnowska wyja\u015bnia\u0142a, \u017ce instalacja by\u0142a zainspirowana atmosfer\u0105 i wn\u0119trzem sp\u00f3\u0142dzielni mieszkaniowej jednego z osiedli warszawskiej dzielnicy Br\u00f3dno, z\u0142o\u017conej g\u0142\u00f3wnie z blokowisk z lat siedemdziesi\u0105tych: \u201eCokolwiek i jakkolwiek d\u0142ugo by si\u0119 [tam] za\u0142atwia\u0142o, to i tak sprawy stoj\u0105 w miejscu (\u2026) Zrobi\u0142am nawet identyczne lamperie i wykorzysta\u0142am identyczne klamki, jak w biurze mojej sp\u00f3\u0142dzielni na warszawskim Br\u00f3dnie\u201d7<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Nieprzypadkowo, aluminiowa klamka (Handle<\/em>, 2007), jakby wyj\u0119ta z licznych instalacji, nosi \u015blad r\u0119ki artystki, odcisk kszta\u0142tu palc\u00f3w, linii papilarnych. Klamka to \u201eu\u015bcisk d\u0142oni budynku\u201d \u2212 jak to poetycko okre\u015bli\u0142 architekt Juhani Pallasmaa8<\/sup>. Klamka Sosnowskiej to d\u0142o\u0144, kt\u00f3r\u0105 podaje nam artystka, nadaj\u0105c temu masowo produkowanemu detalowi architektonicznemu indywidualne cechy. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Hole\/Rubble<\/em> (2006\/2008) powsta\u0142a w ramach Projects 83<\/em>, jednego z ponad dwustu projekt\u00f3w sztuki instalacji realizowanych od 1971 roku w nowojorskim Museum of Modern Art, jednak mo\u017ce by\u0107 konstruowana w innych przestrzeniach architektonicznych. Tytu\u0142owa dziura, z kt\u00f3rej przedostaje si\u0119 sztuczne \u015bwiat\u0142o, jest wybita w suficie podwieszonym specjalnie dla potrzeb tej instalacji, natomiast na pod\u0142odze rozpo\u015bciera si\u0119 gruzowisko z\u0142o\u017cone z bia\u0142ych, precyzyjnie wykonanych wielo\u015bcian\u00f3w o r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci. To jedna z prac Sosnowskiej wpisuj\u0105cych si\u0119 w tematyk\u0119 ruin jako szczeg\u00f3lnego przypadku architektury na pograniczu rze\u017aby, elementu pozbawionego funkcjonalno\u015bci. Podobn\u0105 estetyk\u0105 zgeometryzowanej ruiny Sosnowska pos\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 w 2005 roku na wystawie LUNA PARK. Arte Fantastica<\/em> (Villa Manin, Centro d’Arte Contemporanea, Passariano). W parku w\u0142oskiej willi, w\u015br\u00f3d malowniczych pawilon\u00f3w ogrodowych, artystka umie\u015bci\u0142a \u201esztuczn\u0105\u201d ruin\u0119, fragmenty mur\u00f3w ni to baraku, ni to domku, pokryte zielonkaw\u0105 lamperi\u0105, kojarzon\u0105 z tandetnymi wn\u0119trzami polskiego \u201esocmodernizmu\u201d w architekturze.<\/p>\n\n\n\n

Staro\u017cytne b\u0105d\u017a gotyckie sztuczne ruiny, wznoszone w ogrodach by\u0142y jednym z przejaw\u00f3w osiemnastowiecznego kultu fragmentu, powi\u0105zanego z tradycj\u0105 kolekcji antykwarskich, \u00f3wczesnymi odkryciami archeologicznymi i nowoczesn\u0105 estetyk\u0105 malowniczo\u015bci, kt\u00f3ra zak\u0142ada\u0142a, \u017ce dla potrzeb sztuki nale\u017cy \u201eprzekszta\u0142ci\u0107 g\u0142adki budynek w szorstk\u0105 ruin\u0119\u201d9<\/sup>. Sosnowska nawi\u0105zuje nie tyle do osiemnastowiecznej estetyki, ile do ruin architektury modernizmu, cho\u0107, w pewnym sensie, odbywa miejskie \u201epodr\u00f3\u017ce malownicze\u201d. W czasie spacer\u00f3w po Warszawie, czy nawet z okien swoich dawnych mieszka\u0144 artystka fotografowa\u0142a i nadal fotografuje nieustann\u0105 destrukcj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnego miasta, mi\u0119dzy innymi wyburzanie w 2006 roku Supersamu (1959-1962), pawilonu handlowego o nowatorskiej, hiperbolicznej konstrukcji wisz\u0105cego dachu, czy opuszczone budynki przemys\u0142owe Fabryki Dom\u00f3w Mieszkalnych, produkuj\u0105cej elementy wielkop\u0142ytowe stosowane powszechnie w budownictwie mieszkaniowym doby PRL-u10<\/sup>. W tym znaczeniu spektakularn\u0105 sztuczn\u0105 ruin\u0105 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c odkszta\u0142cony i zgnieciony szkielet typowego p\u00f3\u017anomodernistycznego budynku us\u0142ugowego, czyli praca Sosnowskiej 1:1<\/em>, zaprezentowana w Pawilonie Polonia w ramach 52. Mi\u0119dzynarodowej Wystawy Sztuki w Wenecji (2007), kt\u00f3ra powsta\u0142a na terenie nieczynnej warszawskiej Fabryki Dom\u00f3w.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

W zniekszta\u0142conych, skr\u0119conych, niewielkich rze\u017abiarskich formach Moniki Sosnowskiej, takich jak Dwuteownik<\/em> czy K\u0105townik<\/em> (2008), na pierwszy rzut oka nie rozpoznajemy ich funkcjonalnych pierwowzor\u00f3w u\u017cywanych w konstrukcjach architektonicznych. Tymczasem dwuteowniki i k\u0105towniki walcowane lub gi\u0119te z metalu to podstawowe elementy wielkich i wytrzyma\u0142ych konstrukcji szkieletowych. Je\u015bli struktur\u0119 szkieletow\u0105, opart\u0105 na geometrii k\u0105ta prostego, mo\u017cna nazwa\u0107 \u201eesencj\u0105\u201d modernizmu, to dwu-teownik o doskona\u0142ych parametrach wytrzyma\u0142o\u015bciowych, wykorzystywany jako s\u0142up i jako belka no\u015bna w tej\u017ce strukturze, jest \u201eniemal osobist\u0105 sygnatur\u0105\u201d11<\/sup> Ludwiga Miesa van der Rohe. Odnajdziemy j\u0105 wyeksponowan\u0105 jako element strukturalny i w nowojorskim biurowcu Seagram, i w berli\u0144skiej Neue Nationalgalerie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W jednej z najnowszych prac \u2212 Wie\u017cy<\/em>, zaprezentowanej na jesieni 2014 roku w galerii Hauser & Wirth w Nowym Jorku \u2212 Monika Sosnowska si\u0119gn\u0119\u0142a po inspiracj\u0119 do chicagowskiej realizacji Miesa van der Rohe Lake Shore Drive Apartments (1948-1951). Mies zaprojektowa\u0142 dwie dwudziesto-sze\u015bciokondygnacyjne wie\u017ce mieszkalne, prostopad\u0142o\u015bciany ustawione wzgl\u0119dem siebie na planie litery L, podziwiane przez architekt\u00f3w mi\u0119dzy innymi za przejrzysto\u015b\u0107 struktury szkieletowej. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce w tej chicagowskiej realizacji dwuteownik jako \u201esygnatura\u201d Miesa zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyeksponowany na fasadach \u2212 jako zawieszone profile, kt\u00f3re nie pe\u0142ni\u0105 funkcji strukturalnej, lecz, podobnie jak pilastry w architekturze klasycyzmu, dekoracyjnie podkre\u015blaj\u0105 wertykalizm konstrukcji12<\/sup>. Sosnowska stworzy\u0142a w skali 1:1 replik\u0119 fragmentu fasady Miesa, powtarzaj\u0105c form\u0119 dwuteownik\u00f3w ze stali przemys\u0142owej pomalowanej na czarno. Wie\u017ca Sosnowskiej jest jednak horyzontalna. Rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 na pod\u0142odze nowojorskiej galerii jak szkielet ogromnego zwierz\u0119cia \u2212 powalony na ziemi\u0119, skr\u0119cony, powyginany, poobijany.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Monika Sosnowska, “Martwa Natura”, widok wystawy, Fundacja Galerii Foksal, dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci artystki oraz Fundacji Galerii Foksal, fot. Bartosz G\u00f3rka<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Mies van der Rohe niech\u0119tnie odnosi\u0142 si\u0119 do \u201eplastyczno\u015bci\u201d w architekturze, kojarzonej dzisiaj przede wszystkim z rze\u017abiarskimi efektami kaplicy w Ronchamp Le Corbusiera (1950-1955). Czerpi\u0105c inspiracj\u0119 z ikony stylu mi\u0119dzynarodowego, Sosnowska przekszta\u0142ci\u0142a jasn\u0105 i czyteln\u0105 struktur\u0119 \u2212 jakby na przek\u00f3r architektowi \u2212 w jej plastyczn\u0105, niemal organiczn\u0105 replik\u0119, ogromn\u0105 ruin\u0119 modernizmu reprezentowanego przez Miesa. Ten proces obracania modernizmu w ruin\u0119 widoczny jest r\u00f3wnie\u017c w mniejszej skali \u2212 w Dwuteowniku i K\u0105towniku. Skr\u0119cenia, a nawet zawini\u0119cia strukturalnych profili przypominaj\u0105 niekiedy wst\u0119g\u0119 M\u00f6biusa. Podwa\u017caj\u0105 zasady geometrii k\u0105ta prostego, kt\u00f3ra zdominowa\u0142a nie tylko jeden z nurt\u00f3w architektury modernizmu wywodz\u0105cy si\u0119 z tradycji \u201echicagowskiej ramy\u201d, ale i sztuki wizualne przyjmuj\u0105ce za model kompozycyjny \u201emodernistyczn\u0105 siatk\u0119\u201d (wystarczy przypomnie\u0107 neoplastyczne obrazy Pieta Mondriana, czy minimalistyczne rze\u017aby Sol LeWitta)13<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Analizuj\u0105c elementy architektury modernizmu, Monika Sosnowska cz\u0119sto kwestionuje jej podstawowe za\u0142o\u017cenia, funkcjonalno\u015b\u0107, wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 konstrukcji szkieletowej, czy geometri\u0119 k\u0105ta prostego jako podstaw\u0119 architektonicznej kompozycji. Betonowa kula<\/em> (2008), kulista masa betonu o \u015brednicy oko\u0142o dw\u00f3ch metr\u00f3w, z kt\u00f3rej wystaj\u0105 powyginane pr\u0119ty, podwa\u017ca jeszcze jeden mit modernizmu \u2212 funkcjonalno\u015bci i trwa\u0142o\u015bci podstawowego nowoczesnego budulca, czyli zbrojonego betonu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Technologia \u017celbetowa, zalewanie betonem element\u00f3w metalowych, pr\u0119t\u00f3w czy siatek, zosta\u0142a opatentowana ju\u017c w drugiej po\u0142owie XIX wieku, jednak ten materia\u0142 zosta\u0142 w pe\u0142ni doceniony w modernistycznym nurcie brutalizmu (b\u00e9ton brut<\/em>), kt\u00f3rego najbardziej spektakularne realizacje przypadaj\u0105 na lata pi\u0119\u0107dziesi\u0105te i sze\u015b\u0107dziesi\u0105te XX wieku. Beton z umocnieniami z pr\u0119t\u00f3w stalowych to r\u00f3wnie\u017c podstawowy materia\u0142 wielkiej p\u0142yty, techno-logii prefabrykat\u00f3w, kt\u00f3ra zdominowa\u0142a polskie budownictwo mieszkaniowe od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku (do tej pory w blokach z betonu, czyli z wielkiej p\u0142yty, mieszka w Polsce kilkana\u015bcie milion\u00f3w os\u00f3b). W budownictwie mieszkaniowym doby PRL-u stosowana by\u0142a r\u00f3wnie\u017c monolityczna metoda wylewania betonu na placu budowy, trwalsza ni\u017c wielka p\u0142yta, w kt\u00f3rej pr\u0119ty \u0142\u0105cz\u0105ce prefabrykowane elementy cz\u0119sto ulega\u0142y korozji. Niezale\u017cnie od s\u0142abo\u015bci niekt\u00f3rych rozwi\u0105za\u0144 konstrukcyjnych modernistyczna gloryfikacja betonu jako solidnego budulca mieszka\u0144 \u2212 kt\u00f3re zgodnie z oficjaln\u0105 propagand\u0105 okresu PRL-u \u201enale\u017ca\u0142y si\u0119 ka\u017cdemu\u201d14<\/sup> \u2212 wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142a ze sloganami g\u0142osz\u0105cymi trwa\u0142o\u015b\u0107 socjalistycznej ideologii.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Betonowa kula<\/em> Sosnowskiej nie przypomina jakiegokolwiek funkcjonalnego, konstrukcyjnego elementu socjalistycznej mieszkani\u00f3wki, a jednak jej prawie dwutonow\u0105, betonow\u0105 mas\u0119 \u2212 w przewrotny spos\u00f3b \u2212 kojarz\u0119 z dawn\u0105 gloryfikacj\u0105 modernistycznego budulca. \u201eJest jak niechciany podarunek (\u2026), za du\u017cy, za ci\u0119\u017cki i w dodatku bez formy\u201d \u2212 skomentowa\u0142a artystka t\u0119 dwutonow\u0105 bry\u0142\u0119, transportowan\u0105 na wystaw\u0119 w bazylejskiej galerii Schaulager w 2008 roku, kiedy to po raz pierwszy pokazano kilka jej instalacji architektonicznych i mniejszych obiekt\u00f3w w pe\u0142nej skali i w jednej, ogromnej przestrzeni wystawienniczej15<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Schody<\/em> (Stairway<\/em>, 2010) to jedna z wersji stalowych, spiralnych schod\u00f3w po\u017carowych \u2212 prac, w kt\u00f3rych Monika Sosnowska deformuje ten funkcjonalny element architektoniczny. Artystka najcz\u0119\u015bciej si\u0119ga po jeden szczeg\u00f3lny typ schod\u00f3w \u2212 wolnostoj\u0105cych lub przywieszonych do \u015bciany, podtrzymywanych przez pojedynczy s\u0142up, spiralnych, jednobiegowych. Jak wykazano we wspomnianej ju\u017c wystawie Elements of Architecture<\/em> i towarzysz\u0105cej jej publikacji, ten typ schod\u00f3w nie jest bynajmniej wynalazkiem modernizmu. Projekty i realizacje tego rodzaju wyst\u0119powa\u0142y ju\u017c w architekturze europejskiej XVI wieku16<\/sup>; w modernizmie rozpowszechni\u0142y si\u0119, mi\u0119dzy innymi jako typ zewn\u0119trznych schod\u00f3w awaryjnych albo w\u0105skich, wewn\u0119trznych schod\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych kondygnacje w niewielkich budynkach. Jedn\u0105 z inspiracji dla spiralnych schod\u00f3w w tw\u00f3rczo\u015bci Sosnowskiej jest przyk\u0142ad zapo\u017cyczony z architektury polskiego modernizmu. W tym miejscu musimy jednak si\u0119gn\u0105\u0107 do innej pracy, zrealizowanej w 2010 roku w atrium przestrzeni wystawowej K21 St\u00e4ndehaus w D\u00fcsselforfie.<\/p>\n\n\n\n

Mierz\u0105ce dwadzie\u015bcia jeden metr\u00f3w wysoko\u015bci schody, wstawione w atrium K21, by\u0142y niemal dos\u0142ownym (i zrealizowanym w podobnej skali) zapo\u017cyczeniem z istniej\u0105cej architektury \u2212 powt\u00f3rzeniem spiralnej formy schod\u00f3w awaryjnych na bocznej elewacji jednego z blok\u00f3w warszawskiego Osiedla WSM Zatrasie (projekt z lat 1960-1961, realizacja 1962-1964). Cech\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci Sosnowskiej jest \u201ecytowanie\u201d, czy te\u017c \u201esamplowanie\u201d element\u00f3w architektury, a nast\u0119pnie ich przekszta\u0142canie. Stosuj\u0105c t\u0119 strategi\u0119, artystka cz\u0119sto podaje bezpo\u015brednie, wizualne \u017ar\u00f3d\u0142a inspiracji, tak jak w przypadku omawianej Wie\u017cy<\/em> (2014). W katalogu wystawy w K21 umieszczono reprodukcj\u0119 fotografii schod\u00f3w awaryjnych z warszawskiego osiedla, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 jak efektowny element rze\u017abiarski, o\u017cywiaj\u0105cy monotoni\u0119 i pude\u0142kowato\u015b\u0107 modernistycznego bloku.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy u\u015bci\u015bli\u0107, \u017ce Schody<\/em> (Stairs<\/em>) Moniki Sosnowskiej zrealizowane w D\u00fcsseldorfie by\u0142y nie tyle \u201ewstawione\u201d w przestrze\u0144 atrium, ile zawieszone na jednej z jego \u015bcian. Spiraln\u0105, metalow\u0105 klatk\u0119 schodow\u0105 o powyginanych stopniach i por\u0119czy trafnie por\u00f3wnano do \u201ewi\u0119dn\u0105cej ro\u015bliny\u201d17<\/sup>, do ogromnego pn\u0105cza zwisaj\u0105cego ze \u015bciany. Schody<\/em> (Stairway<\/em>) \u2212 zaprezentowane ostatnio na wystawie w Museu de Arte Contempor\u00e2nea de Serralves \u2212 s\u0105 nie tylko mniejsz\u0105 realizacj\u0105 (maj\u0105 \u201etylko\u201d pi\u0119\u0107 metr\u00f3w wysoko\u015bci), charakteryzuj\u0105 si\u0119 innymi proporcjami i odmienn\u0105 dynamik\u0105. Nie jest to wi\u0119dn\u0105ca ro\u015blina, opadaj\u0105ca po \u015bcianie, lecz wolno stoj\u0105ca struktura, jakby na si\u0142\u0119 wepchni\u0119ta mi\u0119dzy pod\u0142og\u0119 a sufit. Podobny efekt \u2212 wci\u015bni\u0119cia struktury w \u201eza ma\u0142\u0105\u201d przestrze\u0144 ekspozycyjn\u0105 \u2212 Sosnowska uzyska\u0142a we wspomnianej ju\u017c pracy 1:1<\/em>, pokazanej na Biennale Sztuki w Wenecji (2007). W przypadku Schod\u00f3w<\/em> (Stairway<\/em>) obserwujemy, z jednej strony, niezwyk\u0142\u0105 kompresj\u0119, tak jakby schody by\u0142y zgniatane przez napieraj\u0105cy sufit. Z drugiej za\u015b strony, powyginane schody zdaj\u0105 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 jak zgnieciona spr\u0119\u017cyna, kt\u00f3ra mo\u017ce ulec nag\u0142emu rozpr\u0119\u017ceniu. Zasugerowane tutaj napi\u0119cia si\u0142 \u2212 zgniatanie i jednoczesne rozpr\u0119\u017canie \u2212 wpisuj\u0105 si\u0119 w proces, kt\u00f3ry artystka nazywa niekiedy \u201egimnastyk\u0105 materia\u0142u\u201d czy te\u017c \u201egestem\u201d zgniatania metalu na zimno. Podkre\u015bla jednak r\u00f3wnie\u017c, \u017ce raz zgnieciona struktura pozostanie ju\u017c taka na zawsze; nie mo\u017cna odwr\u00f3ci\u0107 tego procesu.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

W 2011 roku Monika Sosnowska zosta\u0142a zaproszona, jako jedna z czworga artyst\u00f3w, do zaprojektowania struktur ekspozycyjnych wystawy ILLUMInazioni<\/em>, prezentowanej w Pawilonie Centralnym i w Arsenale w ramach 54. Mi\u0119dzynarodowej Wystawy Sztuki w Wenecji. Powsta\u0142y w\u00f3wczas parapawilony, funkcjonuj\u0105ce poza podzia\u0142ami narodowymi, jednak umo\u017cliwiaj\u0105ce podzia\u0142y przestrzeni wystawowych. Antechamber (2011) to jeden z parapawilon\u00f3w zbudowanych w Wenecji na planie gwiazdy, dziel\u0105cy przestrze\u0144 na kilka mniejszych sal, w kt\u00f3rych pokazywano prace innych artyst\u00f3w, Haroona Mirzy i Davida Goldblatta. Innymi s\u0142owy, by\u0142a to architektura wystawy, ale i dzie\u0142o funkcjonuj\u0105ce samodzielnie. Dzie\u0142o o podobnym charakterze Sosnowska stworzy\u0142a wcze\u015bniej, w 2010 roku, na wystawie Les promesses du pass\u00e9<\/em> w Centrum Pompidou. Wystawa mia\u0142a podkre\u015bla\u0107 dialog mi\u0119dzy artystami dawnego bloku wschodniego i artystami z tak zwanej Europy Zachodniej. Sosnowska zaprojektowa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 architektury tej ekspozycji \u2212 konstrukcj\u0119 ze \u015bcianek dzia\u0142owych w kszta\u0142cie rozga\u0142\u0119ziaj\u0105cego si\u0119 zygzaka, nawi\u0105zuj\u0105c do linearnej, chronologicznej narracji wystawy, ale nie prowadz\u0105c jej po linii prostej.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W polskiej krytyce artystycznej zauwa\u017cono, \u017ce instalacje Sosnowskiej jako oprawy architektoniczne wystaw sztuki nawi\u0105zuj\u0105 do polskiego wystawiennictwa z czas\u00f3w jego \u015bwietno\u015bci, z ko\u0144ca lat 50. i lat 60. XX wieku. Projektowaniem ekspozycji zajmowali si\u0119 w\u00f3wczas wybitni polscy architekci, Oskar Hansen czy Jerzy So\u0142tan, kt\u00f3ry praktykowa\u0142 przez kilka lat w pracowni Le Corbusiera, zg\u0142\u0119biaj\u0105c schematy Modulora18<\/sup>. Jednak, poszukuj\u0105c modernistycznych aspekt\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci Sosnowskiej, to nie ten w\u0105tek intryguje mnie najbardziej. Architektura ekspozycji w przypadku tych dw\u00f3ch projekt\u00f3w Sosnowskiej to wariacje na temat podstawowego elementu architektury jakim jest \u015bciana dzia\u0142owa. Jej historia jest \u015bci\u015ble powi\u0105zana z rozwojem modernistycznych konstrukcji. Wspominana ju\u017c \u201erama chicagowska\u201d czy system Dom-Ino Le Corbusiera pozbawi\u0142y \u015bciany zewn\u0119trzne i wewn\u0119trzne ich funkcji no\u015bnej. Konsekwencj\u0105 tego przeniesienia funkcji no\u015bnej ze \u015bcian na konstrukcj\u0119 szkieletow\u0105 by\u0142 tak zwany \u201ewolny plan\u201d wn\u0119trza19<\/sup>. W tej tradycji modernizmu znaczenia nabiera wi\u0119c \u015bciana dzia\u0142owa, pojawiaj\u0105ca si\u0119 w wielkich i jednolitych przestrzeniach w najr\u00f3\u017cniejszych konfiguracjach. Przyk\u0142adem s\u0105 wn\u0119trza biurowca Seagram Miesa van der Rohe, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przeznaczane pod wynajem. Na poszczeg\u00f3lnych kondygnacjach \u015bciany dzia\u0142owe ustawiane s\u0105 inaczej, w zale\u017cno\u015bci od potrzeb ich tymczasowego u\u017cytkownika: \u201epodczas gdy elewacje Seagramu musz\u0105 pozosta\u0107 zamro\u017cone w czasie, wn\u0119trza s\u0105 ca\u0142kowicie niestabilne, poddane fluktuacjom rynku i smaku \u2026\u201d20<\/sup>.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Seria prac Targowisko<\/em> (Market<\/em>, 2012) to przetworzone formy ma\u0142ej architektury, metalowych stela\u017cy przeznaczonych do wyk\u0142adania towar\u00f3w czy innych prowizorycznych konstrukcji stawianych na targu. To r\u00f3wnie\u017c przekszta\u0142cone przez artystk\u0119 pozosta\u0142o\u015bci po zlikwidowanym kilka lat temu warszawskim Jarmarku Europa, najwi\u0119kszym targowisku Europy \u015arodkowo-Wschodniej, zlokalizowanym na Stadionie Dziesi\u0119ciolecia i jego b\u0142oniach21<\/sup>. Stadion mog\u0105cy pomie\u015bci\u0107 sto tysi\u0119cy widz\u00f3w oddano do u\u017cytku w 1955 roku, w tym samym roku, kiedy na drugim brzegu Wis\u0142y uko\u0144czono Pa\u0142ac Kultury i Nauki. Obydwie budowle sta\u0142y si\u0119 t\u0142em dla wielkiej, socjalistycznej imprezy kulturalno-sportowej, V \u015awiatowego Festiwalu M\u0142odzie\u017cy i Student\u00f3w (1955). Trzeba te\u017c doda\u0107, \u017ce tu\u017c po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej teren prawobrze\u017cnej Warszawy, na kt\u00f3rym powsta\u0142 Stadion Dziesi\u0119ciolecia wykorzystywano do zwa\u0142ki gruzu przywo\u017conego ze zrujnowanych dzielnic po\u0142o\u017conych na lewym brzegu Wis\u0142y. Z gruzowiska uformowano nasyp Stadionu; powsta\u0142 on wi\u0119c \u2212 dos\u0142ownie \u2212 na gruzach Warszawy.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Od po\u0142owy lat osiemdziesi\u0105tych Stadion, pe\u0142ni\u0105cy do tej pory nie tylko funkcj\u0119 sportow\u0105, ale i propagandow\u0105 (w okresie PRL odbywa\u0142y si\u0119 tam doroczne do\u017cynki z udzia\u0142em w\u0142adz pa\u0144stwowych), zacz\u0105\u0142 podpada\u0107 w ruin\u0119. Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w ogromne targowisko, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 wietnamskich imigrant\u00f3w (nota bene<\/em> wywodz\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie ze \u015brodowisk inteligenckich, student\u00f3w i doktorant\u00f3w polskich uczelni), ale i kupc\u00f3w z kraj\u00f3w dawnego bloku wschodniego. Jarmark Europa, symbol zawi\u0142o\u015bci polskiej transformacji lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, zamkni\u0119to w zwi\u0105zku z budow\u0105 nowego Stadionu Narodowego na Mistrzostwa Europy w Pi\u0142ce No\u017cnej UEFA Euro 2012.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w przypadku innych prac inspirowanych modernistycznymi ruinami Warszawy Monika Sosnowska fotografowa\u0142a teren Jarmarku Europa tu\u017c po jego likwidacji \u2212 jako fragment miasta, kt\u00f3ry w ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat\u00a0 do\u015bwiadczy\u0142 szczeg\u00f3lnych transformacji, od zwo\u017cenia powojennego gruzu do budowy stadionu na Euro 2012. Zainteresowa\u0142a j\u0105 jednak nie tyle monumentalna bry\u0142a architektoniczna dawnego obiektu sportowego, ile drobne, prowizoryczne konstrukcje, budki i stela\u017ce, kt\u00f3re niszcza\u0142y na tym opustosza\u0142ym terenie, zanim wkroczy\u0142y ekipy buduj\u0105ce nowy stadion. Podobnie jak w przypadku zdeformowanego Dwuteownika<\/em> czy K\u0105townika<\/em>, w poskr\u0119canych pozosta\u0142o\u015bciach po warszawskim targowisku trudno jest niekiedy odczyta\u0107 pierwotn\u0105 funkcj\u0119, cho\u0107 artystka zachowa\u0142a ich oryginaln\u0105 skal\u0119, 1:1. Po\u015br\u00f3d prac o formie spi\u0119trzonych schodk\u00f3w mo\u017cemy rozpozna\u0107 stela\u017c przeznaczony do eksponowania p\u0142yt CD (Jarmark Europa by\u0142 swego czasu rajem dla handlarzy pirackimi kopiami). Zdeformowana obr\u0119cz z wystaj\u0105cymi pr\u0119tami to przekszta\u0142cony wieszak na koszule, a kawa\u0142ek metalu z geometrycznymi wypustkami to dawny stela\u017c, na kt\u00f3rym zawieszano plastikowe worki na \u015bmieci.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Fasada jest reprezentacyjnym elementem architektury, kt\u00f3ry zaprasza do wn\u0119trza budynku. Fasada<\/em> Moniki Sosnowskiej (2013) to zwisaj\u0105cy z sufitu, ponad siedmiometrowy, stalowy szkielet, kt\u00f3ry nie przypomina swego pierwowzoru \u2212 prostok\u0105tnej, horyzontalnej fasady modernistycznego budynku. Wygl\u0105da jak zawieszony na haku kawa\u0142ek mi\u0119kko opadaj\u0105cej, zwijaj\u0105cej si\u0119 w fa\u0142dy tkaniny, przypominaj\u0105c \u2212 nie w kszta\u0142cie, ale poprzez to grawitacyjne ci\u0105\u017cenie \u2212 Schody<\/em>, czyli \u201epn\u0105cze\u201d opadaj\u0105ce po \u015bcianie atrium w przestrzeni wystawowej K21 St\u00e4ndehaus w D\u00fcsselforfie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Opadaj\u0105ca, jakby ociekaj\u0105ca forma Fasady<\/em> prowokuje do tego, aby ujawni\u0107 kulisy warsztatu artystki \u2212 od pierwszych papierowych modeli do wsp\u00f3\u0142pracy z in\u017cynierami, \u015blusarzami, spawaczami i innymi fachowcami od konstrukcji budowlanych. Podobnie jak wiele innych prac, ta mi\u0119kko zwisaj\u0105ca konstrukcja powsta\u0142a najpierw jako niewielki papierowy model, kt\u00f3ry artystka namoczy\u0142a w wodzie. Wysuszony, zastyg\u0142y kszta\u0142t zosta\u0142 precyzyjnie odtworzony w twardej stali. Prosty gest namoczenia papierowego modelu zosta\u0142 powt\u00f3rzony w skomplikowanym procesie obr\u00f3bki stali, zgniataniu na zimno, przy pomocy narz\u0119dzi i maszyn, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z artystk\u0105 in\u017cynierowie i robotnicy musz\u0105 niekiedy doskonali\u0107, czy nawet projektowa\u0107 od podstaw, tak, aby uzyska\u0107 efekt najbardziej zbli\u017cony do papierowego orygina\u0142u. Materia\u0142y, technologie i konstrukcje masowo wykorzystywane w architekturze modernizmu s\u0105 tutaj u\u017cyte w celu stworzenia jednostkowego, niepowtarzalnego kszta\u0142tu. Nie tylko przetwarzanie element\u00f3w architektury modernistycznej fascynuje w tw\u00f3rczo\u015bci Sosnowskiej. Fascynuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c niemal alchemiczne transformacje jednej materii w drug\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Tekst pierwotnie zosta\u0142 opublikowany w j\u0119zyku angielskim jako: Gabriela \u015awitek, Elements of modernism according to Monika Sosnowska<\/em>, [w:] Monika Sosnowska. Architectonisation<\/em>, red. Suzanne Cotter, katalog wystawy w Museu de Arte Contempor\u00e2nea de Serralves, Porto: Funda\u00e7\u00e3o de Serralves, 2015, s. 34-42 (ISBN\u00a0978-972-739-318-3).<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

dr hab. Gabriela \u015awitek, kierownik Zak\u0142adu Teorii Sztuki w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Absolwentka IHS UW (1992), Central European University w Pradze (1994), University of Cambridge (1996), gdzie uzyska\u0142a stopie\u0144 naukowy doktora (1999). Autorka ksi\u0105\u017cek: Gry sztuki z architektur\u0105. Nowoczesne powinowactwa i wsp\u00f3\u0142czesne integracje<\/em> (2013), Aporie architektury <\/em>(2012), Writing on Fragments: Philosophy, Architecture, and the Horizons of Modernity<\/em> (2009). G\u0142\u00f3wny obszar jej zainteresowa\u0144 badawczych to historia i filozofia architektury, metodologia historii sztuki oraz wsp\u00f3\u0142czesna kultura wizualna.<\/p>\n\n\n\n

1<\/sup> Tekst jest nieco zmienion\u0105 wersj\u0105 eseju opublikowanego w j\u0119zyku angielskim i portugalskim. Zob. G. \u015awitek, Elements of Modernism According to Monika Sosnowska<\/em>, [w:] Monika Sosnowska. Architectonisation<\/em>, red. S. Cotter, kat. wystawy w Museu de Arte Contempor\u00e2nea de Serralves, Porto: Funda\u00e7\u00e3o de Serralves, 2015, s. 34-42.<\/p>\n\n\n\n

2<\/sup> Zob. Elements<\/em> (Floor, Wall, Ceiling, Roof, Door, Window, Facade, Balcony, Corridor, Fireplace, Toilet, Stair, Escalator, Elevator, Ramp)<\/em>, red. R. Koolhaas, Venice: Marsilio Editori 2014.<\/p>\n\n\n\n

3<\/sup> Zob. C. Jencks, The Language of Post-Modern Architecture<\/em>, New York: Rizzoli 1977, s. 9; J. Verwoert, World in Motion, \u201eFrieze\u201d 2004, No. 7-8, s. 90.<\/p>\n\n\n\n

4 <\/sup>Wprowadzi\u0107 chaos i niepewno\u015b\u0107<\/em>. Rozmowa Sebastiana Cichockiego z Monik\u0105 Sosnowsk\u0105, [w:] Monika Sosnowska. Wystawa\/Display<\/em> (ulotka towarzysz\u0105ca wystawie), Fundacja Galerii Foksal, Warszawa 2005, nlb.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

5<\/sup> K. Kobro, W. Strzemi\u0144ski, Kompozycja przestrzeni. Obliczenia rytmu czasoprzestrzennego<\/em> (1931), [w:] W. Strzemi\u0144ski, Wyb\u00f3r pism estetycznych<\/em>, red. G. Sztabi\u0144ski, Krak\u00f3w 2006, s. 55.<\/p>\n\n\n\n

6<\/sup> Zob. Corridor<\/em>, red. R. Koolhaas, Marsilio Editori: Venice 2014, s. 88-89.<\/p>\n\n\n\n

7<\/sup> Do\u015bwietlanie nieba<\/em>. Rozmowa Piotra Sarzy\u0144skiego z Monik\u0105 Sosnowsk\u0105, laureatk\u0105 Paszportu \u201ePolityki\u201d, \u201ePolityka\u201d 2004, nr 6 (7 lutego), s. 59.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

8<\/sup> Zob. J. Pallasmaa, Oczy sk\u00f3ry. Architektura i zmys\u0142y<\/em>, prze\u0142. M. Choptiany, Krak\u00f3w, 2012, s. 69.<\/p>\n\n\n\n

9<\/sup> W. Gilpin, Three Essays: On Picturesque Beauty, On Picturesque Travel, and on Sketching Landscape<\/em>, London 1794 (reprint, Westmead, 1972), s. 7. Zob. tak\u017ce: G. \u015awitek, The Ruin as Fragment<\/em>, [w:] idem, Writing on Fragments: Philosophy, Architecture, and the Horizons of Modernity<\/em>, Warszawa 2009, s. 113-125.<\/p>\n\n\n\n

10<\/sup> Zob. np. Monika Sosnowska. Fotografien und Skizzen \/ Photographs and Sketches<\/em>, red. T. Vischer, (katalog wystawy), Schaulager Basel, Basel \u2212 G\u00f6ttingen \u2212 Schaulager, 2008.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

11<\/sup> Zob. C. Rowe, Neo-‘Classicism’ and Modern Architecture II<\/em>, [w:] idem, The Mathematics of the Ideal Villa and Other Essays<\/em>, Cambridge MA \u2212 London, 1987, s. 144.<\/p>\n\n\n\n

12<\/sup> Zob. Building Skins<\/em>, red. C. Schnittich, Birkh\u00e4user, Basel, 2006, s. 14-15; W. J. R. Curtis, Modern Architecture since 1900<\/em>, London \u2212 New York, 2003, s. 407.<\/p>\n\n\n\n

13<\/sup> Zob. C. Rowe, Chicago Frame<\/em>, [w:] idem, The Mathematics of the Ideal Villa<\/em> \u2026, s. 89\u2212117; R. E. Krauss, Grids<\/em>, [w:] idem, The Originality of the Avant-Garde and Other Modernist Myths<\/em>, Cambridge MA \u2212 London, 1991, s. 8-22.<\/p>\n\n\n\n

14<\/sup> Zob. D. Jarosz, Mieszkanie si\u0119 nale\u017cy\u2026 Studium z peerelowskich praktyk spo\u0142ecznych<\/em>, Warszawa, 2010.<\/p>\n\n\n\n

15<\/sup> C. Eggel, Monika Sosnowska \u2212 Zum Potenzial von Br\u00fcchen in egalit\u00e4ren Architekturen<\/em>, \u201eKunst Bulletin\u201c 2008, No. 6, s. 52.<\/p>\n\n\n\n

16<\/sup> Zob. Stair<\/em>, red. R. Koolhaas, Marsilio Editori: Venice 2014, s. 198-201.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

17<\/sup> A. Przywara, The Staircase<\/em>, [w:] Monika Sosnowska. The Staircase 2010<\/em>, red. S. Jansen (katalog wystawy) Lichthof\/Lighthouse, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, K21 St\u00e4ndehaus, D\u00fcsseldorf 2010, s. 12.<\/p>\n\n\n\n

18<\/sup> Zob. M. Woli\u0144ski, Monika Sosnowska<\/em>, \u201eArtforum\u201d 2010, No. 5, s. 222-225.<\/p>\n\n\n\n

19<\/sup> Zob. np. C. Jencks, Architektura p\u00f3\u017anego modernizmu i inne eseje<\/em>, t\u0142um. B. Gadomska, Warszawa 1989, s. 58.<\/p>\n\n\n\n

20<\/sup> Wall<\/em>, red. R. Koolhaas, Marsilio Editori: Venice 2014, s. 86.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

21<\/sup> Zob. Stadion X. Miejsce, kt\u00f3rego nie by\u0142o<\/em>, red. J. Warsza, Warszawa \u2212 Krak\u00f3w 2008.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gabriela \u015awitek<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[65],"tags":[119],"class_list":["post-11400","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-rozdarcie"],"acf":[],"1_4_image":null,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11400","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11400"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11400\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11436,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11400\/revisions\/11436"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11400"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11400"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atlassztuki.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11400"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}